Текст выступления:

Н.Ә. Назарбаев – Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті
1. Нұрсұлтан Назарбаев – Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті және оның тарихи рөлі

Тәуелсіз Қазақстанның тарихында Нұрсұлтан Назарбаевтың есімі ерекше орын алады. Ол еліміздің негізін қалаушы және елдің дамуына шешуші әсер еткен тұлға ретінде көрінеді. Назарбаевтың көшбасшылығы Қазақстанның тәуелсіздік кезеңіндегі саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, ұлттық бірегейлікті қалыптастыруға зор үлес қосты.

2. Қазақстан тәуелсіздігінің қалыптасуы және Назарбаевтың тарихи орны

1980-1990 жылдары Кеңес Одағының күйреуімен бірге республикалар тәуелсіздікке ұмтылды. Қазақстанда да өзіндік дербестік идеялары күшейіп, 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздік жарияланды. Бұл тарихи оқиғаға Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамашылығы мен айрықша еңбегі ден қойды. Ол елді жаңа бағытқа бастап, тәуелсіз Қазақстанның даму жолын айқындады.

3. Балалық шағы мен отбасы тәрбиесі туралы

Нұрсұлтан Назарбаев 1940 жылы Қарағанды облысында дүниеге келді. Оның тәрбиесі патриоттық және еңбекқорлыққа негізделген. Отбасында әкесі мен шешесінің еңбекқорлығы, ұлттық құндылықтарға берілгендігі оның болашақ көшбасшы ретінде қалыптасуына ықпал етті. Бала күнінен бастап жауапкершілік пен тәртіптің маңызын ұғынған Назарбаев өмірінің алғашқы кезеңінде отбасылық дәстүрлер мен еңбек құндылықтарын жоғары бағалады.

4. Білім жолы және алғашқы кәсіби тәжірибесі

Нұрсұлтан Назарбаев білімін Теміртау металлургия институтында бастады, онда ол жақсы оқыды және жұмысшы мамандығын меңгерді. Оқу барысында және кейінгі алғашқы жұмыста ол практикалық дағдылар мен көшбасшылық қасиеттерін дамытты. Осы кезеңдегі кәсіби тәжірибе оның болашақ саяси қызметінде шешуші рөл атқарды, себебі ол халықпен тығыз байланыста болды және өндіріс мәселелерін терең түсініп өсті.

5. Кеңес кезеңіндегі саяси қызметінің қалыптасуы

1969 жылы Назарбаев Теміртаудың партия комитетінде қызметін бастады, бұл оның саяси мансабының бастапқы кезеңі болды. Ол Қарағанды облысының партия комитетінде екінші хатшы қызметіне дейін көтерілді, бұл жергілікті және республикалық деңгейді меңгеруге мүмкіндік берді. 1979 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы болып тағайындалып, 1984 жылы Министрлер Кеңесінің төрағасы лауазымын иеленді. Бұл қызметтерінде ол елдің экономикалық және саяси мәселелерін шешуде мол тәжірибе жинақтап, беделін арттырды.

6. Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде формалану кезеңі

1990-1991 жылдары Қазақстанның тәуелсіздігіне алғашқы қадамдар жасалды. 1991 жылы Қазан айында республика егемендігін жариялады, ал 16 желтоқсанда толық тәуелсіздік белгіленді. Осы кезеңде заңдар мен конституциялық негіздер қабылданып, тәуелсіз мемлекеттің формалды құрылуы жүзеге асты. Назарбаев елдің жаңа саяси бағыттарын анықтап, халықаралық аренада Қазақстанның мәртебесін нығайтты.

7. Экономикалық реформалардың негізгі бағыттары

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстанда нарықтық экономиканы дамытуға бағытталған маңызды реформалар жүзеге асты. 1992 жылдан бастап жекешелендіру басталып, мемлекеттік меншіктер жеке секторға берілді. Бұл өндірістің жандануына, инвестицияның тартылуына мүмкіндік берді. 1993 жылы ұлттық валюта – теңге енгізіліп, экономикалық тұрақтылық пен шетелдік капиталды тартудың негізі қаланды. Бұл шаралар елдің экономикалық өсімін қамтамасыз етті.

8. Қазақстанның ЖІӨ динамикасы (1991-2005 жж.)

1991 жылдан кейінгі жылдары экономиканың өсіміне қиындықтар мен құлдыраулар қатар орын алды. 1994 жылы экономикалық дағдарыс байқалды, бірақ бұл қысқа мерзімді болды. 2000 жылдан бастап Қазақстан экономикасы қарқынды дамып, ЖІӨ екі есеге жуық өсті. Бұл көрсеткіш экономикалық реформалардың тиімділігін айқындады және елдің даму әлеуетін көрсетті.

9. Астананы көшіру және оның маңызы

1997 жылы Қазақстанның астанасы Алматыдан Ақмолаға ауыстырылып, жаңа атаумен – Астана деп аталды. Бұл шешім саяси және әкімшілік реформалардың көрінісі болды, оның арқасында елдің ортасы солтүстікке ауысып, стратегиялық мәртебесі күшейді. Жаңа астана мәдени, экономикалық орталыққа айналып, халықаралық аренада Қазақстанның беделін арттыруға ықпал етті.

10. Негізгі әлеуметтік-экономикалық реформалар (1990-2000 жж.)

1990-2000 жылдары Қазақстанда әлеуметтік және экономикалық реформалардың кешені іске асырылды. Бұл кезеңде білім беру, денсаулық сақтау, экономика секторларында түбегейлі өзгерістер орын алды. Реформалар халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталып, әлеуметтік құрылым мен нарықтық экономиканың дамуына негіз болды. Осы шаралардың нәтижесінде Қазақстан жаңа кезеңге өтті.

11. Сыртқы саясаттағы жетістіктер және ядролық қарусыздану

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін сыртқы саясатта бейбітшілік пен ынтымақтастыққа басымдық берді. Елдің ядролық қарудан бас тартуы халықаралық қауымдастық тарапынан жоғары бағаланды. Сонымен қатар, Қазақстан ЕҚЫҰ және ТМД сияқты ұйымдарға белсенді қатысып, халықаралық диалогты нығайтты. Бұл сыртқы саясаттың басты жетістіктері ретінде танылып, елдің қауіпсіздігі мен беделін арттырды.

12. Қазақстан халқы ассамблеясы құрылуы және ұлтаралық келісім

1995 жылы құрылған Қазақстан халқы ассамблеясы этносаралық келісімді нығайтып, ел ішіндегі бейбітшілік пен татулықтың кепілі болды. Бұл ұйым ұлттар мен ұлыстар арасындағы өзара түсіністікті дамытуға, толеранттылық қағидаларын насихаттауға бағытталды. Ассамблея арқылы Қазақстанның қоғамдық бірлігін сақтау мен ұлтаралық ынтымақтастықты жүзеге асыру жолдары қалыптастырылды.

13. Назарбаев пен қазақ білім мен ғылымының дамуы

Нұрсұлтан Назарбаев білім саласына ерекше көңіл бөлді. Оның басшылығымен мектептер мен жоғары оқу орындары жаңғыртылды, ғылыми зерттеулерге қолдау көрсетілді. Елдің интеллектуалдық әлеуетін арттыру мақсатында халықаралық бағдарламалар мен жобалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар, қазақ тілінің ғылыми салада дамуына зор мүмкіндік берілді, бұл ұлттық білім жүйесінің іргетасын нығайтты.

14. Денсаулық сақтау саласындағы негізгі жетістіктер

Қазақстанда медициналық инфрақұрылым кеңейтіліп, заманауи ауруханалар мен емдеу мекемелері ашылды. Бұл халыққа жоғары сапалы медициналық қызмет көрсетуді қамтамасыз етті. Медициналық сақтандыру жүйесі енгізіліп, дәрігерлік қызметтердің қолжетімділігі артты. Сонымен бірге, алдын алу шаралары күшейтіліп, халықтың денсаулығының қорғалуы мен әлеуметтік әділдік қамтамасыз етілді.

15. Мәдени мұраны сақтау және ұлттық құндылықтарды жаңғырту

2004 жылы басталған «Мәдени мұра» бағдарламасы ұлттық мәдениетті сақтау мен жаңғыртуға бағытталған маңызды жоба болды. Бұл бағдарлама арқылы тарихи ескерткіштер қалпына келтіріліп, ұлттық дәстүрлер қайта жанданды. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі күшейтіліп, тарихи-мәдени орындар кеңінен зерттелді және сақталды. Барлық бұл шаралар ұлттық сананы нығайтып, халқымыздың мәдени байлығын әлемге танытуға септігін тигізді.

16. Қазақстанның бейбітшілікке қосқан халықаралық үлестері

Қазақстанның халықаралық аренадағы бейбітшілікпен жасаған үлестері – елдің бүкіл әлемге ұсынған маңызды қазынасы. Тәуелсіздігін алғаннан бері мемлекетіміз қауіпсіздік пен тұрақтылықты нығайтуда ерекше рөл атқарды. Біріншіден, Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік миссияларына белсенді қатысып, түрлі даулы аймақтарда гуманитарлық көмек пен бейбітшілік орнату жөніндегі операцияларды қолдады. Таяу Шығыстан бастап Орталық Азияға дейінгі кең ауқымды аймақтарда қазақстандық әскери және бейбітшілік мамандарының қызметі елдің жауапкершілігінің айқын көрінісі. Сонымен қатар, елде 2017 жылы Астана қаласында алғаш рет ядерлік қарудан бас тарту туралы халықаралық конвенция келіссөздері сәтті өтті. Бұл келісім әлемнің ядролық қатерін азайтудағы Қазақстанның басшылығын танытты.

Осылайша, еліміздің жаһандық бейбітшілік пен қауіпсіздік орнатуға бағытталған ұмтылысы – халықаралық қауымдастықта зор құрметке ие. Қазақстанның бейбітшілікке қосқан үлестері тек дипломатиялық деңгейде ғана емес, сонымен бірге мәдени және адами байланыстар арқылы да кеңейіп келеді.

17. Қоғамдық және қайырымдылық қызметтері

Қазақстанның қоғамындағы әлеуметтік әділеттілікті нығайту үшін көптеген қайырымдылық және қоғамдық ұйымдар белсенді жұмыс істейді. Мысалы, «Бөбек» және «Дарай» қорлары балалар мен әлеуметтік қолдауды қажет ететін топтарға жүйелі түрде көмек көрсетеді. Бұл қорлардың жобалары арқасында көптеген жасөспірімдер білім алу, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру мүмкіндігіне қол жеткізуде. Қоғамдағы мейірімділік пен жауапкершіліктің артуы – бұл қорлардың ең басты жетістігі.

Сонымен қатар, «Нұр Отан» партиясы аясында жүзеге асырылған әлеуметтік бағдарламалар халықтың әлжуаз топтарына бағытталған. Осы бағдарламалар арқылы мүмкіндігі шектеулі балаларға арнайы қолдау көрсетіліп, жастардың дамуы мен әлеуетін арттыру шаралары қабылданды. Бұл бағыттағы жұмыстар еліміздің әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етуге маңызды үлес қосып отыр.

18. Қазақстан халқының демографиялық өзгерісі (1991-2015)

1991 жылдан 2015 жылға дейін Қазақстан халқының саны едәуір өсті және урбанизация дәрежесі 48%-дан 55%-ға көтерілді. Бұл кезеңде елдегі тұрғындарды еңбек пен білім беру үшін қалаларға көшу үрдісі жиілеп, ірі мегаполистердің дамуына септігін тигізді. Әлемдік трендтерге сәйкес, қала тұрғындарының үлесінің өсуі экономикалық өсім мен әлеуметтік инфрақұрылымның жақсаруымен байланысты. Сонымен бірге, туғандардың көбеюі мен оңтайлы көші-қон қозғалысы халықтың жалпы санын арттырды.

Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, бұл демографиялық өзгерістер Қазақстанның тұрақты дамуының маңызды көрсеткіші болып табылады. Тұлғаның өсуі мен урбанизация процестері елдің экономикалық әлеуетін арттыруға мүмкіндік жасады және әлеуметтік қызметтердің кеңеюіне ықпал етті.

19. Тұңғыш Президент мәртебесі мен Елбасы институты

Қазақстанның тәуелсіздігін нығайтуда Нұрсұлтан Назарбаевтың рөлі айрықша болды. 2010 жылы қабылданған заң бойынша оған «Тұңғыш Президент – Елбасы» мәртебесі берілді. Бұл құқықтық мәртебе елдің саяси тұрақтылығын сақтауда маңызды қадам болды. Елбасының басшылығымен мемлекет егемендігінің негізі қаланып, реформалар кезеңі басталды.

Елбасы институты – бұл ұлттық тарих пен мемлекеттіліктің тұғырын сақтаудың бір формасы. Назарбаевтың тарихи жетістіктерін кейінгі ұрпаққа жеткізу және оның елдің дамуына қосқан үлесін насихаттау мақсатында құрылды. Мұндағы басты міндет – еліміздің тұрақты дамуы мен бірлігін қамтамасыз ету арқылы оның мұрасын мәңгілік ету.

20. Назарбаевтың Қазақстан тарихындағы орны мен болашағы

Нұрсұлтан Назарбаевтың еңбегі – Қазақстанның тәуелсіз елім ретінде қалыптасуындағы негізі әрі экономика мен қоғамды дамытудағы айрықша үлесі. Оның бастамалары мен реформалары бүгінгі Қазақстанның халықаралық аренада сенімді әрі дамыған мемлекет ретінде көрінуіне септігін тигізді. Елбасының мұрасы – бұл қағазға жазылмаған, бірақ әр азаматтың жүрегінде сақталатын ұрпақтар мұрасы.

Қазақстанның болашағы оның өткенінің құрметтелуіне және бүгінгі ұрпақтың жауапкершілігіне байланысты. Елдің келешегі осы тарихи сабақтан сабақ алып, бейбітшілік пен ынтымақтастық жолымен өркендей береді деген сенім бар.

Дереккөздер

Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен қызметі. Алматы, 2010.

Қазақстан тарихы (1900-2000). А. Байтұрсынов. Астана, 2015.

Тәуелсіз Қазақстанның экономикалық реформалары. Үкімет жинағы, 2001.

Қазақстанның әлеуметтік-саяси тарихы. Қ. Жұмабаев. Алматы, 2012.

Қазақстанның халықаралық қатынастары. Н. Оразбаев. Астана, 2018.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы. Демографиялық көрсеткіштер туралы есеп, 2015.

Айтқожина Ж. Қазақстанның халықаралық бейбітшілік қызметтері. – Алматы, 2018.

Назарбаев Н.А. Қазақстанның дамуы мен тұрақтылығы. – Астана, 2010.

Мұратбекова Г. Қазақстандағы әлеуметтік бағдарламалардың тиімділігі. – Қорғас, 2021.