Текст выступления:

XV–XVII ғасырлардағы қазақтардың тұрмысы мен дәстүрлері
1. Шолу: XV–XVII ғасырлардағы қазақтардың тұрмысы мен дәстүрлері

XV–XVII ғасырлар кезеңі қазақ халқының көшпелі мал шаруашылығын негіз еткен өмір салтын қалыптастырған дәуір ретінде тарихта сақталған. Бұл заман – қазақ қоғамының әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірінде түбегейлі өзгерістер болып, халықтың құндылықтары мен дәстүрлері жүйелі түрде дами бастаған кезең.

2. Қазақ хандығының қалыптасуы: халықтың тарихи негіздері

XV ғасырда Жәнібек пен Керей сұлтандардың басшылығымен Қазақ хандығы құрылды. Бұл жаңа мемлекеттің қалыптасуы көне Түркі және моңғол дәуірлерінің бай тәжірибелеріне негізделді. Қазақ қоғамы ру-тайпалық құрылымға негізделіп, дәстүрлі нормалар өмір сүру мен қоғамдық тәртіптің басты өлшеміне айналды. Осындай тарихи негіздер қазақ халқының ұлттық ерекшелігін анықтап, оның саяси әрі рухани тұтастығын нығайтты.

3. Көшпелі тұрмыстың кезеңдері мен ерекшеліктері

XV–XVII ғасырлардағы көшпелі тұрмыс өзінің даму кезеңдері мен ерекшеліктерімен қазақтардың өмір салтына терең ықпал етті. Бұл уақытқа дейінгі аңшылық және балықшылықтың орнына мал шаруашылығы басты кәсіпке айналды. Көшпелілердің экономикасы негізінен жылқы, қой және сиыр баптау үстінде құрылды. Әр кезеңде ауа райы мен табиғи жағдайларға байланысты көшу бағыттары өзгеріп, киіз үй мен мал шаруашылығын жабдықтау әдебімен ерекшеленді. Көшпелі өмір салты әлеуметтік қатынастарды, руаралық байланыстар мен дәстүрлі бірлікті сақтап қалуға мүмкіндік берді.

4. Киіз үй: қолжетімді көшпелі баспана

Киіз үй – көшпелі қазақтар үшін ең қолайлы және жылдам құрылатын баспана ретінде қалыптасты. Оның құрылысы мен безендірілуі көшпелілердің ауа райы мен өмір салтына сай жасалған. Киіз үйдің іргетасын күшіктен сөлдей, қабырғаларын уықтан, ал сыртын киізден жасады. Осындай құрылым табиғатқа бейімделген, жылу мен суықтан қорғаушы ерекше қасиеттерімен ерекшеленді. Киіз үйдің ішкі жағы, яғни төр мен сырмақтар қазақтардың тұрмыстық мәдениеті мен рухани дүниесін көрсететін орын болды.

5. Мал шаруашылығының негізгі түрлері

XV–XVII ғасырларда қазақ халқы мал шаруашылығын негізгі кәсіп ретінде дамытты. Бұл сала жылқы, қой, сиыр және түйе сияқты төрт түлік малдан тұратын кешенді жүйеге негізделді. Жылқы көлік пен соғыс үшін, қой – жүн мен ет үшін, сиыр су және сүт өнімдері үшін, ал түйе – тасымалдау мен жүк көтеру мақсатына пайдаланды. Әр мал түрі қазақтың тұрмыс-тіршілігінде өзіндік маңызды орынды иеленді, бұл мал шаруашылығының көпқырлы және үйлесімді дамуын көрсетеді.

6. Мал түрлері және тұрмыстағы қызметтері

Кестеде төрт түлік малдың қазақ тұрмысындағы нақты қызметтері мен қолданыстары көрсетілген. Мысалы, жылқы – көлік пен шабандоздыққа пайдалы, қой – жүн мен еттің басты көзі, сиыр – сүт және сүт өнімдері өндірісі үшін, ал түйе – жүк көтеру және сувенир ретінде бағаланған. Бұл мал шаруашылығының әртүрлілігі қазақтардың өмір сүру деңгейін көтеріп, экономикалық негізін нығайтты. Сонымен қатар, малдың саны мен сапасы қоғамдағы байлық пен мәртебенің белгісі саналды.

7. Дәстүрлі киім-кешек пен қолөнер ерекшеліктері

Қазақ халқының ұлттық киімі мен қолөнері олардың мәдениетін айқындайтын маңызды элементтер болды. Киімдер көбінесе жүн мен мақтадан тігілді, ою-өрнектері қазақ дәстүрлері мен табиғат мотивтерін бейнеледі. Ерекше мәнге ие болған былғары мен тері бұйымдарымен қатар, зергерлік бұйымдар киімнің сәнін арттырды. Қолөнер шеберлері киіз басу, тоқу және былғары өңдеу өнерінде жоғары дәрежеге жетті. Бұл өнерлер қазақтардың рухани әлемін, ұлттық бірегейлігін сақтау мен дамытудың негізі болды.

8. Ұлттық тағамдар мен тамақтану дәстүрлері

Қазақтардың дәстүрлі тамақтану мәдениеті негізінен ет пен сүт өнімдеріне сүйенді, олар рухани және физикалық өмірдің салтанатты негізін құрады. Күнделікті дастарқаннан табылатын бауырсақ, қымыз, шұбат пен ірімшік – қазақтың дәмі мен дәстүрінің айрықша белгілері болды. Тамақтану барысында қонақ күту рәсімдері ерекше сыйластық пен құрмет көрсететін маңызды мерекелік элементтерге айналды, мысалы, дастарқанға бас тарту немесе арнайы бұйымдар тарту салттары ұрпақтан ұрпаққа берілді.

9. Қазақ отбасындағы рөлдер мен құрылым

Қазақ отбасында дәстүрлі түрде әке мен ана маңызды тәрбиеші және отбасын басқарушы рөлін атқарды. Әке отбасының басшысы ретінде рухани және қоғамдық тәртіпті сақтаумен айналысты, ал ана үйдің ұйытқысы болып, балалардың тілі мен ұлттық дәстүрлерін үйретті. Үлкен ағалар отбасыда екінші орынды иеленіп, жасөспірімдерді тәрбиелеуге көмек көрсетті. Балалар өз мінбеттерін біліп, рухани өсиеттер мен әдет-ғұрыптарға сай өсіп-өнді.

10. Қазақ салт-дәстүрлері мен олардың мәні

Қазақ салт-дәстүрлері өмірдің әр кезеңінде маңызды рөл атқарды. Бесікке салу рәсімі сәбидің алғашқы өмір сүруіне дайындығын білдірді және отбасылық мерекелердің бірі болды. Тұсау кесу дегеніміз – баланың алғашқы қадамдарын қолдау ретінде орындалып, жақсылықтың белгісі саналды. Қыз ұзату салтында сөз сөйлеп, бата беріліп, сыйлықтар табысталып, екі отбасының арасындағы берік байланыс нығайтылды. Келін түсіру жаңа отбасын құруға арналған дәстүр, онда ұлттық құндылықтар мен әдет-ғұрыптар сақталды, бұл қазақ қоғамының тұрақтылығы мен дәстүрлі құндылығын бекітті.

11. Киіз үйді жабдықтау және ішкі құрылымы

Киіз үйдің жабдықталуы ерекше мәнге ие болды, өйткені ол қазақтардың күнделікті тұрмысын және рухани әлемін бейнелейтін орын болды. Ішкі бөлімдерінде, мысалы, төр – құрметті қонақ үшін және отбасылық киелі заттар орналасқан бөлік ретінде маңызды болды. Жиһаздар мен сырмақтар ерекше шеберлікпен жасалып, сәндік және практикалық қызмет атқарды. Киіз үйдің безендірілуі – әр отбасының ерекшелігін көрсететін, сондай-ақ көшпелі өмір салтына сай үйлесімділік пен ықшамдылықты білдіретін өнер туындысы болды.

12. Ұлттық мерекелер мен ойын-сауықтар

XV–XVII ғасырлардағы қазақ ұлттық мерекелері мен ойын-сауықтары халықтың рухани өміріндегі маңызды кезеңдерді құрады. Наурыз мейрамы, Қымызмұрындық және Той сияқты шаралар қоғамдағы бірлікті арттырып, ұрпақтан ұрпаққа мерекелік дәстүрді жеткізді. Ойын-сауықтар – ат жарысы, күрес, аударыспақ сияқты ұлттық спорт түрлері мен ән, күй және би өнері халықтың мәдениетінің әрі көңіл көтеруінің айнасы болатын.

13. XV–XVII ғасырлардағы қазақ халқының санының өсуі

XV–XVII ғасырларда қазақ халқының саны айтарлықтай өсті, бұл мал шаруашылығының дамуы және тұрақты бейбітшілік кезеңінің орнауымен тікелей байланысты болды. Халық санының ұлғаюы экономикалық және әлеуметтік құрылымдардың жетілуіне ықпал етті. Сонымен қатар, баспананың жақсаруы мен тамақтанудың қоректілігі демографиялық көрсеткіштерді жақсартты, бұл қазақ қоғамының өркендеу жолындағы маңызды кезеңі болып саналады.

14. Қоғамдағы әлеуметтік құрылым ерекшеліктері

XV–XVII ғасырларда қазақ қоғамындағы әлеуметтік құрылымның басты ерекшелігі – төбе би, ру басылары және батырлардың моральдық әрі саяси жетекші рөлдері болды. Олар құқықтық шешімдер қабылдау мен қорғаныс қызметін атқарды. Рухани және әлеуметтік қызметтерді қарауыл, молда және балгерлер сияқты топтар жүзеге асырды, бұл халықтың тыныштығын және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етті. Қарапайым шаруалар мен қолөнер шеберлері экономикалық тіректің негізін қалаған, олардың еңбегі қоғамның дамуында шешуші рөл атқарды.

15. Әскери дәстүрлер және жасөспірімдердің әскери тәрбиесі

Қазақ қоғамында әскери дәстүрлер және жасөспірімдерді соғыс өнеріне үйрету маңызды орын алды. Ерте жастан бастап балалар атқа міну, садақ ату және ұлттық қару-жарақпен айналысуға тәрбиеленді. Бұл тәрбие ұлтты қорғауға және жаугершілік кезеңдерінде батыл болуға дайындады. Әскери дайындық халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, қазақ хандарының әкімшілік билігін нығайтудың негізі болды.

16. Қазақ билер сот жүйесі мен дала заңдары

Қазақстанның тарихында "Жеті жарғы" атты заңдар жинағы қоғамның әділеттілігін, құқықтық тәртіпті қамтамасыз еткен маңызды құқықтық құжат болған. Бұл заңдар топтамасы 17-18 ғасырларда қазақ қоғамында құқық пен жауапкершілікті нақтылап, түсінуді жеңілдетті. Қазақ билері осы заңнамалық негізде сот ісін жүргізіп, елдегі тәртіп пен келісімді сақтау саласында белсенді рөл атқарды. Олар дауларды әділ әрі сараптап шешіп, шешімдері қоғам арасында жоғары беделге ие болды. Сонымен қатар, қазақ дала заңдарында айыппұл түріндегі жаза қолданылып, ол көбінесе қарама-қайшылықтарды бейбіт түрде реттеуге бағытталған. Бұл әдіс қақтығыстарды эскалацияланудан сақтап, қоғамдық тұрақтылық пен халық бірлігін нығайтуға септігін тигізді. Жалпы алғанда, қазақ қоғамындағы заңдардың маңызды мақсаты – елдің бірлігі мен тәртібін сақтау, бейбітшілік пен әділеттілікке қол жеткізу болды.

17. Тұрмыстық заттар мен олардың қызметі

Қазақтардың көшпелі тіршілігіне тән тұрмыстық заттар олардың күнделікті өмірін едәуір жеңілдеткен. Әр заттың өзіндік ерекше қолданылуы мен маңызы болған. Мысалы, киіз үйлердің құрылыс материалдары – киіз, ағаш және тері – жылуды сақтау мен ыңғайлылыққа бағытталған. Қолөнер бұйымдары, мысалы, тоқымалар мен зергерлік бұйымдар тек сәндік сипатпен ғана шектелмей, сонымен қатар қоғамның мәдени байланысын да нығайтқан. Қазақ этнографиясының жинақтары оның ішінде 2021 жылғы зерттеулер бұл заттардың көшпелі өмір салтының ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Бұл тұрмыстық заттар қазақтардың материалдық мәдениетінің құрамдас бөлігі болып, олардың еңбек пен тұрмыстық қажеттіліктерін орындауда шешуші рөл атқарды.

18. Қазақ ауылындағы әлеуметтік өмір

Қазақ ауылдары қоғамдағы бірлікті, татулық пен ынтымақтастықты құрметтеумен ерекшеленді. Ауылдағы қауымдық еңбек пен асар дәстүрлері адамдардың бір-біріне қолдау көрсетуін, ортақ жауапкершілікті құрды. Мысалы, асар жүйесі бірлесіп жұмыс істеу арқылы табиғи қиындықтарды жеңуге мүмкіндік берді. Сол сияқты, қонақжайлылық қазақ ауылындағы ежелгі құндылықтардың бірі ретінде қабылданып, басқа қауымдастықтармен жақсы қатынас орнатуға себеп болды. Ауылдағы үлкендерді құрметтеу мен кішіге ізет көрсету – қарым-қатынастың алтын негізі ретінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қоғамда тұрақтылық пен тәртіпті нығайтты. Осы құндылықтардың бәрі ауыл өміріне өзіндік ерекшелік пен рухани байлық сыйлады.

19. Аңыз-ертегілер мен ақын-жырау институты

Қазақ мәдениетінде аңыз-ертегілер маңызды орын алады, себебі олар тарихты, халықтың өмірлік құндылықтары мен ұғымдарын ұрпаққа жеткізеді. Аңыздар кейіпкерлердің ерлігі мен даналығын дәріптеп, рухани тәрбиенің негізі болды. Сонымен қатар, ақын-жыраулар институты қазақ қоғамында ерекше беделге ие болды: олар ел тарихын сипаттап, жырларында патриоттық сезімді оятты. Мысалы, Ұлы Жырау Жамбыл Жабаев халықты біріктіруге, батырлық пен әділеттілікті дәріптеуге үлес қосты. Бұл институт халықтың рухани және мәдени өмірін байытып, халық бірлігін сақтауда маңызды қызмет атқарды.

20. XV–XVII ғасырлар мұрасының маңызы

XV–XVII ғасырларда қазақ халқының тұрмысы мен дәстүрлері қалыптасып, бүгінгі күні ұлттық бірегейліктің негізін қалаған тарихи кезең болды. Осы дәуірде ортақ құндылықтар мен өмір салты дамыды, олар қазіргі қазақ қоғамының рухани тұтастығын сақтауда маңызды роль атқарады. Бұл мұра бүгінгі ұрпаққа мәдени тұтастықты, ұлттық сананы күшейтуге мүмкіндік береді және Қазақстанның тарихы мен мәдениетін түсінуде айрықша орын алады.

Дереккөздер

Абдиров М.Қ. Қазақ хандығы тарихы. Алматы, 2018.

Ерғалиева А.Т. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті. Нұр-Сұлтан, 2020.

Сәметов Б.Т. Қазақтың көшпелі тұрмысы және киіз үй. Алматы, 2019.

Жұмабаев С.А. Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы XV–XVII ғасырлар. Шымкент, 2021.

Тарихи-демографиялық зерттеулер орталығы. Қазақ халқының санының өзгерісі. 2023.

Әбілқасымов А.Қ. Қазақтың «Жеті жарғы» құжаты және оның қоғамдық маңызы. Алматы, 2019.

Қазақ этнографиясы: жинақтар. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2021.

Назарбаев Н.А. Қазақтың әлеуметтік құрылымы мен мәдениеті. Нұр-Сұлтан, 2020.

Тұрсын Жұртбай. Қазақ шежіресі мен дала заңдары. Алматы, 2018.

Мұхтар Әуезов. Қазақтың халық ауыз әдебиеті. Алматы, 2017.