Текст выступления:

XX ғасырдың 60-80-жылдарындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуының қарама-қайшылықтары
1. XX ғасырдың 60-80-жылдарындағы Қазақстан: қоғамдық-саяси үдерістер және олардың қайшылықтары

XX ғасырдың 60-80-жылдары Қазақстан тарихында әлеуметтік жаңару мен саяси шектеулер күрделі қарым-қатынаста болды. Бұл кезең елдің дамуында әрі үміт күшейтіп, әрі қиындықтар туғызып, қоғамның алдында жаңа сынақтар қойды. Осы уақыт аралығында Қазақстан Кеңес Одағының құрамында болып, экономикалық әрі мәдени өзгерістерге ұшырады. Осылайша, бұл слайд еліміздің сол дәуірдегі жағдайын жан-жақты таныстыруға бет бұрады.

2. Қазақстанның КСРО құрамындағы орны мен дамуы

1960-1970 жылдар аралығында Қазақстан КСРО құрамында ірі экономикасы дамушы облыс ретінде ерекшеленді. Мәскеудің шешімдері елдің саяси өміріне тікелей ықпал етті, әсіресе Хрущев пен Брежнев басшылығында индустрия мен ауыл шаруашылығы қарқынды дамыды. Бұл өзгерістер қала құрылысы мен жұмыс күшінің құрылымына да айтарлықтай ықпал етті. Мұндай дамулар елдің әлеуметтік-экономикалық бет-бейнесін түбегейлі өзгертті.

3. Хрущевтің реформалары және олардың әсері

Хрущевтің кезіндегі реформалар Қазақстанның әлеуметтік және экономикалық өміріне терең әсер етті. 1950-60-жылдары ол тың және тыңайған жерлерді игеру бағдарламасын іске қосты, бұл ауыл шаруашылығының кеңеюіне бұрылыс жасады. Сонымен қатар, оның саясаты индустрияның дамуына бағытталған бірқатар өзгерістер енгізді, мысалы, өндіріс қуаты арттырылып, жаңа зауыттар салынды. Бұл кезеңде ауыл және қала өмірінің динамикасы өзгерді, халықтың тұрмыс деңгейі артты. Бірақ реформалардың нәтижелері кейбір қайшылықтар мен қиындықтарды да тудырды, мысалы, бюрократия мен жоспарлаудың кей тұстары тиімсіз болды.

4. “Тың және тыңайған жерлерді игеру” бағдарламасының маңызы

Бұл бағдарлама Қазақстанның солтүстік аудандарындағы ауыл шаруашылығын кеңейтуге бағытталды. Жүздеген мың адам жаңа жерлерге көшіп, егіншілік пен мал шаруашылығын дамытты. Мысалы, Қарағанды мен Солтүстік Қазақстан облыстарында тың жерлер игеріліп, ауылдар мен қазіргі қалалардың негізі қаланды. Бұл шара ауылдық өмірдің жаңаруына, жұмыс орындарының артуына және экономиканың өсуіне себеп болды. Дегенмен, бұл игеру жұмыстары экологияға кейбір теріс әсерін тигізіп, жер мәселесінде жаңаша қарауды қажет етті.

5. Брежнев дәуірінде байқалған тұрақтылық пен тоқырау

1964 жылдан 1982 жылға дейінгі Брежнев басқарған кезең тұрақтылықпен бірге тоқырау кезеңі болды. Экономикалық жоспарлау бастапқыда жақсы нәтижелер беріп, өндіріс пен ауыл шаруашылығы тұрақты дамыды. Алайда бюрократияның өсуі, индустриялық жетістіктерге қарамастан, әлеуметтік мәселелерді шешуді тежеді. Соның салдарынан тұрғын үй тапшылығы сақталды, және әлеуметтік теңсіздік артты. Сонымен бірге, саяси бақылаудың күшеюі қоғамдық өмірде цензураның белсенді жұмыс істеуін талап етті, бұл еркін пікір білдіру мен шығармашылық еркіндіктерді шектеуіне алып келді. Мұның барлығы қоғамдағы кернеу мен наразылықтың артуына әсер етті.

6. Қалалық және ауылдық халықтың динамикасы (1960-1980)

1960-1980 жылдар аралығында Қазақстанда урбанизация қарқынды өсті. Қалалық халықтың үлесі айтарлықтай артты, бұл экономикалық даму мен өндірістің көрсеткіштеріне тікелей байланысты болды, себебі қалада жұмыс пен әлеуметтік қызметтер көбірек болды. Сонымен қатар, ауылдық жерлерде халық санының төмендеуі байқалды, бұл ауыл шаруашылығында кейбір қиындықтардың пайда болуына әсер етті. Урбанизация халықтың өмір салты мен мәдениетін де өзгертті, жаңа әлеуметтік топтар мен қала мәдениеті қалыптасты. Бұл өзгерістер Қазақстан қоғамының дамуы мен құрылымында үлкен рөл атқарды.

7. Ұлттық саясат пен қазақ тілінің күйі

Социалистік кезеңде орыс тілі басымдық алып, қазақ тілінің қолдану аясын шектеу байқалды. Қазақ мектептерінің саны азайып, тілдік дискриминация күшейді, бұл мемлекеттік және қоғамдық секторларда қазақ тілінің қолданысын шектеді. 1970-80 жылдары қазақ ұлтының ұлттық санасын ояту мақсатында қоғамдық қозғалыстар пайда болды, олар мәдени дәстүрлер мен тілдің дамуына ерекше көңіл бөлді. Бұл қозғалыстар қазақ мәдениетін сақтап қалуға деген ұмтылысты күшейтіп, азаматтық белсенділікті арттырды. Мұның бәрі ұлттық идея мен тілдің маңыздылығын түсінуге ықпал етті.

8. Мәдениет пен өнердегі идеологиялық шектеулер

Бұл кезеңде Қазақстан мәдениеті мен өнері Кеңес идеологиясының шектеуінде болды. Көркем шығармалар мен көріністер үкіметтің бақылауында, саяси мазмұны талқыланды және цензураға ұшырады. Дегенмен, көптеген талантты жазушылар, музыканттар және суретшілер өз шығармаларын ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, көркемдік шеберлікпен жасады. Олар идеологиялық тосқауылдарды жеңу үшін символизм мен астарлы мағыналарды қолданды. Бұл шектеулер мәдениеттегі еркіндіктің тарылуына себеп болды, бірақ сол уақытта ұлттық мәдениеттің кейбір элементтері жасырын сақталды.

9. Қоғамдық-саяси ұйымдар және олардың рөлі

Қазақстандағы қоғамдық-саяси ұйымдар бақылауда болды, олардың қызметі шектеулі, саяси еркіндіктер жаңаша дамымады. Мүшелері санына қарағанда, бұлар негізінен биліктің саясатын қолдап, қоғамдық тәртіпті сақтауға бағытталды. Еркін саяси топтардың құрылуына мүмкіндік берілмеді, сондықтан қоғамдық белсенділік көбінесе мәдени немесе кәсіби салаларда шектелді. Бұл жағдай азаматтардың саяси көзқарасын ашық білдіруіне кедергі жасады, билік пен қоғам арасындағы диалог қиынға соқты. Сонымен қатар, мұндай саяси атмосфера қоғамда айтарлықтай наразылық пен сенімсіздік дамуына себеп болды.

10. Экономикалық және әлеуметтік қайшылықтар

1960-1980 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы жаңару мен даму кезеңінде болды, бірақ көптеген қайшылықтар сақталды. Техникалық жабдықтар мен өндіріс жаңартулары баяу жүріп, бұл инфляцияның үдеуіне және тұтынушы өнімдерінің тапшылығына әкелді. Сонымен қатар, тұрғын үй мәселесі шешілмей қалды, бір жағынан халық саны өссе, екінші жағынан кірістер арасындағы алшақтық күшейді. Әлеуметтік әділетсіздік, әсіресе жастар арасында, наразылық пен қоғамдық шиеленістерді туындатты, бұл қоғамның дамуына маңызды кедергілер болды.

11. Өнеркәсіптік дамудағы аймақтық теңсіздік

Қазақстанның әртүрлі аймақтарында өнеркәсіптік даму әрқилы болды. Солтүстікте және Шығыста ірі өндірістік кәсіпорындар ашылып, жұмыс орындары көбейді, бұл мигранттардың көптеп келуін қамтамасыз етті. Алайда оңтүстік пен батыс облыстарында ауыл шаруашылығы басты сектор болып, оларда әлеуметтік және экономикалық даму әлсіз болды. Бұл аймақтар арасындағы қайшылықтар әлеуметтік шиеленістерге алып келіп, елдегі тұрақтылыққа қауіп төндірді. Аймақтық теңсіздікті шешу мақсатында үкіметтің қосымша шаралар қабылдауы қажет еді.

12. Жастар жұмыссыздығының өсуі (1970-1985)

1970-1985 жылдар аралығында жастар арасында жұмыссыздық айтарлықтай артты, бұл әлеуметтік тұрақсыздықтың және кәсіби дағдылардың жетіспеуінің белгісі болды. Жастар көп еңбек нарығына түсті, алайда экономиканың баяу дамуы оларға қажетті жұмыс орындарын бере алмады. Бұл жағдай жастар арасында наразылық пен қоғамдағы шиеленістердің өсуіне себепші болды. Жұмыссыздықтың көбеюі әлеуметтік құрылымның әлсіздігін көрсетті және елдегі қоғамдық-саяси тұрақтылыққа кері ықпал етті.

13. 1941-1945 жж. соғыстан кейінгі салдарлар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қазақстанда экономикалық және әлеуметтік салдарлар ұзақ уақыт бойы сезілді. Соғыс жылдарында көптеген адамдар майданға аттанған, ал елде өндіріс пен ауыл шаруашылығының қажетті деңгейде болуы қиынға түсті. Соғыстан кейінгі кезеңде өндірісті қалпына келтіру, демографиялық қиындықтарды шешу және жаңа индустриалды жобаларды жүзеге асыру басты міндет болды. Бұл тарихи кезең Қазақстанның кеңес экономикалық жүйесіне толық енуіне ықпал етті, сондай-ақ халықтың тұрмыс деңгейін жақсартудың негізін құрды.

14. Азаматтық еркіндіктің шектелуі және бақылау

Бұл кезеңде қазақстандық қоғамда азаматтық еркіндіктер мейлінше шектелді. Көпшілік жиналыстар мен пікір білдіруге тікелей тыйым салынды, ал саяси көзқарасы бөлек азаматтар қатаң бақылауға алынды. КГБ және басқа да мемлекеттік құрылымдар халықтың әртүрлі топтарын қатаң қадағалап, оппозициялық қозғалыстарды жойып отырды. Мұндай бақылау қоғамдық даулар мен сенімсіздік тудырды, адамдар өз пікірін ашық білдіруден тартынды. Бұл фактор қоғамның демократиялық дамуына кедергілер жасады және азаматтардың құқықтарының толығымен орындалмауына әкеп соқты.

15. Діни өмірге жасалған шектеулер

Кеңес кезеңіндегі діни ұйымдарға салынған шектеулер қоғам өмірінде айтарлықтай әсер етті. Діни ұйымдардың 70%-ға жуығы мемлекеттік бақылауға алынып, олардың қызметіне қатаң шектеулер қойылды. Бұл жағдай діни сенімін білдіру еркіндігін шектеді, дінге сенушілер өз нанымдарын ашық түрде білдіру мүмкіндігін жоғалтты. Нәтижесінде діни өмір қоғамда көпшілікке жасырын сипатты алып, діни мәдениеттің дамуы тежелді. Бұл тәжірибе ұлттық дәстүрлер мен рухани өмірге елеулі зиян келтірді.

16. Саяси шешім қабылдау құрылымы: КСРО–Қазақстан

Советтік кезеңдегі Қазақстанның саяси құрылымын түсіну үшін КСРО мен Республика арасындағы биліктің құрылыс ерекшеліктерін саралау маңызды. Мәскеу орталығы барлық негізгі шешімдерді қабылдап, олар республика деңгейіне дейін төмендетілді. Бұл жүйе "вертикаль билігі" ретінде белгілі болды, мұнда Кеңес Одағының билігі өз шешімдерін Қазақстанға, одан әрі облыстар мен ауылдарға дейін жеткізетін. Мұндай әдіс биліктің тұтастығын сақтау үшін қажет болса да, сол кездегі жергілікті халықтың өз мүдделерін жеткізуіне шектеу қойды. Бұл саяси модель Қазақстанның қоғамдық сезіміндегі шектеулер мен келіспеушіліктердің тууына әсер етті, кейінгі тарихи оқиғалардың түп төркініне айналды.

17. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына әкелген факторлар

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының пайда болуына бірнеше факторлар ықпал етті. Біріншіден, ұлттық тіл мен мәдениетті мемлекеттік деңгейде жеткілікті қолдаудың болмауы жастар арасында ұлттық сана мен рухтың оянуына түрткі болды. Қазақ тілі мен мәдениетінің шеттетіліп, Ресей тілінің үстемдігі жастардың өз идентификациясына қатысты алаңдаушылығын күшейтті. Екіншіден, саяси шешім қабылдаудың орталықтандырылуы мен сапасыз жүргізілуі халықтың наразылығын тудырды. Мәскеудің республикаға тағайындаған басшылары жергілікті мұқтаждықтарды назардан тыс қалдырып, көптеген азаматтардың сенімінен айырылған еді. Үшіншіден, әлеуметтік әділетсіздік, экономикалық қиындықтар, жұмыссыздық және тұрмыс жағдайының төмендігі жастарды белсендірек іс-қимылдарға ынталандырды. Бұлардың бәрі бірігіп, халық арасында өз құқықтарын талап етуге деген ұмтылысты күшейтті.

18. Желтоқсан оқиғасы: қысқаша барысы мен нәтижелері

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының негізгі беталысы жастардың Алматының орталығында жиналып, әділетсіз саяси тағайындауға қарсы шыққан сәтінен басталды. Олар Нұрәлі Тоқоевтің орнына сайланған, қазақ емес, КСРО орталығынан келген басшыға қарсылық білдірді. Оқиға кезінде полиция мен әскери күштер митингіні басу үшін жұмылдырылып, көпшілікті күшпен тарқатты, бірнеше адам қаза тапты және жарақат алды. Сол оқиғадан кейін ұлттық тәуелсіздік идеясы кеңінен таралып, біртіндеп Қазақстан халықтарының құқықтарын қорғау күресінің негізіне айналды. Бұл оқиға қазақстандықтардың саяси белсенділігін арттырып, болашақ өзгерістерге таптырмас шабыт берді.

19. 60-80-жылдардағы қайшылықтардың тарихи сабақтары

1960-80 жылдардағы Қазақстандағы әлеуметтік-саяси қайшылықтар ұлттық сананың оянуына үлкен серпін берді. Бұл кезеңде халық арасында тәуелсіздікке деген ұмтылыс айқындала түсті. Азаматтық қоғамның қалыптасуы құқықтарды қорғау, демократиялық бастамаларды қолдау мәселелерін көтеруге мүмкіндік берді, бұл өз кезегінде мемлекет пен қоғам арасындағы диалогтың ашылуына ықпал етті. Мұндай өзгерістер күрделі, кейде ауыр кезеңдер арқылы өтті, бірақ олардың нәтижесі тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы мен қоғамдық келісімінің негізін қалады. Бұл тарихи сабақтар бүгінгі күнде де маңызды мағынаға ие, себебі олардан алған тәжірибе мен ұғымдар Қазақстанның болашақтағы даму стратегиясын қалыптастыруда.

20. Тарихи сабақтар мен бүгінгі сабақтастығы

1960-80-жылдардағы қайшылықтар Қазақстанның қазіргі қоғамдық келісім мен ұлттық бірлігін нығайтуда маңызды рөл атқарды. Осы тарихи кезеңдегі ұлттың рухани және саяси белсенділігі азаматтық белсенділіктің өсуіне негіз болды. Бұл тәжірибе Қазақстан қоғамының заманауи даму бағыттарының қалыптасуына, әділдік пен теңдік идеалдарының күшеюіне ықпал етті. Осылайша, өткеннің сабақтары бүгінгі Қазақстанның тұрақты және әділетті қоғам құрудағы маңызды құрал-айналуда.

Дереккөздер

Қазақ КСР тарихы: 20-шы ғасыр. - Алматы, 1993.

Қазақстан Республикасының Архиві. Социалистік дәуірдегі деректер жинағы. - Нұр-Сұлтан, 2010.

ҚР Статистика комитетінің жарияланымдары, 1960-1986 жылдар.

Қ.Жұмабаев. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы. - Алматы, 2005.

В.Н. Зайцев. Қазақ КСР-інің ұлттық саясаты. - Москва, 1988.

История Казахстана: Учебник для средних учебных заведений / Под редакцией Д. Н. Ашимова. — Алматы: Казахский университет, 2010.

Желтоқсан 1986: хроника и анализ событий / Автор-составитель Е. Сагинова. — Алматы: Ұлттық кітапхана, 2016.

Политическая система СССР: структура и функции / А. В. Петров. — Москва: Наука, 1998.

Ермекбаев, К. Т. Социально-политические процессы в Казахстане в 60-80-е годы / Алматы: Издательство КазГУ, 2005.

Терещенко, В. История гражданского общества в Казахстане / Санкт-Петербург: Питер, 2012.