Текст выступления:

«Әкімшілік құқықбұзушылық» ұғымы мен белгілері
1. «Әкімшілік құқықбұзушылық» тақырыбына жалпы шолу және негізгі мәселелер

Құқық пен тәртіптің негізінде мемлекет дамиды, сондықтан әкімшілік құқықбұзушылықтар қоғамның қауіпсіздігін сақтау мен заңдылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Бұл тақырып Қазақстанның құқықтық жүйесінде әкімшілік құқық бұзушылықтардың орны мен сипатын түсініп, заман талаптарына сәйкес оған қатысты мәселелерді ашып көрсету мақсатын көздейді.

2. Қазақстандағы әкімшілік құқықбұзушылық институтының қалыптасу тарихы

Тәуелсіздік алғаннан кейін еліміз заң жүйесін жаңғыртуға ерекше мән берді. Қазақстан Конституциясының қабылдануы және Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің енгізілуі құқықтық реформалардың негізін қалады. Бұл құжаттар азаматтардың құқықтары мен жауапкершілігін нақтылап, қоғамды заңға бағындыруды күшейтуге бағытталды. Әкімшілік құқықбұзушылық институтының дамуы еліміздің құқықтық мәдениетін көтеріп, тұрақты әлеуметтік тәртіптің кепіліне айналды.

3. Әкімшілік құқықбұзушылықтың нақты анықтамасы

Әкімшілік құқықбұзушылық дегеніміз — мемлекеттік басқару және қоғамдық тәртіп нормаларын бұзатын жеке немесе заңды тұлғаның әрекеті немесе әрекетсіздігі. Мұндай құқықбұзушылық мемлекет тарапынан жауапкершілікке тартуды талап етеді, өйткені олар заңға қайшы келіп, қоғамға қауіп төндіреді. Әкімшілік шаралар бұзушылықтарды реттеу мен алдын алу үшін құқықтық негіз болып табылады.

4. Әкімшілік құқықбұзушылықтың негізгі белгілері

Әкімшілік құқықбұзушылықтың басты белгілерінің бірі — заңға қайшы нақты анықталған әрекеттер немесе әрекетсіздіктер болып табылады. Бұған қоса, оның қоғамға зиян немесе қауіп төндіретіні маңызды, себебі бұл құқықтық баға қоюдың негізі. Бұл әрекеттер адамның ерікті және саналы түрде жасалуын талап етеді, яғни кінәлілік қажет. Соңында, бұзушылыққа байланысты арнайы әкімшілік санкциялар қолданылады, бұл құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуге бағытталған.

5. Кәмелетке толмағандардың әкімшілік құқықбұзушылықтағы мысалдары

Кәмелетке толмағандар да әкімшілік құқықбұзушылықтар жасау қаупіне ие. Мысалы, мектептерде тәртіп бұзу, қоғамдық орындарда тыныштықты бұзу немесе жолда жүру ережелерін бұзу сияқты оқиғалар орын алады. Бұл жағдайлар олардың құқықтық санасын қалыптастыруға қосымша көңіл бөлудің қажеттігін көрсетеді. Елбасымыздың «Жастар – ел болашағы» деген нақылы осындай мәселелерге мән берудің маңыздылығын айқындайды.

6. Әкімшілік құқықбұзушылық субъектілері туралы

Әкімшілік құқықбұзушылық субъектілері ретінде 16 жастан асқан жеке тұлғалар саналады, өйткені олар құқықтық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Сонымен қатар, заңды тұлғалар да әкімшілік жауапкершілікке қосылып, олардың әрекеттері де қарастырылады. Әр субъектінің құқықтық қабілеттілігіне қарай, әкімшілік жазалар жеке және заңды тұлғаларға әртүрлі тәсілдермен тағайындалады, бұл құқықтық жүйенің әділдігін қамтамасыз етеді.

7. Әкімшілік және қылмыстық құқықбұзушылықтардың айырмашылықтары

Әкімшілік құқықбұзушылықтар мен қылмыстық құқықбұзушылықтар арасында айқын құқықтық айырмашылықтар бар. Әкімшілік құқықбұзушылықтар негізінен жеңіл және орташа дәрежедегі құқық бұзушылықтарды қамтиды, олардың зардабы қоғамға аса үлкен зиян келтірмейді. Өркениетті елдердің тәжірибесінде әкімшілік құқықбұзушылықтарға көбінесе айыппұл, ескерту сияқты жеңіл жаза түрлері тағайындалады. Ал қылмыстық құқықбұзушылықтар ауырлық дәрежесі жоғары және қоғамға айтарлықтай зиян келтіретін қылмыстар болады, олар үшін қатаң жазалар қарастырылған. Бұл құқықтық айырмашылықтар қоғамдағы тәртіп пен әділдікті сақтау мақсатында енгізілген.

8. Әкімшілік құқықбұзушылықтың құрылымдық элементтері

Әкімшілік құқықбұзушылықтың құрылымдық элементтерін қарағанда, алдымен оның объектісі қоғамдағы құқықпен қорғалатын қатынастар жүйесі екенін көруге болады. Объективтік жағы — бұл нақты әрекет немесе әрекетсіздік, оның зардабы мен себепті құқықтық байланысын қамтиды. Субъективтік жағы кінә мен құқық бұзушылыққа ұмтылу мотиві мен мақсатын білдіреді. Соңында, субъект — бұзушылық жасанды жеке немесе заңды тұлға болып табылады. Бұл элементтердің үйлесімді жұмысы әкімшілік құқықбұзушылықты нақты анықтап, заңды қадағалаудың негізін құрайды.

9. Әкімшілік құқықбұзушылықтардың негізгі түрлері мен жауапкершілігі

Әкімшілік құқықбұзушылықтар әртүрлі болып, олардың түрлері мен жауапкершілік шаралары да өзгереді. Мысалы, жол ережелерін бұзу, қоғамдық тәртіпті бұзу немесе кәсіпкерлік қызмет ережелерін бұзу сияқты құқықбұзушылықтар бар. Әрбір құқықбұзушылыққа қатысты қолданылатын әкімшілік жазалар, оның ауырлығы мен салдарына қарай, заңда нақты қарастырылған. Бұл жүйе құқықтық тәртіпті сақтауда тиімді құрал болып табылады.

10. Әкімшілік құқықбұзушылықтарға себеп болатын факторлар

Әкімшілік құқықбұзушылықтардың пайда болуында бірнеше факторлар маңызды рөл атқарады. Құқықтық мәдениеттің төмендігі мен білім деңгейінің жеткіліксіздігі азаматтар арасында заң бұзушылыққа бейімділікті арттырады. Сонымен қатар, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың тұрақсыздығы, оның ішінде жұмыссыздық пен табыстың төмендігі құқық бұзушылықтың өсуіне себеп болады. Мемлекеттік бақылау жүйесінің әлсіздігі және заңнамалық нормалардың күрделілігі де әкімшілік құқықбұзушылықтардың санын көбейтеді. Осы факторларды есепке ала отырып, қоғамда құқықтық тәртіпті нығайтуға бағытталған шаралар қажет.

11. Қазақстандағы әкімшілік құқықбұзушылықтар статистикасы (2019-2023)

2019 жылдан 2023 жылға дейін Қазақстанда әкімшілік құқықбұзушылықтар көрсеткіші әрдайым өзгеріп отырды. 2020-2022 жылдары құқықбұзушылықтардың саны өскен, бұл кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық қиыншылықтармен байланысты болды. Әсіресе 2021 жылы ең жоғарғы деңгейге жеткен сәттер байқалды. Дегенмен, соңғы жылдары тәртіпті нығайтуға бағытталған шаралар арқасында құқық бұзушылықтар саны біршама төмендеді. Бұл статистика құқықтық реформалардың және мемлекеттік бақылаудың тиімділігін айқындайды.

12. Күнделікті өмірдегі әкімшілік құқықбұзушылықтардың танымал мысалдары

Күнделікті тұрмыста әкімшілік құқықбұзушылықтар жиі кездеседі. Мысалы, қоғамдық орындарда қоқыс тастау, жол қозғалысының ережелерін бұзу немесе жылдамдықты шамадан тыс асырған жүргізушілердің әрекеттері. Осындай жағдайлар қоғамның тәртібіне кері әсер етеді және әкімшілік жауапкершілікке жатқызылады. Әрқайсымыз осы ережелерді сақтау арқылы еліміздің құқықтық мәдениетін көтеруге өз үлесімізді қосамыз.

13. Кінә ұғымының әкімшілік құқықбұзушылықтағы рөлі

Әкімшілік құқықбұзушылықта кінә тұжырымдамасы маңызды орын алады. Кінә дегеніміз адам өзінің әрекетінің заңға қайшы екенін біледі және оны ерікті түрде жасайды, сондықтан оның құқықтық жауапкершілігі осы қағидаға негізделеді. Кінә екі түрге бөлінеді: қасақана, яғни саналы түрде жасалатын әрекет және абайсыздық, яғни немқұрайлы түрде орын алатын бұзушылық. Тек кінәлі тұлға ғана жауапқа тартылады, оның кінәсін дәлелдеу үшін нақты фактілер мен дәлелдемелер қажет.

14. Әкімшілік жазалардың түрлері және қолдану ерекшеліктері

Әкімшілік жазалардың ішінде ең кең қолданылатын түрі — айыппұл, ол құқықбұзушылықтың ауырлығына сәйкес белгіленеді және экономикалық тұрғыдан да тиімді болып табылады. Жеңіл әрі алғашқы рет құқық бұзғандарға ескерту жазасы беріледі, бұл жазаның икемділігі заңды тұлғаларға да қатысты болады. Әкімшілік қамақ — құқықтық санкциялардың ең қатаң түрі, ол ауыр құқықбұзушылықтар немесе қайталанған бұзушылықтар кезінде қолданылады. Арнайы құқықтардан айыру ерекше және күрделі құқықбұзушылықтар кезінде тағайындалып, оның қолданылуы заңда нақты реттелген.

15. Әкімшілік құқықбұзушылық түрлері бойынша айыппұл сомалары

Әкімшілік құқықбұзушылықтардың түрлі түрлері үшін айыппұл мөлшері де әртүрлі. Мұндай қаржылық санкциялардың көлемі құқықбұзушылықтың ауырлығына қарай белгіленеді. Кестеде негізгі айыппұл мысалдары көрсетілген, олар құқықтық тәртіпті қатаң сақтау үшін тиімді құрал болып табылады. Ең көп тараған әкімшілік жазаның бірі ретінде айыппұл санкциялары қоғамда тәртіпті сақтау мен құқықтық мәдениетті дамытуға ықпал етеді.

16. Әкімшілік құқықбұзушылық бойынша құқық қорғау органдары мен соттардың функциялары

Әкімшілік құқықбұзушылықтарды анықтау және олармен күресу мемлекеттік басқарудың маңызды бағыты болып табылады. Бұл бағытта бірінші кезекте полиция және арнайы қызметтер маңызды рөл атқарады. Олар құқықбұзушылықтарды анықтап, әкімшілік хаттамаларды рәсімдей отырып, құқықтық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді. Полиция қызметкерлері қоғамдық қауіпсіздікті сақтау мен құқық бұзушылықтардың алдын алу стратегиялық міндеттерін орындайды.

Сонымен қатар, мемлекеттік инспекциялар экологиялық және санитарлық нормалардың сақталуын бақылап отырады. Олар құқықбұзушылықтарды уақытында анықтап, қажетті шараларды қолданып, қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етеді. Бұл шаралар қоғамдағы экологиялық тепе-теңдікті сақтауға негізделген.

Әкімшілік соттар іс материалдарын қарап, дәлелдемелер жинақтап, әділ шешім қабылдап, құқықтық нормалардың орындалуына кепілдік береді. Олар мемлекеттік биліктің сот билігі саласындағы құрамдас бөлігі ретінде қоғамдағы заң үстемдігін қамтамасыз етуде маңызды роль атқарады. Осылайша, құқық қорғау органдары мен соттар әкімшілік құқықбұзушылықтың түрлі кезеңдерінде тығыз үйлесімді жұмыс істейді.

17. Әкімшілік іс жүргізудің кезеңдері

Әкімшілік іс жүргізу – бұл құқықбұзушылықтарды анықтау, тергеу және шешім қабылдау бойынша заңды рәсімдердің толық тізбегі. ҚР әкімшілік-құқықтық нормаларына сәйкес рәсімдеу барысы бірнеше кезеңнен тұрады.

Бірінші кезеңде құқықбұзушылық туралы дерек тіркеледі, мысалы, полиция қызметкерлері немесе мемлекеттік инспекторлар әкімшілік актілерді рәсімдейді. Кейінгі кезеңде іс материалдары жинақталып, құқық бұзушылық фактісін тергеу басталады. Бұл – дәлелдемелер жинау, куәлардан жауап алу және жағдайды нақтылау үшін қажетті процедуралар.

Әкімшілік іс жүргізудің келесі сатысында іс материалдары сотқа немесе тиісті органға жіберіледі. Әкімшілік сот іс материалдарын қарап, барлық дәлелдемелерді мұқият бағалайды. Ақырында әділ шешім қабылданып, оны орындау шаралары белгіленеді. Осы кезең-сатылардың бірізділігі құқықтық тәртіп пен әділеттілікті қамтамасыз етеді.

18. Әкімшілік құқықбұзушылықтың алдын алу шаралары

Қоғамдағы заңдылықты сақтау және әкімшілік құқықбұзушылықтардың алдын алу үшін бірқатар маңызды шаралар жүзеге асырылады. Мектептер мен жоғары оқу орындарында азаматтық құқықтық білім беру курстары өткізіледі, олар жастардың құқықтық мәдениетін арттыруға бағытталған. Бұл курстар жастар арасында құқық бұзудың алдын алу және қоғамдық сананы қалыптастыруда негізгі рөл атқарады.

Сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары құқықтық түсіндіру жұмыстарын белсенді жүргізеді. Теледидар, радио, интернет және баспасөз арқылы заңдылықты сақтау маңызды екені насихатталады, бұл қоғамда құқықтық тәртіптің кеңінен таралуына ықпал етеді.

Жергілікті деңгейде профилактикалық рейдтер мен қоғамдық бақылау механизмдері қолданылады. Олар тұрғындар арасында заң нормаларының сақталуын бақылап, құқықбұзушылықтарды уақытылы анықтауға және жоюға мүмкіндік береді. Бұл шаралар әкімшілік құқықбұзушылықтардың алдын алу жүйесінің тиімділігін арттырады.

19. Жастар арасындағы құқықтық мәдениет және құқықтық сана қалыптастыру

Құқықтық мәдениетті қалыптастыру жастар арасындағы әлеуметтік жауапкершілікті арттырудың негізгі факторы болып табылады. Бірінші мақалада құқықтық білімнің мектепте іске асырылуы қарастырылады, онда практикалық сабақтар мен құқықтық ойындар арқылы оқушылардың құқықтық танымы дамытылады.

Екінші мақалада жастардың құқықтық санасын қалыптастыруда қоғамдық ұйымдардың және үкіметтік емес құрылымдардың рөлі айтылған. Олар арнайы тренингтер мен семинарлар арқылы жастарды құқықтық мәселелерге белсенді қатыстыруда.

Үшінші мақалада жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін дамытудың цифрлық технологияларды пайдалану аспектілері талқыланған. Бұл заманауи әдістер жастарға құқықтық ақпаратты тиімді жеткізуге мүмкіндік береді және құқықтық сана деңгейін жоғарылатады.

20. Әкімшілік құқықбұзушылық институтының маңыздылығы

Әкімшілік құқықбұзушылық институты қоғамдағы тәртіп пен заңдылықты сақтауда басты рөл атқарады. Ол азаматтардың құқықтық жауапкершілігін нығайтып, құқықтық мәдениетті көтеруге ықпал етеді. Бұл институттың тиімді жұмысы мемлекеттік басқару жүйесінің тұрақтылығы мен қоғамдық қауіпсіздіктің кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы: Атамұра, 1995.

Әкімшілік құқықбұзушылық туралы Кодекс. — Қазақстан Республикасы, 2023.

ҚР Бас прокуратурасының ресми статистикасы. — 2023 жыл.

Жағалбаев, А.Ә. ҚР әкімшілік құқықтық жүйесінің теориясы мен практикасы. — Нұр-Сұлтан: Құрмет, 2021.

Сейтенов, Т.Б. Құқықтық мәдениет және әкімшілік құқықбұзушылық. — Алматы: Заң, 2019.

Құқық қорғау органдарының қызметі. Алматы: ҚР ІІМ, 2021.

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқықбұзушылықтар туралы кодексі. – Нұр-Сұлтан, 2020.

Жастар және құқықтық мәдениет. Қоғамдық сана журналы, №3, 2022.

Құқықтық тәртіп пен әкімшілік іс жүргізу. Юридикалық журнал, №5, 2021.