Текст выступления:

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы Қазақстанның экономикалық дамуы
1. Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарындағы экономикалық дамуы: негізгі бағыттар мен мәселелер

Тәуелсіздік алғаннан бері еліміз экономикалық жүйесін түбегейлі өзгертіп, жаңаша даму жолына түсті. Бұл тарихи кезеңде тәуелсіздік пен нарықтық экономикаға көшу – үлкен сын мен жаңа мүмкіндіктер бірігіп отырған уақыт болды.

2. Тарихи-экономикалық аяда: тәуелсіздік қарсаңындағы Қазақстанның жағдайы

1980-жылдардың соңында Қазақстан Кеңес Одағының құрамында аграрлы-индустриалды мемлекет ретінде дүниежүзілік экономикаға енді. Өндіріс жүйесі Ресей орталықтарының бақылауында болды, ал шикізат негізінен экспортқа бағытталды. Тәуелсіздікке дейінгі жоспарлы экономика шектеулерінен шықпай, ұлттық потенциалдың толық ашылмауы байқалды. Бұл кезеңде тәуелсіздікке дайындық пен экономикалық тәуелділіктің тепе-теңдігі өте маңызды болды.

3. Жоспарлы экономикадан нарықтық модельге өту алғышарттары

1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алған кезде, Кеңес Одағының жоспарлы экономикасы құлады. Бұл одақтық құрылымның ыдырауы жаңа экономикалық дербестікке қол жеткізу қажеттілігін туғызды. Тәуелсіз мемлекет ретінде нарықтық қатынастарды қалыптастыру жолы ашылды, ол жеке меншік пен ішкі нарықты дамытуға бағытталды. Бұл өзгерістер бұрынғы шектеулі жоспарлы жүйенің меңгерулерін жоюға және халықаралық экономикаға қатысуды кеңейтуге мүмкіндік берді. Қазір Қазақстан жаһандық экономикалық байланыстарды жедел дамытып, реформалар жүргізу міндетін алды.

4. Өтпелі кезеңдегі басты экономикалық қиындықтар

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан экономикасы күрделі дағдарысқа ұшырады. Индустриялы өндіріс көлемі күрт төмендеп, жұмыссыздық пен инфляция үлкен деңгейге жетті. Мұнай мен газ секторы маңызды рөл атқарса да, бүкіл экономика әлі толық нарықтық механизмге көше қойған жоқ. Сонымен қатар, жаңа мемлекеттік институттар құрылып, экономикалық саясат қалыптастырыла бастағанымен, олар қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етуде қиыншылықтарға тап болды.

5. 1991-1995 жылдардағы негізгі экономикалық көрсеткіштер кестесі

1991-1995 жылдар аралығында Қазақстан экономикасының негізгі көрсеткіштерінде түбегейлі өзгерістер болды. Бұл кезеңде ЖІӨ көлемі төмендеді, инфляция жоғары деңгейге көтерілді, жұмыссыздық өсті, ал өнеркәсіп өндірісі күрт қысқарды. Мұндай динамика елдің экономикалық құрылымы мен нарықтық қатынастар жүйесіне өту барысындағы ауыр кезең екенін көрсетті. Қазіргі деректер ҚР Ұлттық статистика бюросынан алынған. Экономиканың барлық саласындағы өңдеу белсенділігінің төмендеуі – 1990-жылдардың басындағы экономикалық күйзелістің бір көрінісі.

6. Инфляция: тұрғын халықтың өміріне ықпалы

1993 жылы елде инфляция барған сайын өсіп, 2265 пайызға дейін жетті. Бұл бағаның көтерілуіне әкеліп, азық-түлік пен тұрмыстық тауарлардың құны бірнеше есе қымбаттады. Халықтың күнделікті өмірінде шығындар күрт артты, әсіресе аз қамтылған топтар қатты зардап шекті. Ақша құнсызданып, тұрғындардың жинақтары жоғалып, тауар тапшылығы қалыптасты. Осы экономикалық қиындықтар қоғамның кең бөлігін ауыр жағдайға ұшыратты, бұл халықтың сенімін нығайтып, экономиканы тұрақтандыру қажет екенін көрсетті.

7. Жекешелендіру реформасы: мақсаттары мен кезеңдері

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында жекешелендіру – нарықтық экономикаға өту мен мемлекеттік активтерді тиімді басқарудың негізгі құралы ретінде қаралды. Реформалар үш кезең бойынша өтті: 1992-1993 жылдары шағын және орта кәсіпорындар жекешелендірілді; 1994-1995 жылдары ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар кезеңі басталды; 1996 жылдан бастап мемлекеттік кәсіпорындардың акциялары нарыққа шығарылып, жекешелендіру процестері жеделдетілді. Бұл өзгерістер экономиканың құрылымын терең өзгертті және жеке меншік иелерінің санын арттырды.

8. Жекешелендірілген кәсіпорындар санының өсуі (1991-1996)

1991-1996 жылдар аралығында жекешелендірілген кәсіпорындардың саны үздіксіз өсті. Бұл нарықтық экономикаға толық өту үдерісінің айқын белгісі болды. Жыл сайынғы өсім мемлекеттік меншікке қарағанда жеке меншік иелерінің артуына, сонымен қатар кәсіпкерлік белсенділіктің жандануына себепші болды. Экономикалық құрылымның осы өзгерісі Қазақстанның экономикалық дербестігін нығайтып, өндіріс пен қызмет көрсету салаларының дамуына ықпал етті.

9. Ұлттық валюта – теңгенің енгізілуі және маңызы

1993 жылғы 15 қарашада Қазақстан өз ұлттық валютасын – теңгені енгізді. Бұл қадам мемлекет қаржысын басқарудың жаңа кезеңі болып, қарызды бақылауға және ұлттық қаржы жүйесін тұрақтандыруға мүмкіндік берді. Теңгенің қолданысқа енуі қаржылық дербестікке және экономиканы тұрақтандыруға негізгі бағыттаманың бірі болды. Ұлттық валюта Елдің егемендігін нығайтып, халықаралық қаржы нарықтарында сенімділікті арттырды.

10. Өнеркәсіп саласындағы құлдырау белгілері

1990-жылдардың басында Қазақстан өнеркәсібі үлкен құлдырау кезеңінен өтті. Көптеген кәсіпорындар өндірісті тоқтатып, жұмысшылар саны азайды. Машина жасау, металлургия және химиялық өнеркәсіп секторында өндіріс төмендеді. Бұл құлдырау экономикалық құрылымның өзгеруіне, жаңа нарықтық талаптарға бейімделу қиындықтарына және қаржылық дағдарысқа байланысты болды. Бұл дағдарыс елдің индустриялық қуатын қайта қалпына келтіру қажеттігін айқындады.

11. Ауыл шаруашылығындағы құрылымдық өзгерістер

Кеңес дәуіріндегі ұжымшарлар мен кеңшарлар жүйесі бірте-бірте жойылды, оның орнына жеке меншік пен фермерлік шаруашылықтар құрылды. Бұл ауыл шаруашылығының иерархиясын түбегейлі өзгертті және дербес өндірісті дамытудың негізі болды. 1990-жылдары жалпы ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі 53 пайызға дейін қысқарғанымен, жеке меншік иелерінің саны артты. Жаңа фермерлік бірлестіктер ауылдық жерлердегі шаруашылық жөніндегі жаңаша көзқарасты қалыптастырып, ауыл экономикасын қалпына келтіруге үлес қосты.

12. Экспорттық құрылымдағы өзгерістер (1991-1995): негізгі өнімдер

1991-1995 жылдар аралығында Қазақстанның экспорттық құрылымында айтарлықтай өзгерістер болды. Шикізаттық сектордың үлесі артып, мұнай, газ және тау-кен өнімдері экспорттағы жетекші орынға шықты. Бұл нарықтық бағытталған экспорттық саясаттың айғағы болып табылады. Соның нәтижесінде, экономиканың сыртқа бағдарлануы күшейіп, халықаралық қаржы және сауда байланыстары нығайды. Деректер ҚР Ұлттық банкінен алынған.

13. Шетелдік инвестициялар тарту саясатының ерекшеліктері

Тәуелсіздіктен кейін Қазақстан либералды инвестициялық саясатты жүргізді, негізгі мақсат – нарықтық институционалдық реформаларды жүзеге асыру. 1993-1997 жылдар аралығында мұнай-газ, тау-кен өнеркәсібі және телекоммуникация салаларына шетелдік капитал белсенді тартылды. Жалпы шетелдік инвестициялар көлемі 9,2 миллиард АҚШ долларына жетіп, елдің экономикасына нақты қолдау көрсетті. Сонымен қатар, ірі халықаралық корпорациялар мен серіктестер Қазақстан нарығына еніп, жаңа технологиялар мен басқару тәжірибесін әкелді.

14. Халықаралық экономикалық ұйымдармен ықпалдастық

1992 жылы Қазақстан Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банкке мүшелікке қабылданды. Бұл халықаралық ұйымдар елдің экономикалық реформаларын қолдау мен қаржылай көмек көрсету саласында маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, техникалық қолдау мен кеңес беру қызметтері арқылы Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі жеделдетілді. Бұл ынтымақтастық елдің экономикалық дамуын халықаралық стандарттарға жақындатты және реформалардың тиімділігін арттырды.

15. Тікелей шетелдік инвестициялардың динамикасы (1993-1997)

1993-1997 жылдар аралығында тікелей шетелдік инвестициялар тұрақты өсіп, 1996 жылы ең жоғары деңгейге жетті. 1997 жылы сәл қысқару байқалса да, Қазақстанға шетелдік капиталдың қызығушылығы жоғары болды. Бұл кезеңдегі деректер елдегі инвестициялық ахуалдың жақсарғанын және нарықтық экономикаға сенімнің артқанын айқын көрсетеді. Дереккөз ретінде ҚР Ұлттық банкі мәліметтері пайдаланылды.

16. Экономикалық реформалардың әлеуметтік салдарға ықпалы

1990-жылдары Қазақстанда жүргізілген экономикалық реформалар терең өзгерістерге әкелді. Бұл кезеңде табыс деңгейлеріндегі айырмашылық айқын көрініп, халықтың көпшілігінің тұрмысы нашарлады. Мұндай әлеуметтік теңсіздіктің ұлғаюы – инвестициялық климаттың жылдам өзгеруінен, мемлекеттік экономикадан нарыққа өту процесінің қиыншылықтарынан туындады. Сонымен қатар, жұмыссыздық айтарлықтай өсті, әсіресе қалалық аудандарда жұмыссыздар саны көбейді. Бұл жағдай өз кезегінде халықтың өмір сүру сапасының төмендеуіне әсер етті. Ең қиыны – әлеуметтік қорғау жүйесінің жеткіліксіздігі. Мемлекеттік қолдау шаралары кедейшілік деңгейінен төмен тұрған топтарға тиімді көмек көрсете алмады, осылайша олардың әлеуметтік жағдайы одан әрі қиындады. Осындай қиындықтар заманында Қазақстан азаматтарының өмір сүру деңгейі мен әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ету міндеті барлық реформалар кәсіпорындарын шешетін басты мәселе болды.

17. Жеке кәсіпкерліктің дамуы және экономикалық белсенділік

Өзінің даралығымен ерекшеленген жеке кәсіпкерлік Қазақстанның экономикалық құрылымында маңызды рөл атқара бастады. Бұл кезеңде нарықтық экономикаға көшу барысында көптеген азаматтар шағын және орта бизнесті дамытуға бет бұрды. Мысалы, Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларында оңай негізделетін кәсіпорындар саны едәуір артты, бұл өз кезегінде экономикалық белсенділікті көбейтті. Жеке кәсіпкерлік халықтың жұмыспен қамтылуына мүмкіндік беріп, инновация мен нарықтық сұранысқа икемделуді қамтамасыз етті. Экономистердің айтуынша, кәсіпкерліктің дамуы елдің жалпы ішкі өнімін арттыруға және жаңа жұмыс орындарының құрылуына оң ықпал етті. Бұдан бөлек, бұл процесс әлеуметтік мобильділікті жоғарылатуға септігін тигізді және азаматтардың өмір сүру деңгейін көтеруге бағытталды.

18. Экономиканы тұрақтандыру және алғашқы жетістіктер (1996 жылдан бастап)

1996 жылдан бастап Қазақстанда экономиканы тұрақтандыруға бағытталған маңызды шаралар қабылданды. Бұған қаржы жүйесін реформалау, ұлттық валютаны енгізу, инфляция деңгейін төмендету және шетелдік инвестиция тарту кіреді. Мысалы, 1996 жылы теңге ресми түрде енгізіліп, бұл ұлттық экономиканың дербестігін нығайтты. Мұндай реформалар елдің сыртқы экономикалық байланыстарын кеңейтті және сауданың өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, мемлекеттік бюджетті шектеу, мемлекеттік секторды реформалау сынды қадамдар да жүзеге асырылды, бұл экономикалық өсудің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталды. Соның нәтижесінде, Қазақстанда инвестиция көлемі артып, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының өнімділігі жақсарды.

19. 1990-жылдардың екінші жартысындағы даму және жаңа мүмкіндіктер

Елдің нарыққа толықтай түсуінің екінші жартысында жаңа экономикалық мүмкіндіктер туындады. Бұл кезеңде шетелдік инвестициялар көбейіп, ірі жобалар іске қосылды. Мысалы, Қашаған және Теңіз кен орындарының игерілуі экономиканың дамуына елеулі үлес қосты. Сонымен қатар, халықаралық биржаларға шығу мен қаржы құралдарын жетілдіру жаһандық нарыққа интеграцияны жақсартты. Осы кезеңде Қазақстандағы кәсіпкерліктің дамуы жаңа жұмыс орындарын жасады және жергілікті экономиканың әртараптануына мүмкіндік берді. Бұл өзгерістер халықтың тұрмыс деңгейін көтеруге және әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған жаңа саяси және экономикалық бағдарламаларға жол ашты.

20. Қазақстанның алғашқы экономикалық реформалары: нәтижелер мен маңызы

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдарында Қазақстан нарықтық экономикаға сәтті ауысып, ұлттық валюта енгізіліп, халықаралық интеграцияның негізі қаланды. Бұл маңызды кезең елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін берік негіз болды және болашаққа сенімді қадамдар жасауға мүмкіндік тудырды.

Дереккөздер

Жұмабаев, Т. Қазақстан экономикасының даму тарихы. – Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2001.

Ұлттық статистика бюросы. Қазақстанның экономикалық көрсеткіштері. 1991-1995 жылдар, Алматы, 1996.

Сейітов, М.С. Теңгенің енгізілуі және ұлттық қаржы жүйесінің қалыптасуы. – Астана, 2005.

Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің жылдық есептері, 1993-1997 жылдар.

Республикасының Инвестициялық агенттігі. Шетелдік инвестициялар тарихы және динамкасы. 1997 жылы есеп.

Қазаx тарихы. – Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2020. – 415 бет.

Айдарбеков Д. Т. Қазақстанның экономикалық реформалары: тарихы мен қазіргі кезеңі. – Астана: Экономика, 2018. – 275 бет.

Сүлейменов Ө. А. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы. – Алматы: Білім, 2019. – 320 бет.

Нұрмағанбетов Е. Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі және оның әлеуметтік аспектілері. – Алматы: Ғылым, 2021. – 288 бет.

Жұмабекова Л. Е., Төлегенова А. Н. Қазақстандағы жеке кәсіпкерліктің дамуы. – Астана: Еуразия университеті, 2022. – 240 бет.