Текст выступления:

«Қайта құру» жылдарындағы Қазақстандағы демократиялық үдерістер
1. «Қайта құру» жылдарындағы Қазақстандағы демократиялық үдерістерге шолу

1985–1991 жылдары Қазақстанда демократиялық өзгерістерге бастама жасалды. Бұл кезең Кеңес Одағының «Қайта құру» саясатының аясында өрбіді, жаңа саяси және әлеуметтік көзқарастарды қалыптастыруға жол ашты. Қазақстанның тарихи дамуында ерекше орын алатын бұл дәуір елдің демократиялық жолдағы алғашқы қадамдарын айқындады. Аталмыш жылдарда қоғамдық сана мен саяси құрылымдарда түбегейлі өзгерістер басталып, қазақ қоғамы өзінің құқықтары мен еркіндіктерін қорғау жолында белсенді әрекет етті.

2. КСРО-дағы қайта құрудың тарихи себептері

1970–1980 жылдары КСРО экономикасы және басқару жүйесі дағдарысқа ұшырады. Бұл қиындықтар Қазақстандағы өндіріс пен әлеуметтік салаларға да терең әсерін тигізді. 1985 жылы Михаил Горбачевті КСРО-ның басшысы болған кезде, ол мемлекеттегі тұрақты дамуды қамтамасыз ету үшін реформалар жүргізу қажеттігін жариялады. Оның мақсаты – елдегі экономиканы серпінді дамыту және әлеуметтік әділеттілікті қалыптастыру еді. Қайта құру саясатының енгізілуі Қазақстанның демократиялық өзгерістерге бет алуына қолайлы жағдай жасады.

3. «Қайта құру» термині: мағынасы мен мақсаты

Қайта құру – бұл Ресей және кеңестік кеңістіктегі саяси, экономикалық және әлеуметтік реформаларды білдіретін термин. Оның мақсаты – бұрынғы басқару формаларын жаңартып, халықтың сөз бостандығын кеңейту, экономикалық тиімділікті арттыру болды. Бұл процесс қоғам өмірінің барлық салаларын қамтып, ашықтық пен демократия қағидаларын енгізу арқылы кеңестік жүйенің дәстүрлі құрылымдарын түбегейлі өзгертуге ұмтылды. Нәтижесінде, Қазақстанда да саяси плюрализм мен қоғамдық белсенділік артты.

4. Демократиялық үдерістердің негізгі кезеңдері

1985 жылы қайта құру басталып, Қазақстанда әлеуметтік және саяси реформалар қолға алынды. 1986 жылы Желтоқсан оқиғасы халықтың саяси санасын оятты. 1989–1990 жылдары көппартиялық жүйе мен сөз бостандығы идеялары нығайды. 1991 жылы тәуелсіздік алуға апаратын саяси үрдістер белсенді өрісті. Бұл кезеңдер қазақ қоғамының демократияға бет бұруының түпкілікті негізін қалады.

5. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының маңызы

1986 жылғы Желтоқсан көтерілісі – Қазақстанның саяси өміріндегі айрықша оқиға. Бұл көтерілістің басты ерекшелігі – 2 миллионнан астам адамның қатысуы, бұл сан қоғамдық сананың оянуына жаңа серпін берді. Бұл оқиға жастар мен қоғамның өз құқықтарын қорғайтындығының алғашқы нақты көрінісі болды және ұлттық сана мен демократиялық идеялардың кеңінен таралуына септігін тигізді. Желтоқсан оқиғасы кейінгі саяси реформалардың бастамасы болды және Қазақстанның тәуелсіздікке бет бұру жолындағы маңызды кезеңі ретінде есте қалды.

6. Желтоқсан оқиғасынан кейінгі қоғамдық реакция

Желтоқсан көтерілісінен кейін қоғамда елеулі пікірталастар мен қозғалыстар пайда болды. Бірқатар жас буын белсенді түрде өз құқықтары мен ұлттық мүдделерін қорғауға атсалысты. Сонымен бірге, жүйелі саясаткерлер арасында реформаларға деген талап күшейіп, қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстар құрылды. Бұл жағдай Қазақстандағы саяси өмірдің алуан түрленуіне, азаматтық бастамалардың дамуына және қоғамдық-саяси белсенділіктің артуына ықпал етті.

7. «Қайта құру» жылдарындағы жариялылық принципі

Жариялылық ұстанымы арқылы қоғамда бұрын талқыланбаған тақырыптар ашылып, жалпыға ортақ пікірталастардың негізі қаланды. Ақпараттың еркін таралуы жаңа көзқарастар мен сыни тұрғыдағы талдаулардың пайда болуына жағдай жасады. Бұл кезеңде журналистер мен бұқаралық ақпарат құралдарында жаңашыл әдістер қолданылып, азаматтардың ақпаратқа деген сенімі нығая түсті. Қоғамдық пікір алмасу кеңейе түсті, бұл демократия принциптерінің қалыптасуына зор үлес қосты.

8. «Қайта құру» кезіндегі құқықтық және саяси өзгерістер

Қайта құру дәуірінде сайлау жүйесіне бірқатар бәсекелестік элементтер енгізілді, депутаттарды еркін таңдау мүмкіндігі артты. Заң шығарушы органдардың тәуелсіздігі күшейтіліп, билік тармақтары арасындағы теңгерімділік нығайтылды. Азаматтық белсенділік өсті, қоғамда пікір білдірудің еркіндігі қамтамасыз етіле бастады. Сонымен бірге, қоғамдық және саяси ұйымдардың тіркеу рәсімдері жеңілдетіліп, жаңа партиялар мен қозғалыстар пайда болды, бұл саяси әртараптанудың кеңеюіне ықпал етті.

9. 1986–1991 жылдары құрылған қоғамдық ұйымдар саны

Диаграмма көрсеткендей, 1986 жылдан 1991 жылға дейінгі аралықта қоғамдық ұйымдардың саны айтарлықтай өсті. Бұл өсім азаматтық қоғамның дамуы мен демократиялық құндылықтардың бекітілуінің айқын көрінісі болды. Қазақстанда түрлі қоғамдық бастамалар мен қозғалыстар пайда болып, халықтың саяси белсенділігі артты. Бұл үрдіс елдегі демократиялық өзгерістердің нақты көрсеткіші ретінде танылды, әрі саяси ландшафттың өзгеруін қалыптастырды.

10. «Невада–Семей» антиядролық қозғалысы

1989 жылы Семей ядролық полигонына қарсы басталатын «Невада–Семей» қозғалысы – экологиялық және азаматтық белсенділіктің жарқын үлгісі. Қозғалыстың мақсаты – ядролық сынақтарға тосқауыл қою және халықты қорғау болды. Бұл қозғалыс арқылы көптеген азаматтар бірігіп, табиғатты сақтаудың, бейбітшіліктің маңыздылығын паш етті. «Невада–Семей» қозғалысы қоғамдағы саяси өзгерістер мен демократия идеясының нығаюына ықпал етті.

11. Ұлттық-мәдени жаңғыру үрдістері

1980-жылдардың аяғы мен 1990-жылдардың басында Қазақстанда ұлттық мәдениетті жаңғырту жұмыстары белсенді жүргізілді. Қазақ тілі мен дәстүрлерді қайтаруға бағытталған бастамалар күшейді. Мәдени ұйымдар құрылып, тарихи мұраларды зерттеу мен қалпына келтіру жұмыстары белсенді жүрді. Бұл үрдістер ұлттық сана мен бірегейлікті қалыптастыруға негіз болды, сондай-ақ тәуелсіздікке бет алу жолында маңызды рөл атқарды.

12. Қазақстандағы демократиялық үдерістердің даму желісі

Қазақстандағы демократиялық үдерістер құрамында бірнеше кезең бар. Қайта құру басталған кезде саяси сауаттылық пен азаматтық белсенділік артты. Кейінгі кезеңде қоғамдық ұйымдар құрылып, саяси күрес кеңейді. Тәуелсіздікке қол жеткізуге дейінгі үдерістерде реформалар нығайып, демократия институттары қалыптасты. Бұл кезеңдер бір-бірімен тығыз байланысты, қоғам мен саяси құрылымдардағы өзгерістердің күрделі заңдылығы ретінде қарастырылуы тиіс.

13. Саяси партиялар және қозғалыстардың қалыптасуы

Қайта құру жылдарында Қазақстанда бірнеше саяси партиялар мен қозғалыстар пайда болды. Олар демократия, тәуелсіздік және халықтың құқықтарын қорғау бағытында күш біріктірді. Бұл ұйымдардың құрылуы саяси әртараптанудың айқын көрінісі болды. Олардың қызметі саяси мәдениеттің қалыптасуына, азаматтық қоғамның дамуына жағымды әсер етті. Партиялық жүйе дамыған сайын саяси плюрализм нығайып, елдегі демократиялық процестер тереңдеді.

14. 1989–1991 жылдардағы негізгі партиялар мен қозғалыстар

Қазақстанда 1989-1991 жылдары саяси әртараптану белсенді жүрді. Сол кезеңде түрлі идеологиялық бағыттардағы партиялар мен қозғалыстар құрылды. Олардың арасында тәуелсіздік, демократия және қоғамдық құқықтарды қорғау мәселелеріне басымдық берілді. Бұл ұйымдар саяси белсенділікті арттырып, өзгерістердің негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Мәліметтер Қазақстанның саяси өміріндегі көптүрлілікті және демократияның жақсарғанын көрсетеді.

15. Қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе беру жолындағы күрес

1989 жылы қабылданған «Тіл туралы» заң қазақ тілінің мемлекеттік статусын нығайтуда алғашқы айрықша қадам болды. Бұл заң көпшілік тарапынан қолдау тауып, мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеруге талпынысты күшейтті. Алайда, осы мәселеге байланысты қоғамда түрлі пікірлер мен пікірталастар пайда болды. Тіл жанашырлары өз талаптарын белсенді түрде алға жылжытты, кейде бұл әлеуметтік-саяси қақтығыстарға да алып келді. Бұл күрес мемлекеттік тілдің қоғамдағы орнының маңыздылығын және оның ұлттық бірегейлік үшін қажеттілігін көрсетті.

16. Жариялылық – қоғамдағы өзгерістер катализаторы

Қоғамның дамуы мен ашықтықтың артуы жеке-бөлек оқиғалар емес, біртұтас процеске айналды. 1980-жылдардың аяғында және 1990-жылдардың басында газеттер мен радио шын мәнінде ашық тақырыптарға орын бере бастады. Бұрын хабарланбаған немесе көп талқыланбаған мәселелер қоғам назарына ұсынылып, ақпараттық кеңістік кеңейтілді. Бұл үрдіс тұрғындардың хабардарлығын едәуір арттырды және тарихи тұрғыдан маңызды кезең ретінде қарастырылды. Мысалы, қазақстандық және одақтық баспасөз жаңалықтары реформаларға негіз болды.

Ақпараттың ашықтығы қоғамдағы пікір алмасуды тудыруда маңызды фактор болды. Жастар мен студенттердің арасында сындарлы талқылау негізі қалыптаса бастады, ол қоғамдық пікірдің қалыптасуына және сенім деңгейінің көтерілуіне септігін тигізді. Бұл процесс әлеуметтік байланыстар мен азаматтық қоғамның дамуындағы маңызды қадам ретінде қарастырылуы тиіс.

17. Құқықтық реформа және азаматтық қоғамның дамуы

1989-1991 жылдар аралығында Қазақстанда құқықтық реформалар жүзеге асты, бұл демократияның негіздерін нығайтуға бағытталды. Конституцияға адам құқықтарын қорғау жөніндегі өзгерістер енгізілді, бұл заңның адам мен оның бостандықтарын қорғаудағы маңыздылығын арттырды. Осы кезеңде сот жүйесі жаңғыртылып, демократиялық принциптерге сай тәуелсіздігі күшейтілді. Бұл реформалар заң алдыңдағы теңдікті қамтамасыз етуге және биліктің заңға бағынышты болуына жағдай туғызды.

Сонымен қатар, азаматтық қоғамды дамытуға қажетті заңнамалар қабылданып, қоғамдық ұйымдарды тіркеу рәсімдері жеңілдетілді. Бұл жағдай адамдардың өз мүдделерін білдіру және әлеуметтік белсенділік таныту еркіндігін кеңейтті. Құқықтық мәдениеттің өсуі арқылы азаматтардың өз құқықтары мен бостандықтарын түсіну деңгейі айтарлықтай жақсарды, бұл демократиялық үрдісті алға жылжытуға негіз болды.

18. Саяси және азаматтық белсенділік серпіні (1986–1991)

1986-1991 жылдар аралығында Қазақстанда саяси және азаматтық белсенділік айқын өсті. Бұл өсім қоғамдық сенімнің артуы мен саяси өмірге қатысушылар санының көбеюімен тығыз байланысты болды. Талдау көрсетіп отырғандай, халықтың саяси процестерге қатысу белсенділігі тұрақты түрде артты, бұл демократиялық өзгерістердің күшейіп келе жатқанын білдіреді.

Бұл кезеңдегі белсенділік қоғамдық құрылымдарды дамытуға және қоғамдық пікірді ашық білдіруге ықпал етті. Нәтижесінде, қатысушылар арасындағы өзара түсіністік пен сенім нығайды, ал биліктің халыққа жақындауы негізделді. Қазақстандық үкіметтік және қоғамдық архивтердің мәліметтері осы үрдісті нақты деректермен растайды.

19. Демократиялық өзгерістердің қиындықтары

1985–1991 жылдар аралығында демократиялық процестерде түрлі кедергілер бар еді. Біріншіден, қоғамдық сенімсіздік және билік пен оппозиция арасындағы диалогтың тұрақсыздығы саяси реформалардың сәтті жүзеге асуын бәсеңдетті. Бұл жағдай саяси тұрақтылықты қамтамассыз етуге деген сенімді төмендетті.

Екіншіден, экономикалық дағдарыстар халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкеліп, реформаларды қабылдауға қарсылықты күшейтті. Осындай экономикалық қиындықтар қоғамды тұрақсыздандырып, демократиялық өзгерістерге деген ынтаны тежеді.

Үшіншіден, этносаралық шиеленістер кейбір аймақтарда туындап, саяси процестерге кері әсер етті. Бұл да қоғамдық бірлік пен саяси тұрақтылықты сақтау үшін маңызды мәселе болды, өйткені Қазақстан түрлі этностардың үйлесімді өмір сүретін мемлекеті ретінде танылды.

20. Қазақстандағы демократияның бастауы – «Қайта құру» кезеңі

«Қайта құру» кезеңі Қазақстан үшін демократияның өзіндік бастауы әрі маңызды тарих беті болды. Осы жылдар ішінде жүзеге асқан демократиялық қадамдар елдің тәуелсіздікке жету жолындағы берік негізге айналды. Бұл, ең бастысы, қоғамдағы еркіндік пен құқықтық мемлекеттілікті қалыптастыруға жол ашты. Көптеген зерттеушілер бұл кезеңді Қазақстанның саяси мәдениеті мен азаматтық белсендігінің жаңа дәуірі деп бағалайды.

«Қайта құру» реформалары қоғамдағы ашықтық пен құқықтық сана деңгейін арттырып, тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасудың негізін қалады. Бұл – көпжылдық тарихи үдерістің табысты кезеңі болды, ол бүгінгі демократиялық Қазақстанның іргетасын қалады.

Дереккөздер

История Казахстана: 20 век / Под ред. К.Ж. Кудайбергенова. — Алматы: Қазақ университеті, 2015.

Горбачёв М.С. Перестройка и новые мысли // Известия. — 1987.

Казахстан в годы перестройки: сборник документов. — Алматы, 2000.

Желтоқсан оқиғалары және қазақ қоғамы / Тарихи зерттеулер журналы, 1996.

Азаматтық қоғам және демократия дамуы в Казахстане / Алматы, 2010.

Григорьев А.И. Политические реформы в СССР и Казахстане (1985–1991): Исторический анализ // Вестник истории. – 2005. – №3. – С. 45-53.

Коновалова Л.В.Право и демократия: реформы в Казахстане периода перестройки // Журнал юридических исследований. – 2010. – №1. – С. 76-82.

Нургалиева Д.А. Гражданская активность в Казахстане в конце XX века // Общественные науки в Казахстане. – 2014. – №2. – С. 22-29.

Садыков Е.Т. Перестройка и трансформация политической системы Казахстана // Казахский исторический журнал. – 2012. – №4. – С. 12-18.

Хуснутдинова Г.Р. Этнические отношения и политический кризис в Казахстане в 80-х годах XX века // Вестник социологии и политологии. – 2017. – №3. – С. 33-40.