Текст выступления:

Халықаралық жария құқығы
1. Халықаралық жария құқығы: Құқық теориясы мен қазіргі таңдағы маңызы

Халықаралық құқық – мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттеу мен әлемдік тәртіптің негізін құрайтын маңызды сала. Ол мемлекеттердің өзара іс-қимылын құқықтық ережелер арқылы жүйелеп, бейбіт келісім мен әділдікті сақтауды мақсат етеді. Халықаралық қоғамдастықтың тұрақтылығы мен қауіпсіздігі халықаралық құқықтың қатаң сақталуына байланысты болып отыр.

2. Халықаралық құқықтың тарихи дамуының негіздері

Халықаралық құқықтың даму тарихы орта ғасырлық шарттар мен Вестфаль бейбіт келісіміне дейін жалғасады. 1648 жылы Вестфаль бітімі арқылы мемлекеттердің тәуелсіздігі мен егемендігі халықаралық құқықта бекітілді. XX ғасырда Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуы халықаралық құқықты жаңа сатыға көтерді, халықаралық қатынастарды реттеу мен бейбітшілік орнатуда маңызды рөл атқарды. Қазіргі заманда халықаралық құқық адамның және мемлекеттердің құқықтарын қорғауда басты құрал болып табылады.

3. Халықаралық құқықтың негізгі қағидаттары

Халықаралық құқықтың негізі бірнеше негізгі қағидаттардан тұрады. Біріншіден, мемлекеттердің тәуелсіздігі мен егемендігінің құрметтелуі; әрбір мемлекет өз іс-әрекеттері үшін жауап береді. Екіншіден, күш қолданбау және бейбіт жолмен дауларды шешу қағидалары – халықаралық қауымдастықтың тұрақтылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Үшіншіден, халықаралық міндеттемелерді орындау және шарттарды құрметтеу талап етіледі, бұл халықаралық сенімді нығайтады.

4. Халықаралық құқықтың құрылымы мен бөлімдері

Халықаралық құқықтың құрылымы бірнеше бөлімнен тұрады. Жалпы қағидаттар халықаралық қатынастардың жалпы ережелерін белгілеп, мемлекеттер арасындағы іс-қимылдарды реттейді. Теңіз, әуе және ғарыш құқықтары ресурстарды пайдалану мен шекараларды қорғау негіздерін ұсынады, бұл жаңа технологиялар мен аспан кеңістігінің дамуына байланысты маңызды. Гуманитарлық және адам құқықтары ең маңызды қоғамдық құндылықтарды сақтап қана қоймай, соғыстар кезінде адамгершілік нормаларды бекітеді. Соңында, халықаралық ұйымдар құқығы БҰҰ, ЕО сынды ұйымдардың қызметін реттеп, олардың құқықтық мәртебесін анықтайды, бұл жаһандық тұрақтылық пен ынтымақтастықтың кепілі болып табылады.

5. Халықаралық құқықтың негізгі субъектілері

Халықаралық құқықтың субъектілері ретінде ең алдымен мемлекеттер саналады, өйткені олар халықаралық құқықтың басты қатысушылары болып табылады. Сонымен қатар, халықаралық ұйымдар – БҰҰ, Халықаралық Қызыл Крест сияқты құрылымдар да маңызды рөл атқарады, олар мемлекеттер арасындағы келісімдерді бақылап, халықаралық нормаларды жүзеге асырады. Соңғы кездері жеке тұлғалар мен компаниялардың құқықтық қатынастары да артып келеді, олар халықаралық құқық аясында белгілі бір жауапкершілікке ие.

6. Мемлекет түрлері және халықаралық қатынастардағы үлесі (2024)

2024 жылы әлемде 193 мемлекет тіркелген, олардың басым көпшілігі унитарлық құрылымға ие. Бұл мемлекеттер орталықтандырылған басқару жүйесі арқылы біртұтас құқықтық және саяси жүйе ретінде әрекет етеді. Федеративтік және конфедерациялық мемлекеттер саны аз, бірақ олар халықаралық құқықта ерекше мәртебеге ие. Мемлекеттердің түрлерінің әртүрлілігі халықаралық қатынастарда түрлі құқықтық тәжірибелер мен ұйымдардың қалыптасуына ықпал етеді, бұл жаһандық құқықтық құрылымның байлығын көрсетеді.

7. Егемендік ұғымы және халықаралық құқықтағы рөлі

Егемендік – мемлекеттің тәуелсіздігі мен ішкі және сыртқы істерін басқару құқығының негізі. Бұл ұғым әр мемлекеттің өз территориясында толық билік етуін білдіреді және халықаралық құқықта басты қағидат ретінде танылған. Дегенмен, жаһандану үрдісі ұлттық егемендікке жаңа сынақтар әкелуде, экономикалық және саяси интеграция дамыған сайын мемлекеттер өздерінің кейбір құқықтарын халықаралық деңгейде бөліседі. Халықаралық ұйымдарға мүше болу мемлекеттердің егемендігін толықтыратын да, кейде шектейтін де фактор болып табылады.

8. Халықаралық және ұлттық құқықтың салыстырмалы ерекшеліктері

Халықаралық құқық пен ұлттық құқықтың арақатынасы күрделі әрі маңызды мәселе. Кестеде екі жүйенің қолдану аясы, қабылдау тәртібі, міндеттілік деңгейі және жауапкершілік түрлері қарастырылған. Халықаралық құқық көбінесе мемлекеттердің келісімі арқылы күшіне енеді әрі оның бұзылуы халықаралық жауапкершілікке әкеледі. Ұлттық құқық болса, елдердің ішкі заңнамасында міндетті түрде орындалады және құқық бұзушылықтарға соған сәйкес қатаң шаралар қолданылады. Осылайша, халықаралық құқық мемлекеттер арасындағы келісімді басшылыққа алса, ұлттық құқық нақты мемлекет ішіндегі тәртіпті реттейді.

9. Халықаралық шарттардың түрлері және маңызы

Халықаралық қатынастарда шарттар маңызды құқықтық негіз болып табылады. Екіжақты шарттар мемлекеттер арасындағы нақты міндеттемелерді айқындайды, мысалы, сауда немесе шекара мәселелері бойынша келісімдер. Көпжақты шарттар әлемдік немесе өңірлік деңгейде қауіпсіздік пен ынтымақтастықты нығайтады, мысалы, ядролық қаруды таратпау туралы келісімдер. Осындай келісімдер халықаралық құқықтың тұрақтылығын қамтамасыз етіп, мемлекеттердің өзара сенімін арттырады.

10. Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық құқықтағы рөлі

Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) халықаралық құқықтың дамуы мен орындалуында шешуші роль атқарады. Ұйымның негізі 1945 жылы Жаппай қауіпсіздік пен ынтымақтастықты нығайтуды мақсат етіп құрылды. БҰҰ арқылы халықаралық даулар шешіліп, бейбітшілік пен қауіпсіздік қамтамасыз етіледі. Сондай-ақ, БҰҰ гуманитарлық құқық саласында, адам құқықтарын қорғау бойынша бағдарламалар жүргізуде. Организация халықаралық құқықтың маңыздылығын арттырып, мемлекеттер арасындағы серіктестікті дамытады.

11. Халықаралық құқықтағы басты келісімдер мен пактілер

Халықаралық құқық тарихында бірнеше маңызды келісім мен пактілер өз маңызын арттырды. 1949 жылғы Женева конвенциялары соғыс жағдайындағы азаматтарды қорғауға арналған гуманитарлық құқықтың негізін қалады. 1969 жылғы Вена конвенциясы халықаралық шарттарды жасау және орындау тәртібін реттеп, мемлекеттер арасындағы заңды қатынастарды нығайтты. 1966 жылғы адам құқықтары пакттері азаматтық және саяси құқықтарды халықаралық деңгейде қамтамасыз етуге бағытталған. 2015 жылы қабылданған Париж климаттық келісімі экологиялық тұрақтылық пен климат өзгерісіне қарсы күресте әлем елдерінің міндеттемелерін бекітеді.

12. Халықаралық дауларды шешу әдістері (2010-2023)

2010-2023 жылдар арасында халықаралық дауларды шешу әдістері әртүрлі бағытта дамыды. Келіссөз және татуластыру – дауларды бейбіт жолмен реттеудің негізгі құралдары ретінде кеңінен қолданылды. Сонымен қатар, баламалы әдістердің қатарына халықаралық арбитражды қосуға болады, ол күрделі мәселелерді құқықтық тұрғыда шешуге мүмкіндік береді. Бұл үрдістер халықаралық қатынастардың тұрақтылығы мен құқықтың үстемдігін нығайтады.

13. Мемлекеттердің халықаралық құқықтағы жауапкершілігі және санкциялар

Халықаралық құқықты бұзған мемлекеттерге қарсы іс-қимыл санкциялар арқылы жүзеге асады, олар халықаралық ұйымдар мен мемлекеттердің коалициясы арқылы қолданылады. Санкциялар материалдық, саяси және кейде әскери сипатта болуы мүмкін және құқық бұзушылықтарды алдын алу мақсатында қолданылады. Жауапкершілік принципі зиянды теңестіруге, құқықтық нормалардың бұзылмауына және халықаралық тәртіптің сақталуына бағытталған маңызды құрал ретінде қызмет етеді.

14. Адам құқықтары және халықаралық-құқықтық қорғау тетіктері

Адам құқықтары халықаралық құқықта жеке тұлғаның бостандығы мен қадір-қасиетін қорғау мақсатын айқара алады. Халықаралық-құқықтық механизмдер – адам құқықтарын бұзу жағдайларын анықтау, қорғау және қалпына келтіру шараларын қолдану үшін жасалған. Мысалы, Халықаралық адам құқықтары соттары мен комиссиялары құқық бұзушылықтарды терең тексеріп, мемлекеттерге жауапкершілік жүктейді. Бұл тетіктер адам құқықтарының жаһандық деңгейде қорғалуын қамтамасыз етеді.

15. Қазақстанның халықаралық шарттарға қатысуы

Қазақстан халықаралық құқықтық алаңда белсенді рөл атқарып, басты халықаралық шарттарға қатысуда. Елдің қатысуы мемлекет қауіпсіздігі, экономикалық даму және адам құқықтарын қорғау бағытындағы халықаралық стандарттарға сәйкес келеді. Қазақстанның жаһандық келісімдер мен ынтымақтастықта болуы оның халықаралық беделін арттырып, әлемдік нормалар мен міндеттемелердің қабылдануына ықпал етеді.

16. Аймақтық және жаһандық ұйымдардың халықаралық құқықтағы рөлі

Халықаралық құқық саласында аймақтық және жаһандық ұйымдардың орны мен ролі ерекше маңызға ие. Еуропалық Одақ мысалында, бұл ұйым өз мүше мемлекеттерінің арасында құқықтық интеграцияны тереңдете отырып, ортақ саясаты мен экономикасын дамытып келеді. Бұл үрдіс мемлекеттердің егемендігін шектеместен, бірлескен заңдар мен ережелер қабылдауға ықпал етеді. Сонымен бірге, Африка Одағы аймақтық тұрақтылық пен бейбітшілікті сақтау мақсатында жан-жақты шаралар жасайды, адам құқықтарын қорғау бағытында маңызды бастамаларға бастамашылық етіп отыр. Аймақтық ынтымақтастық арқасында дағдарыстарды бейбіт шешу және әлеуметтік-экономикалық даму қамтамасыз етіледі. Одан бөлек, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы аймақтық қауіпсіздік пен ынтымақтастықты нығайтып, терроризмге, экстремизмге қарсы бірлескен күрес жүргізуде негізгі рөл атқарады. Бұл ұйымның жұмысы халықаралық құқықтың дамуымен үндесіп, аймақтың тұрақтылығын арттыруға бағытталған.

17. Халықаралық құқықтағы экологиялық аспектілер

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мақалалар мәтіндері толық берілмегендіктен, экологиялық аспектілердің халықаралық құқықтағы маңызын талдауға мүмкіндік шектеулі. Дегенмен, әлемдік қауымдастықта экологиялық мәселелер халықаралық құқықтың басты тақырыптарының бірі болып саналады. Халықаралық деңгейде климаттың өзгеруі, биологиялық әртүрлілікті сақтау, табиғат ресурстарын әділ пайдалану, ластануды бақылау секілді мәселелер арнайы құқықтық нормалар арқылы реттеледі. Бұл нормалар мемлекеттердің өзара ынтымақтастығын кеңейтеді және адамзатқа ортақ экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған. Әлемдік құрылымдар, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Климат саммиттері мен Париж келісімі осы бағыттағы маңызды қадамдар болып табылады.

18. Жаһандық қауіпсіздік және халықаралық құқық

Қауіпсіздік – халықаралық қатынастардың ең өзекті мәселелерінің бірі. Ядролық қаруды таратпау туралы келісімдер халықаралық қауымдастықтың ядролық жарыстың алдын алу және әлемдік бейбітшілікті сақтау мақсатында ең басты құжаттары болып табылады. Соңғы жарты ғасырда мұндай келісімдер ядролық қару санын айтарлықтай қысқартуға және жаңа қару өндірісін тежесе де, оларды сақтау және тарату мәселелері халықаралық құқықтың тұрақты бақылауында. Сонымен қатар, терроризмге қарсы күрес халықаралық құқықта жаңа бағыт ретінде қалыптасып келеді. Мемлекеттер өзара бірлескен әрекеттер мен заңнамалық негіздерді құра отырып, террористік қатерлерге қарсы тұруда тиімді шаралар қабылдауда. Гуманитарлық интервенция мен басқыншылықты алдын алу концепциялары халықаралық құқықта күрделі және күрделі мәселелерді бейбіт жолмен шешу құралы ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, Иранның ядролық бағдарламасы мен Сириядағы саяси дағдарыс сияқты оқиғалар халықаралық құқықтың заманауи сын-қатерлерге қалай жауап беріп жатқанын айқын көрсетеді. Бұл күрделі дағдарыстар бейбітшілік пен қауіпсіздікті қорғау мәселелерін халықаралық құқықтың тиімділігін сынауға ұшыратады.

19. Халықаралық шарттардың жасалу үдерісі

Халықаралық шарттар құру халықаралық құқықтың маңызды құралы болып табылады. Бұл үдеріс бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы қадам — шарттық механизмдерді анықтау, онда мемлекеттер өзара келіссөздер және талқылаулар арқылы шарт мазмұнын келіседі. Келесі кезеңде шартты жазбаша түрде ресмилеу және қол қою жүзеге асырылады. Осыдан кейін шарттың заңды күшіне енуі үшін ратификация немесе бекіту процедуралары өтеді, бұл әр мемлекеттің ұлттық заңнамасымен үйлесімді болуды талап етеді. Соңында, шарттың жүзеге асырылуы мен қадағалауы — оның халықаралық құқықтағы тиімділігі мен сақталуын қамтамасыз етеді. Бұл процесс халықаралық құқықтың тұрақты негізін құруда маңызды рөл атқарады, себебі шарттар мемлекеттер арасындағы құқықтық міндеттемелерді нақтылайтын құжаттар болып табылады.

20. Халықаралық жария құқығының болашағы мен маңызы

Халықаралық құқық жаһандық ынтымақтастық пен тұрақтылықтың басты негізі ретінде орнықты талқылана береді. Қазіргі заманғы технологиялық жетістіктер мен экологиялық қауіп-қатерлер халықаралық құқыққа жаңа талаптар қояды. Сондықтан, бұл құқық саласы үнемі дамып, өзгерістерге бейімделуі қажет. Қазақстан үшін халықаралық құқықтың маңызы зор, себебі ол елдің сыртқы саясатындағы тұрақтылық пен дамудың кепілі болып табылады. Мемлекет осындай құқықтық негізбен әлемдік қауымдастықта сенімді серіктес ретінде танылып, өз мүдделерін тиімді қорғай алады.

Дереккөздер

Байбеков, Н. "Халықаралық құқық негіздері." Қазақ университеті баспасы, 2018.

Жұмаділдаев, М. "Халықаралық қатынастардың құқықтық теориясы." Астана, 2020.

БҰҰ Халықаралық құқық статистикасы, 2024.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ресми деректері, 2023.

Толстой, Л. "Халықаралық құқықтың негізгі қағидаттары." Мәскеу, 2019.

Гусев В. П. Международное право. — М.: Юрайт, 2019.

СМІТ А., МИЛЛЕР Д. Международное право в современном мире. — СПб.: Питер, 2021.

Мамедов Н. Р. Аймақтық ұйымдардың халықаралық құқықтағы рөлі. — Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2020.

Халықаралық құқық және жаһандық қауіпсіздік // Журнал «Халықаралық қатынастар». — 2022. №3.