Текст выступления:

XX ғасырдың 40-80-жылдарындағы қазақстандық ғылымның дамуы
1. XX ғасырдың 40–80-жылдарындағы қазақстандық ғылым: басты бағыттар мен өзекті даму тақырыптары

XX ғасырдың орта тұсында Қазақстанда ғылым саласы қарқынды дамып, инновацияларға ерекше мән берілді. Бұл кезең елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына, индустрияландыруға және ауыл шаруашылығын жаңғыртуға зор серпін берді. Осылайша нағыз ғылыми жетістіктер мен жаңашылдықтар ғасырдың 40-80-жылдары бойында қалыптасып, ғылыми әлеуеттің негіздері қаланды.

2. Тарихи негіздер және ХХ ғасырдың ортасындағы контекст

1940-1980 жылдар аралығында Қазақстан КСРО құрамында болып, екінші дүниежүзілік соғыс пен одан кейінгі индустрияландыру кезеңдері ғылым мен техниканың дамуына серпіліс жасады. Бұл тұста тың жерлерді игеру, ауыл шаруашылығында жаңғырту жұмыстары ғылымға жаңа әрі күрделі міндеттер қойып, кадр тапшылығы сын сағатқа айналды. Соған қарамастан, мемлекеттің қолдауымен ғылыми-зерттеу жұмыстары белсенді жүргізілді, бұл кезең ғылымды ұлт мәселелерін шешуге және қоғамның материалдық-техникалық базасын нығайтуға бағыттады.

3. Соғыс жылдарындағы ғылым дамуы (1940–1945)

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қазақстандағы ғылыми зерттеулер әскери қажеттіліктер мен экономикалық қиындықтар аясында жүзеге асты. Мысалы, ауыл шаруашылығы саласында өнімді арттыруға бағытталған зерттеулер халыққа азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал етті. Сонымен бірге, металлургия және химия бағыттарында оқ-дәрілер мен материалдар өндірісін жақсарту жұмыстары жүргізілді. Бұл уақытта көптеген ғалымдар еңбек майдандарында өз үлесін қосып, ғылымның өмірлік маңыздылығын дәлелдеді.

4. Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылуы (1946)

1946 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясы құрылып, оның алғашқы президенті белгілі геолог Қаныш Сәтбаев болды. Бұл ұйым ұлттық ғылыми кадрларды дамытуға және ғылыми бағыттардың жүйелі дамуына негіз қалады. Академия құрамына физика-математика, химия-металлургия, геология, биология және қоғамтану институттары кіріп, олардың әрқайсысы сала және аймақ ерекшеліктеріне сай зерттеулер жүргізді. Бұл оқиға Қазақстандағы ғылыми зерттеулерді ұйымдастыруды күшейтіп, мемлекет деңгейінде ғылымның маңыздылығын арттырды.

5. Инженерлік және техникалық ғылымдардың жетістіктері

Қазақстанның түсті және қара металлургия саласында ғылыми зерттеулер өндірістің өнімділігін арттыруға бағытталды. Онда өңдеудің жаңа әдістері енгізіліп, металл өндірісінің сапасы жақсартылды. Геология саласында еліміздің бай кен орындары анықталып, бұл оларды тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. Тау-кен ісі ғалымдары жер асты қазбаларын игеру технологияларын дамытып, өнеркәсіптің жетістіктеріне үлес қосты. Сонымен қатар, химия өнеркәсібінде экологиялық және экономикалық тиімділікті арттыруға арналған жаңа технологиялар пайда болды, олардың арқасында ресурс пайдалану сапасы жақсарды.

6. Ауыл шаруашылығы ғылымындағы табыстар мен тұлғалар

Ауыл шаруашылығы саласында ғылыми зерттеулер аса маңызды рөл атқарды. Мықты ғалымдар мен мамандар тың және егістік жерлердің өнімділігін арттыруға жаңа технологиялар енгізді. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығының әртүрлі салаларында инновациялық әдістерді дамытып, мал шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығында өнім сапасын жақсарту жұмыстарын жүргізді. Бұл жұмыстар елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтып, ауыл халықтарының өмір сапасына оң әсер етті.

7. Ғылыми мекемелердің санының динамикасы (1940–1980)

1940-1980 жылдар аралығында Қазақстандағы ғылыми мекемелер саны айтарлықтай өсті. Бұл көрсеткіш ғылым саласының кеңеюін және ғылыми кадрларды даярлау жүйесінің нығаюын білдіреді. Графикте екі айқын өсу кезеңі байқалады, олар орталықтандыру саясаты мен елдің экономикалық даму талаптарының нәтижесінде орын алды. Бұл деректер ғылым мен техниканың дамуын қолдау бойынша кешенді шаралардың іске асуына дәлел.

8. Қаныш Сәтбаевтың ғылымдағы орны

Қаныш Сәтбаев қазақ ғылымын әлемдік деңгейге көтерген көрнекті ғалым. Ол геология саласында елеулі жетістіктерге жетіп, елдің минералдық байлықтарын ашуға үлес қосты. Оның жетекшілігімен Қазақстанның ғылыми қоғамдастығы қалыптасты және Ғылым академиясының негіздері қаланды. Сәтбаевтың еңбектері бүгінде де Қазақстан ғылымының дамуында маңызды орын алады, оның жаңғыртылған білім мен зерттеу әдістерін енгізуге қосқан үлесін жоғары бағалаймыз.

9. Медицинада ғылымның дамуы

Л.С. Белов пен А.Қ. Досжанов жетекшілігімен жұқпалы ауруларға қарсы вакциналар жасалып, аурулардың алдын алу жүйесі нығайтылды. Бұл шаралар республикада денсаулық сақтау көрсеткіштерін айтарлықтай жақсартты. Сонымен қатар, санитарлық-гигиеналық институттар мен ғылыми орталықтар дамыды, медицинаның әлеуметтік аспектілері мен ауылдық жерлердегі медициналық қызметтерге жаңа ғылыми тәсілдер енгізілді. Медициналық ғылымның бұл жетістіктері халықтың өмір сүру деңгейін көтеруде маңызды болды.

10. Қазақстан ғылымындағы әйел ғалымдар

XX ғасырдың 40-80-жылдарында Қазақстандағы әйел ғалымдардың үлесі арта бастады. Олар биология, медицина, химия және ауыл шаруашылығы салаларында ғылыми зерттеулер жүргізіп, жаңа әдістер мен технологияларды әзірледі. Әйел ғалымдардың еңбектері ғылыми қоғамдастықта жоғары бағаланып, олардың қатарында халықаралық танылуына ие болған зерттеушілер де болды. Бұл әйелдер Қазақстан ғылымындағы гендерлік теңдікті нығайтып, жаңа буынды тәрбиелеуге үлес қосты.

11. Ғылыми зерттеу жүргізу үдерісі

1940-1980 жылдардағы Қазақстандағы ғылыми зерттеулердің әдіснамасы кезеңнің ғылым дамыту саясатына сәйкес құрылды. Зерттеу процесі зерттеу тақырыбын анықтаудан бастап, мәлімет жинау, талдау, эксперименттер жүргізу және қорытынды жасау кезеңдерінен тұрды. Әрбір қадам мақсатына жетуге бағытталған нақты әдістемелермен қамтамасыз етілді, бұл ғылымның жүйелі және нәтижелі даму кепілі болды. Осындай құрылымдық үдеріс ғылыми зерттеулердің сапасын арттыра түсті.

12. Көрнекті ғалымдар мен олардың жетістіктері (1940–1980)

Бұл кезеңдегі Қазақстан ғылымында көптеген көрнекті ғалымдар қызмет етті. Олардың еңбектері ғылыми зерттеулердің нәтижелерін арттырып, республиканың ғылыми әлеуетін арттырды. Мысалы, Қаныш Сәтбаев геология саласына, Л.С. Белов медицинаға зор үлес қосты. Ғалымдар халықаралық деңгейде танылып, марапаттарға ие болды. Олардың жетістіктері ғылымның мемлекет дамуына тигізген ықпалын дәлелдейді.

13. Биология және экология ғылымының дамуы

1940-1980 жылдары Қазақстан флорасы мен фаунасының байлығы жан-жақты зерттеліп, ботаника мен зоология салаларында жаңа түрлер анықталды. Экология ғылымы топырақтану негізінде дамып, әсіресе Алматыдағы ботаникалық бақ табиғатты қорғау және ғылыми зерттеулер орталығы ретінде қызмет етті. Бұл кезеңде табиғи қорларды сақтау және тиімді пайдалану мәселелері ерекше назарға алынып, жаңа ғылыми еңбектер жарияланды. Осылайша, биология мен экология салалары елдің тұрақты дамуына айтарлықтай үлес қосты.

14. Ғылым және инновациялардың өндіріске енгізілуі

Бұл кезеңде металлургия, энергетика және химия салаларында жаңадан әзірленген технологиялар зауыттар мен фабрикаларға енгізіліп, өндірістің тиімділігі мен сапасы арта түсті. Сонымен қатар, автоматтандыру жүйелері кеңінен қолданылды, бұл еңбек өнімділігін және өнімнің бірізділігін жақсартты. Өңдеу саласында инженерлік жаңалықтар пайда болып, өндірістің заманауи талаптарына сай болуына мүмкіндік туғызды. Ғылым мен өндіріс арасындағы тығыз интеграция ел экономикасының дамуында маңызды роль атқарды.

15. Ғалымдардың сандық өсуі (1940–1980)

1940 жылдан бастап 1980 жылға дейін Қазақстандағы ғылыми кадрлар саны тұрақты түрде өсті. Бұл өсудің ішінде әйел ғалымдардың және жас зерттеушілердің үлесі де артты, бұл өз кезегінде ғылыми саладағы жаңа идеялар мен әдістердің дамуына серпін берді. Бұл көрсеткіштер ғылым кадрларын даярлау жүйесінің тиімділігін дәлелдеп, елдің ғылыми әлеуетін нығайтуға мүмкіндік берді. Осылайша, Қазақстан ғылымының дамуына қызмет ететін ғылыми қоғамдастық кеңейіп, жаңарып отырды.

16. Гуманитарлық ғылымдардың өркендеуі

20-шы ғасырдың орта тұсында Қазақстанда гуманитарлық ғылымдар айтарлықтай даму кезеңіне өтті. Мұндай өркендеу алдымен тарих саласынан басталды. Бұл кезеңде Қазақстанның көне дәуір тарихын зерттеуге бағытталған көптеген ғылыми жұмыстар қарқынды жүргізілді. Мысалы, ежелгі сақ дәуірінің мәдениеті туралы зерттеулер қазақ халқының бай тарихи мұрасын ашуға зор үлес қосты. Археология саласында да жетістіктер аз болмады: маңызды қазбалар ұйымдастырылып, олардың нәтижесінде елдің мәдени мұрасын анықтау және сақтау мәселелері ғылыми тұрғыдан нығайды. Бұл қазбалар арқылы ежелгі қалалар мен көшпенді мәдениеттердің өмір салты, өнері мен шаруашылығы туралы жаңа деректер пайда болды. Филология ғылымы өз алдына ұлттық тілдің дамуы мен әдеби мұраны зерттеу бағыттарын кеңейтіп, қазақ әдебиеті мен тілінің тарихы жан-жақты зерделенді. Мысал ретінде, Абай Құнанбаевтың шығармалары мен оның тіл мәдениетіне қосқан үлесі қайта жандандырылғанын айтуға болады. Бұл ғылым салалары Қазақстанның мәдениеті мен тарихын тереңірек түсінуге, сонымен қатар ұлттық сана қалыптастыруға айтарлықтай ықпал етті. Нәтижесінде, қазақ халқының өз тамырларын білуіне және оларды мақтан тұтуына жағдай жасалды.

17. Халықаралық ғылыми байланыстар және мойындау

Қазақстанның ғылыми ортағы халықаралық ғылыми байланыстарға белсенді түрде араласты. Кеңес кезеңінде ғылыми институттар әлемнің алдыңғы қатарлы зерттеу орталықтарымен ынтымақтастық орнатты. Мысалы, археологтар Еуропа және Азияның басқа мемлекеттеріндегі әріптестерімен тәжірибе алмасып, бірлескен жобаларды жүзеге асырды. Бұл Қазақстанның зерттеулері халықаралық қауымдастықта кеңінен мойындалуына себеп болды. Сонымен бірге, қазақ ғалымдарының еңбектеріне шетелдік ғылыми басылымдарда орын беріліп, олардың ғылыми деректері әлемдік деңгейде танылды. Бұл халықаралық мойындау Қазақстанның ғылым саласының беделін арттырып, еліміздегі зерттеулердің сапасы мен ауқымын тереңдетуге ықпал етті. Осылайша, Қазақстан ғылымы әлемдік ғылыми қауымдастықтың маңызды және толыққанды мүшесіне айналды.

18. Даму кезіндегі қиындықтар мен кедергілер

Қазақстан ғылымының дамуы жолында бірқатар қиындықтар орын алды. Оның алғашқысы — материалдық-техникалық ресурстарының шектеулі болуы еді. Ғылыми зерттеулердің кеңеюі үшін қажетті заманауи құрал-жабдықтар жеткіліксіз болды, бұл зерттеулердің көлемі мен сапасына кері әсер етті. Сонымен қатар, кадр тапшылығы да өзекті мәселе атанды. Білікті мамандарды даярлау бағдарларының жетіспеушілігі ғылыми жұмыстың тұтастығына кедергі келтірді. Бұл қиындықтар ғылымның дамуына іргетас қалу кезеңінде үлкен тосқауыл ретінде байқалды. Орта ғасырлық орталықтандырылған басқару жүйесі де зерттеушілердің еркіндігін шектеп, бюрократиялық тосқауылдар мен түрлі қиыншылықтар туғызды. Осы себепті, ғылымға жаңалық енгізу мен инновация жасау үдерісі баяулап, зерттеушілердің ынтасы төмендеді. Осы кедергілерді жеңу үшін үкімет пен ғылыми қоғамдастық бірлесіп жұмыс істеуге ерекше мән берді.

19. Ғылымның мәдени және қоғамдық ықпалы

Қазақстанның ғылымы қоғам мен мәдениетке терең әсер етті. Біріншіден, ұлттық мәдениетті зерттеу мен сақтауға бағытталған гуманитарлық зерттеулер халықтың өз тілі мен тарихына деген құрметін арттырды. Екіншіден, ғылыми жетістіктер арқылы қоғамдық сананың жаңғыруы және білім деңгейінің көтерілуі байқалды. Мысалы, білім беру бағдарламалары ғылым жетістіктеріне негізделіп жаңарды, бұл жас буынның тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етті. Үшіншіден, ғылым ұлт сәйкестігін нығайтып, қоғамдық бірлікті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұған қазақ тілінің дамытылуы және әдеби мұралардың кеңінен насихатталуы дәлел бола алады. Осының бәрі қоғамдағы ұлттық сана-сезімнің көтерілуіне және мәдени құндылықтардың сақталуына қызмет етті.

20. Қазақстан ғылымындағы 1940–1980 жылдар кезеңінің маңызы

1940-1980 жылдар аралығы Қазақстан ғылымы үшін ерекше маңызды дәуір болды. Бұл уақытта ғылыми бағыттардың негізі қаланып, ұлттық ғылыми мектептер қалыптасты. Кадрлық әлеуеттің өсуі елдің ғылыми әлеуетін арттырып, білім мен зерттеу саласында тұрақты даму кезеңін бастады. Соның нәтижесінде қоғамда ғылыми мәдениеттің дамуына негіз салынды, бұл болашақ ұрпақ үшін ауыртпашылықсыз білім мен инновацияға қол жеткізу мүмкіндігін берді. Бұл кезеңнің жетістіктері бүгінде Қазақстанның ғылыми және мәдени дамуының негізі ретінде бағаланады.

Дереккөздер

Қаныш Сәтбаев. Тау-кен ісі ғылымдарының негізін қалаушы. Алматы, 1978.

Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының ресми мәліметтері, 1980.

ҚР Ұлттық архиві. Ғылыми мекемелер көрсеткіштері, 1985.

Л.С. Белов пен А.Қ. Досжановтың медицинаға қосқан үлестері. Алматы, 1975.

Қазақстандағы биология және экологияның дамуы. Ғылыми мақалалар жинағы, 1982.

Баймұханова, Г.С. Қазақстан ғылымы тарихы: монография. — Алматы: Қазақ университеті, 2010.

Нұрмұхамедова, Р.Т. Археология және мәдениет: Қазақстандағы қазбалар. — Астана: Ұлттық Ғылым Академиясы, 2015.

Ермеков, С.Қ. Қазақ филологиясының даму тармағы. — Алматы, 2012.

Абдуллин, М.И. Қазақстан ғылымының қоғамдық маңызы. — Алматы: Білім баспасы, 2018.