Текст выступления:

Заңды тұлғалар – азаматтық құқық субъектілері. Мемлекет – азаматтық құқық субъектісі
1. Заңды тұлғалар, мемлекет және азаматтық құқық: негізгі ұғымдар мен сабақтастық

Қазіргі заманғы қоғамның құқықтық құрылымы заңды тұлғалар мен мемлекеттің азаматтық құқықтағы орнына негізделеді. Бұл тақырыптың мәнін түсіну – мемлекет пен заңды тұлғалардың азаматтық құқық қатынастарындағы өзара әрекеттесуін зерттеудің жалпылама шолуын жасау.

2. Азаматтық құқық субъектілерінің тарихи және теориялық негіздері

Азаматтық құқық субъектілерінің ұғымы ежелгі құқық жүйелерінен бастап Қазақстанның қазіргі құқықтық тәжірибесіне дейінгі үздіксіз дамудың жемісі. Құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігі ұғымдарының қалыптасуы азаматтық қолданыстағы құқықтық қатынастарға кірісу негіздерін айқындады, бұл әрбір құқық иесінің құқықтар мен міндеттерге ие болуын және осы құқықтарды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді.

3. Заңды тұлға ұғымы және құқықтағы орны

Заңды тұлға деп азаматтық құқық салаcында өзіне міндеттер мен құқықтар жүктелген, заңды тіркеуден өту арқылы ресми мәртебеге ие болатын ұйымдық құрылымды айтамыз. Мысалы, заңнамада белгіленген тәртіппен тіркелу рәсімдері сәтті аяқталған соң, жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС), ашық акционерлік қоғам (АҚ), кооперативтер мен қоғамдық қорлар сияқты ұйымдар заңды тұлға мәртебесіне ие болады. Осылайша, заңды тұлғалар азаматтық құқық қатынастарына өз атынан кіреді және құқықтық жауапкершілікті толық мойнына алады, бұл олардың құқықтық субъект ретіндегі беделін көрсетеді.

4. Заңды тұлғалардың түрлері мен құрылымдық ерекшеліктері

Қазақстанда заңды тұлғалардың бірнеше түрі бар, олар өзінің құрылымына және қызмет мақсатына қарай ерекшеленеді. Коммерциялық заңды тұлғалар – нарықтық қатынастарға бағытталған, пайданы көздейтін ұйымдар; ал коммерциялық емес заңды тұлғалар – әлеуметтік, мәдени, ғылыми немесе қайырымдылық бағыттағы қызмет атқарады. Мысалы, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер мен акционерлік қоғамдар кәсіпкерлік қызметтің негізін құрайды, ал қоғамдық қорлар мен діни бірлестіктер коммерциялық емес заңды тұлғалар қатарына жатады. Осылардың ішінде әрқайсысы өз құрылымдық ерекшелігіне және құқықтық мәртебесіне ие.

5. Қазақстандағы заңды тұлға түрлерінің үлестік құрылымы (2023 ж.)

2023 жылғы деректер бойынша Қазақстандағы заңды тұлғалардың басым бөлігі жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер (ЖШС) құрайды. Бұл ұйымдардың экономикадағы рөлі зор, себебі олар көпшілік шағын және орта бизнесті қамтиды. ЖШС – коммерциялық белсенділік пен кәсіпкерліктің негізгі формасы ретінде нарықтық қатынастарда доминантты орын алады. Бұл көрсеткіш елдің экономикалық құрылымының кәсіпкерлік субъектілерді дамытуға бағытталғандығын айғақтайды.

6. Коммерциялық және коммерциялық емес заңды тұлғалардың салыстырмалы талдауы

Коммерциялық заңды тұлғалар пайда табуға бағытталған, олар өз кірістерін көбейту және иелеріне пайданың үлесін беру мақсатында жұмыс істейді. Керісінше, коммерциялық емес заңды тұлғалар – әлеуметтік немесе қоғамдық мақсаттарға қызмет етеді және барлық табысын мақсаттары үшін қайта жұмсайды. Олардың басқару жүйелері де әртүрлі: коммерциялық ұйымдар иелері немесе акционерлердің шешімдерімен басқарылады, ал коммерциялық емес ұйымдарда көбінесе мүдделер тобының өкілдері шешім қабылдайды. Бұл айырмашылықтар құқықтық мәртебе мен жауапкершілік формаларына да әсер етеді.

7. Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі және әрекет қабілеттілігі

Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі оның құрылуымен басталады, яғни ол азаматтық құқықтарға және міндеттерге ие болу құқығын алады. Әрекет қабілеттілігі – заңды тұлға өз атынан құқықтық іс-әрекеттер жасауда толық құқылы болу қабілеті. Құқықтық субъект ретінде олар келісімшарттар жасайды, мүлікпен иеленеді, міндеттемелерді орындайды, және азаматтық айналымның барлық салаларында қызмет атқара алады. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бұл мәртебені нақтылайды және құқықтық қорғау құралдарын қамтамасыз етеді.

8. Заңды тұлғаның құрылуы және қайта ұйымдастырылу шарттары

Заңды тұлғаның құрылуы бірнеше кезеңнен тұрады: бастама жасалып, құрылтай құжаттары дайындалады, құжаттардың тіркелуін рәсімдеу және мемлекет тарапынан ресми мойындау жүреді. Осыдан кейін заңды тұлға қызметін бастайды. Қайта ұйымдастыруы құрылымдық өзгерістерге байланысты, мысалы, бірігу, бөлу, бөліп алу немесе қайта құрылу түрлерімен жүзеге асырыла алады. Бұл үдерістердің барлығы заңнамалық нормалар мен рәсімдердің қатаң сақталуын талап етеді, себебі олар заңды тұлғаның құқықтық мәртебесін, міндеттерін және жауапкершілігін өзгертеді.

9. Заңды тұлғаның құрылу процесінің негізгі кезеңдері

Заңды тұлғаның құрылу процесі нақты этаптарға бөлінеді: бастамашылық кезеңінде құжаттар әзірленеді, кейін құжаттардың заңға сәйкестігі тексеріледі, тіркеуге өтініш беріледі, мемлекеттік органдар тарапынан тексеру жүргізіледі. Сәтті рәсімделген жағдайда заңды тұлға ресми тіркеліп, құқықтық мәртебеге ие болады. Бұл кезеңнің әрбір сатысы заңмен бекітілген және әрбір қадам құқықтық күшке ие болып, заңды субъект ретінде құқықтық қатынастарға кіруге мүмкіндік береді.

10. Мемлекеттің азаматтық құқық субъектісі ретіндегі ерекшелігі

Мемлекет азаматтық құқықта ерекше және күрделі роль атқарады. Оның әрекеттері арнайы өкілетті мемлекеттік органдар арқылы жүзеге асады, бұл мемлекет құқықтық қатынастарда шектен тыс беделге ие емес екенін білдіреді. Мемлекет тек бірлік және тәртіпті қамтамасыз ететін орган ретінде емес, сонымен бірге азаматтардың құқықтарын қорғауда және ірі келісімдерде міндеттерді иеленетін негізгі субъект ретінде әрекет етеді. Сонымен қатар, мемлекеттік бюджеттің азаматтық-құқықтық жауапкершілігі өзіне тән, бұл мемлекет қатысқан барлық құқықтық әрекеттердің сенімділігін қамтамасыз етеді.

11. Мемлекеттің құқықтық мәртебесі және функциялары

Мемлекет унитарлық қоғамдық басқару органы ретінде, ерекше құқық қабілеттіктерімен ерекшеленеді. Ол заң шығару, атқару, бақылау және реттеу функцияларын жүзеге асырады, осылайша құқықтық тәртіпті сақтауға және дамытуға бағытталған. Азаматтық-құқықтық қатынастарда мемлекет өз өкілеттіктерін пайдаланып, келісімдерге қатысады және міндеттер атқарады, бұл оның құқықтық субъект ретінде белсенді әрекетін көрсетеді. Осылайша, мемлекет қоғам өмірінің құқықтық негіздерін қалыптастырады және қамтамасыз етеді.

12. Азаматтық-құқықтық қатынастардағы мемлекеттің өкілдері

Мемлекеттің азаматтық-құқықтық қатынастардағы өкілдері түрлі мемлекеттік органдар мен мекемелер болып табылады. Олар мемлекеттің мүдделерін қорғайды, құқықтық міндеттерді орындайды және заңнаманы жүзеге асыруда қатысады. Бұл өкілдердің қызметі мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырады және құқықтық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

13. Мемлекет пен жеке заңды тұлғалардың құқықтық мәртебесін салыстыру

Мемлекет пен жеке заңды тұлғалардың құқық қабілеттілігі, жауапкершілік формалары мен мүлікпен әрекет ету құқықтары арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Мемлекетке тән ерекше құқық қабілеттері, жауапкершіліктің ерекше түрлері және мүліктік қатынастардағы эксклюзивті құқықтар бар. Дегенмен, екеуі де азаматтық айналымда белсенді қатысушылар ретінде құқықтық міндеттерді орындайды. Бұл салыстыру арқылы әр субъектінің құқықтық мәртебесінің ерекшеліктері мен шектеулері айқын көрінеді.

14. Мемлекеттің азаматтық-құқықтық қатынастарға араласу салалары

Мемлекеттік субъектілік сот дауларында мемлекет мүддесін қорғап, өз өкілеттіктерін жүзеге асырады. Халықаралық деңгейде мемлекет келісім-шарттарға қол қойып, халықаралық құқықтық міндеттемелерді орындайды. Табиғи монополиялар саласында мемлекет реттеуші және бақылау функцияларын атқарады, бұл стратегиялық маңызды салаларды тұрақтандыруға бағытталған. Сонымен қатар, мемлекеттік сатып алулар мен инфрақұрылым жобаларында мемлекет қоғамдық мүддені қорғау мақсатында келісімдер жасайды, бұл елдің экономикалық және әлеуметтік дамуына ықпал етеді.

15. Қазақстан экономикасында мемлекеттің ықпалы

Мемлекеттік бюджет арқылы стратегиялық салаларға қаржы бөлінеді, бұл экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз етеді. Ұлттық компаниялар мемлекетке экономикалық бақылау ұсынып, маңызды өндіріс орындары мен қызметтерді басқарады. Сонымен қатар, мемлекет кәсіпкерлікке мемлекеттік инвестициялар мен субсидиялар арқылы қолдау көрсетеді және ірі жұмыс беруші ретінде елдің әлеуметтік және экономикалық тұрақтылығын қолдайды.

16. Мемлекет қатысатын негізгі азаматтық-құқықтық салалар (2022 ж.)

2022 жылы Қазақстан Республикасының азаматтық-құқықтық жүйесінде мемлекет ерекше белсенділік танытты. Ең бірінші назар аударған бағыт — мемлекеттік сатып алу саласы, ол мемлекеттік ресурстарды тиімді пайдалану мен бюджет қаражатын ашық әрі есепті жұмсауға бағытталған. Бұл мемлекеттік қызметтердің дамуы мен экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Мәліметтерге көз жүгіртсеңіз, мемлекет тек мемлекеттік сатып алу саласында ғана емес, сондай-ақ меншік құқықтарын қорғау, келісімшарттық қатынастарды реттеу, салық және коммуналдық қызметтер сияқты бірнеше азаматтық-құқықтық қатынастарда белсенді араласады. Бұл көпқырлы қатысу мемлекет пен қоғамдық мүдделерді тиімді біріктіруге, құқықтық тәртіпті нығайтуға және азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталғанын айқындайды. Қазақстанның Әділет министрлігінің 2022 жылғы деректері бұл тенденцияны нақты дәлелдейді.

17. Мемлекет пен жекеменшік: құқықтық шектер және серіктестіктер

Мемлекет пен жекеменшік сектор арасындағы қатынастар азаматтық-құқықтық тұрғыда айқын құқықтық шектермен белгіленеді. Бұл шектер олардың меншік объектілері мен құқықтық мәртебесін айқындайтын, тәуелсіздік пен құқықтық жауапкершілікті теңесу мақсатында жасалған. Мемлекеттің және жеке меншік иелерінің құқықтары мен міндеттері заңда нақты бекітіліп, олардың арақатынасының тәртібі бүкіл қоғамдық жағдайды тұрақтандырады. Бірегей әрі өзара тиімді қатынастардың бір үлгісі — мемлекеттік-жекеменшік әріптестік (МЖӘ). Қазақстанда бұл практика қарқынды дамуда, әсіресе инфрақұрылымдық жобалар мен коммуналдық қызметтер саласында. МЖӘ жобалары экономиканың инновациялық дамуына серпін беріп, инвестиция тартуды ынталандырады. Елдің даму стратегиясында мемлекеттік-жекеменшік серіктестіктің маңыздылығы жоғары бағаланып, бұл екі сектор арасындағы бірегей тепе-теңдік құруға мүмкіндік береді.

18. Мемлекеттің арнайы заңды тұлғалары мен ұлттық компаниялары

Қазақстандағы арнайы заңды тұлғалар мен ұлттық компаниялар, мысалы «Самұрық-Қазына» және «ҚазМұнайГаз», елдің экономикалық саясатын жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Олар ұлттық экономикадағы стратегиялық салаларды басқарып, мемлекеттің экономикалық ықпалын күшейтеді. Осындай ұйымдардың басқару құрылымы мемлекеттен функциялық бақылау мен тиімді бақылауды үйлестіреді, бұл ұлттық мүдделердің қорғалуына кепілдік береді. Сонымен қатар, ұлттық компаниялар азаматтық-құқықтық қатынастарда маңызды орында тұр: олар мемлекеттік тапсырыстар мен экономикадағы ірі мәмілелерді жүзеге асырады, осылайша заңды тұлғалар мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастың үйлесімділігін арттырады. Олар мемлекеттің экономикалық қуатын пайдалануда әрі мемлекеттің стратегиялық мақсаттарын іске асыруда басты драйверлердің бірі болып табылады.

19. Заңды тұлғалардың азаматтық жауапкершілігі және мемлекет жауапкершілігінің ерекшеліктері

Заңды тұлғалар азаматтық-құқықтық қатынастарда өз міндеттемелерін орындауда мүліктік жауапкершілікке толығымен жауапты. Бұл дегеніміз, келісімшарттардың бұзылуы немесе міндеттерді орындамау жағдайында олар қаржылай залалдарды өтеуі қажет. Мемлекеттің азаматтық-құқықтық жауапкершілігі бюджеттік сипатта, бұл мемлекет өз міндеттерін қате орындаған жағдайда шығындарды өтейді дегенді білдіреді. Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің бірнеше түрі бар: шарттық, шарттық емес және ерекше жауапкершілік, ол құқық бұзушылықтың табиғатына сай пайдаланылады. Мұндай заңнамалық негіздер ҚР Азаматтық кодексінде егжей-тегжейлі көрсетілген, бұл құқықтық тәртіпті сақтауға және азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын қорғауға бағытталған. Бұл құрылым құқықтық нормалардың орындалуын қадағалап, жауапкершіліктің тиімді механизмін қамтамасыз етеді, сондықтан құқықтық қатынастардың сенімділігі нығаяды.

20. Заңды тұлғалар мен мемлекеттің азаматтық құқықтағы орны мен даму үрдістері

Заңды тұлғалар мен мемлекет азаматтық құқық субъектісі ретінде қоғамның экономикасы мен құқықтық жүйесінің іргетасын қалыптастырады. Олардың өзара қатынастары түрлі құқықтық және экономикалық үрдістерді басқарады, үнемі жаңарып, жетіліп отырады. Қазіргі заманғы даму бағыттары болашақта азаматтық-құқықтық қатынастарды тиімді әрі құқықтық тұрғыдан тұрақты ететін жаңа мүмкіндіктерді ашады. Бұл өзгерістер қоғамдық сенімді арттырып, құқық қорғау қызметтерінің сапасын жақсартады. Мемлекет пен заңды тұлғалардың құқықтық қатынасындағы үйлесімділік, әрине, еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуын нығайтып, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

ҚР Азаматтық кодексі, 2023.

ҚР Әділет министрлігі. Қазақстандағы заңды тұлғалардың статистикасы, 2023.

Жанқожаев С.С. Азаматтық құқық негіздері. Алматы, 2020.

Тұрсынов Қ.Қ. Мемлекет пен құқық теориясы. Нұр-Сұлтан, 2022.

Абдуллин А.А. Заңды тұлғалардың құрылымы және құқықтық мәртебесі. Құқық журналы, 2021.

Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі. Азаматтық-құқықтық қатынастар туралы статистикалық мәліметтер, 2022 жыл.

ҚР Азаматтық кодексі. – Алматы: ҚР Заңнама Баспа Үйі, 2023.

Муканов А. Заңды тұлғалардың азаматтық-құқықтық мәртебесі және жауапкершілігі. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Жұмабаев Т. Мемлекеттік-жекеменшік әріптестік: Қазақстан тәжірибесі. – Алматы, 2022.

Серікбаев Д. Ұлттық компаниялардың рөлі мен функциялары. – ҚазАқпарат, 2023.