Текст выступления:

Халықаралық жария құқықтың қағидаттары мен қайнар көздері
1. Халықаралық жария құқық: Қағидалары мен қайнар көздерінің негізгі бағыттары

Мемлекеттер арасындағы құқықтық қатынастарды реттеудің маңызды саласы — халықаралық жария құқық саласындағы зерттеулер мен тәжірибелер әрқашан халықаралық аренадағы үйлесімділік пен әділеттілік негізін қалауда маңызы зор болды. Бұл сала мемлекеттер арасында өзара міндеттемелер мен құқықтарды анықтап, әлемдік тұрақтылықты қамтамасыз етудің басты факторына айналды.

2. Халықаралық құқықтың қалыптасу тарихы мен негіздері

XVII ғасырда 1648 жылы Вестфаль бітімі халықаралық құқық саласының негізін қалап, мемлекеттілік пен егемендік қағидаттарын бекітті. Содан бері халықаралық құқық дамып, 1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы қабылданып, халықаралық құқықтық тәртіптің негізі ретінде бекітілді. Жаһандану мен кешенді халықаралық қатынастардың өсуі құқықтың жаңа нормаларын талап етіп, оны жетілдіру қажеттілігін туғызды.

3. Халықаралық жария құқық дегеніміз не?

Халықаралық жария құқық — мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін нормалар жүйесі. Оның басты мақсаты – халықаралық деңгейде бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау, қауіпсіздік пен әділдікті қамтамасыз ету. Бұл құқықтық сала құқық субъектілерін — мемлекеттер, халықаралық ұйымдар, ұлт-азаттық қозғалыстар және тіпті жеке тұлғаларды қамтиды, олар халықаралық қатынастарда нақты рөл атқарады.

4. Халықаралық құқық жүйесінің деңгейлері

Халықаралық құқық жүйесі бірнеше деңгейден тұрады: 1) Жаһандық деңгейде, мұнда халықаралық ұйымдар мен мемлекеттің жалпы қатысуы арқылы құқықтық нормалар белгіленеді; 2) Аймақтық деңгейде, географиялық немесе мәдени жақындығы бар мемлекеттер арасындағы құқықтық стандарттар қалыптасады; 3) Ұлттық деңгейде мемлекеттің ішкі заңнамасы мен халықаралық құқық нормалары өзара үйлесім табады. Әр деңгейдің өз міндеттері мен сипаттамалары бар, олар халықаралық жүйенің тұтастығын қамтамасыз етеді.

5. Халықаралық құқықтың негізгі субъектілері

Мемлекеттер — халықаралық құқықтың негізгі субъектісі болып табылады, олар тәуелсіз құқықтық қабілетке ие және халықаралық келісімдерді жасайды. Халықаралық ұйымдар, мысалы БҰҰ, Еуропа Одағы, АӨСШК, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты дамыту мақсатында құрылды. Сонымен қатар, ұлт-азаттық қозғалыстар кейде халықаралық құқықтағы субъект ретінде танылып, өз құқықтары мен тәуелсіздік талаптарын алға тартады. Жеке тұлғалар да белгілі дәрежеде құқықтық қатынас субъектілері, негізінен халықаралық қылмыс пен адам құқықтары саласында қаралады.

6. Халықаралық құқық қағидаттарының маңызы

Құқықтық тәртіптің негізі болып табылатын қағидаттар мемлекеттік теңдікті нығайтады, бұл әрбір мемлекеттің құқықтары мен міндеттерін тең көруді қамтамасыз етеді. Күш қолданбау принципі халықаралық қауіпсіздікті сақтау мақсатында зорлық-зомбылық пен соғысқа тікелей тыйым салады. Сонымен қатар, дауларды бейбіт жолмен шешу қағидаты мемлекеттер арасындағы түсініспеушіліктерді соғыссыз реттеуді көздейді, бұл халықаралық құқықтың тұрақтылығын әрі дамуын қамтамасыз етеді.

7. Мемлекеттердің егемендік қағидаты

Егемендік — тәуелсіз мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын өз еркімен жүзеге асыру құқығына негізделген құқықтық тұжырымдама. Бұл қағидат халықаралық құқықтың ең негізгі негізі болып саналып, мемлекеттердің қауіпсіздігі мен теңдігін сақтауға мүмкіндік береді. Егемендік қағидаты негізінде әр мемлекет басқа мемлекеттердің ішкі ісіне араласудан аулақ болып, халықаралық бейбітшілік пен өзара құрмет қағидаттарын ұстанады.

8. Күш қолданбау қағидаты

БҰҰ-ның 2-бабы мемлекеттерге қарсы күш қолдануды түгелімен тыйым салады, бұл халықаралық қауіпсіздіктің маңызды кепілі болып табылады. 1945 жылы қабылданған бұл қағидат халықаралық қатынастарда зорлық-зомбылықтың алдын алу мен бейбітшілікті сақтау мәселесіндегі маңызды бетбұрыс болды. Осы жылдан бастап әлем елдері зорлық-зомбылыққа жол бермеу принципін қолдаған және халықаралық құқықта тұрақты негіз ретінде бекітті.

9. Дауларды бейбіт жолмен шешу қағидаты

Халықаралық дауларды шешудің бірнеше бейбіт әдістері бар: келіссөздер — тараптардың пікірін үйлестіріп, бірлікке жетуге бағытталған; медиация мен арбитраж — үшінші тараптың араласуымен сотқа жүгінбей проблемаларды шешудің тиімді жолдары; түпкі мақсат — тараптардың өзара келісімі негізінде мәселелерді реттеу. Бұл қағидаттардың барлығы соғыстың алдын алу және халықаралық келісімнің орнығуына септігін тигізеді.

10. Өзін-өзі билеу құқығы

1960 жылы БҰҰ Жарғысы ұлттардың өз тағдырын өзі анықтау құқығын ресми мойындады, бұл колониалдық жүйені жою жолындағы маңызды қадам болды. Африка құрлығы тәуелсіздік алу толқынымен ерекшеленіп, бұл кезең ұлттардың халықаралық құқық аясында өз құқықтарын бекітіп, халықтардың тәуелсіздігі мен дербестігін нығайтуына әкелді.

11. Халықаралық құқық қағидаттарының салыстырмалы сипаттамасы

Кестеде халықаралық құқық қағидаттарының сипаты, олардың маңыздылығы және қолданыстағы негізгі халықаралық құжаттардағы көрінісі қарастырылған. Бұл қағидаттар мемлекеттің белсенділігі мен ынтымақтастығын қамтамасыз етуде заңдылық пен тәртіптің негізі ретінде қызмет етеді. Олар халықаралық қатынастардағы құқықтық жүйенің тұтастығын қалыптастырады және мемлекеттер арасындағы сенім мен тұрақтылықты нығайтады.

12. Халықаралық құқық қайнар көздерінің мәні

Халықаралық құқық қайнар көздері мемлекеттің құқықтық міндеттемелерін анықтайтын және халықаралық ұйымдар арасына нормаларды ресми түрде енгізетін рәсімдер мен құжаттарды қамтиды. Оларға халықаралық шарттар кіреді, олар мемлекеттердің арасындағы құқықтық қатынастарды реттейді. Сондай-ақ, халықаралық әдет-ғұрыптар — мемлекеттердің ұзақ уақыт бойы қалыптасқан тыныш құқықтық практикасы, ал жалпы құқықтық қағидаттар — барлық құқық жүйелеріне тән тұтастық пен әділеттілікті қамтамасыз ететін негіздер болып табылады.

13. Халықаралық шарттардың маңыздылығы

Халықаралық шарттар мемлекеттер арасындағы құқықтық қатынастарды нақты және белгіленген ережелермен реттеудің басты құралы болып табылады. Олар халықаралық ынтымақтастықты нығайтып, әлемдік қауіпсіздік пен экономикалық дамуға ықпал етеді. Тарих жүзінде мұндай шарттар бейбітшілік келісімдерінен бастап, сауда мен климаттық өзгерістер туюінде ынтымақтастыққа дейінгі ауқымды мәселелерді қамтыды.

14. Халықаралық шарттардың үлестік құрылымы

Қазіргі тенденциялар бойынша халықаралық шарттардың басым бөлігі саяси бағытта жасалады, бұл халықаралық қатынастардағы құқықтық негіздердің маңыздылығын айқындайды. Пайдаланылған шарттар түрлі салаларда — сауда, қоршаған орта, қауіпсіздік — ынтымақтастықтың артқанын көрсетеді. Бұл үрдіс жаһандық мәселерді шешуде құқықтық механизмдердің тиімділігін арттыруға ықпал етеді.

15. Халықаралық әдет-ғұрып

Халықаралық әдет-ғұрып құқықтары мемлекеттің тұрақты әрі біркелкі іс-әрекеті негізінде қалыптасады және құқықтық міндеттілік ретінде мойындалады. Бұл тұрғыда «opinio juris» ұғымы маңызды рөль атқарады, яғни мемлекеттердің белгілі бір құқық нормасын заңды деп қабылдауы. Әдет-ғұрыптық құқық көбіне халықаралық шарттарды толықтыратын, мемлекеттердің мінез-құлқын реттеуде маңызды элемент болып табылады.

16. Жалпы құқықтық қағидаттар

Халықаралық қатынастардың негізін құрайтын маңызды құқықтық қағидаттардың бірі – bona fides, яғни адалдық пен сенімділік принципі. Бұл қағидат мәмілелер мен келісімдердің әділ әрі дұрыс қалыптасуына, мемлекеттер арасындағы өзара сенімнің нығаюына ықпал етеді. Тарихи тұрғыдан қарағанда, бұл қағидат Рим құқықтық жүйесінен бастау алып, бүгінгі халықаралық құқық нормаларының маңызды базисі ретінде сақталып келеді. Сонымен қатар, pacta sunt servanda қағидасы, сөзбе-сөз аударғанда «келісімдер сақталсын», шарттардың орындалуының міндетті екенін көрсетеді. Бұл қағида халықаралық шарттардың құқықтық күшін және мемлекеттер арасындағы келісілген міндеттемелердің сақталуын қамтамасыз етеді. Халықаралық құқықта бұл принцип мемлекеттердің сенімді қарым-қатынасын, тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз етуде негізгі рөл атқарады.

17. Қайнар көздерді салыстырмалы талдау

Қайнар көздердің құқықтық күші мен қолдану ауқымын түсіну халықаралық құқықты тиімді қолданудың маңызды қадамы болып табылады. Кесте халықаралық құқық қайнар көздерін салыстырмалы түрде талдап, олардың ерекшеліктерін ашып көрсетеді. Мысалы, халықаралық шарттар мемлекеттерге нақты құқықтық міндеттемелер енгізеді, бұл олардың тұрақтылығы мен орындалуының кепілі. Ал халықаралық құқық қағидалары кең және әмбебап сипатқа ие болып, әртүрлі жағдайларда бейімделіп, жалпы басқарушы бағыт береді. Мұндай салыстырмалы талдау халықаралық құқық нормаларын дұрыс әрі сауатты қолдануға, сондай-ақ құқықтық дауларды шешуге үлкен көмек көрсетеді.

18. Сот шешімдері мен доктриналардың рөлі

Халықаралық құқықтағы сот шешімдері мен доктриналардың мәні ерекше. Олар құқықтық нормалардың нақты интерпретациясы мен дамуына ықпал етеді, құқықтық қиындықтарды шешуде әділдік пен түсінікті қалыптастырады. Халықаралық соттар, мысалы, Халықаралық сот және басқа да арбитраждық институттар арқылы шығарған шешімдері халықаралық құқықтың практикалық қолданылуын жетілдіреді. Сонымен қатар, құқықтық доктриналар – белгілі бір теориялық көзқарастар мен тұжырымдамалар жиынтығы, олар заңнаманы түсіндіруде және құқықтық жүйенің бірізділігін сақтауда маңызды құрал болып табылады. Осылайша, сот шешімдері мен доктриналар халықаралық құқықтың динамикасын қалыптастырып, оның тұрақты дамуына ықпал етеді.

19. Заманауи халықаралық құқықтағы трендтер

Қазіргі уақытта халықаралық құқық саласында бірнеше маңызды трендтер айқын байқалады. Біріншіден, экологиялық құқықтың маңыздылығы артып келеді; климаттық өзгерістерге қарсы халықаралық ынтымақтастық болашақ әлемнің тұрақтылығын қамтамасыз етудің басты факторы болып саналады. Екіншіден, адам құқықтарының қорғаумен қоса, киберқауіпсіздік мәселелері де құқықтық дамудың ерекше бағыттарына айналуда, себебі цифрлық кеңістіктегі қауіптер халықаралық тәртіпке төнген қауіп ретінде қарастырылуда. Үшіншіден, трансұлттық корпорациялар халықаралық құқық аясында жаңа жауапкершіліктерге тартыла бастады, бұл экономикалық қатынастардың әділдігін қамтамасыз етуге тырысады. Соңында, құқықтық қайнар көздердің интерпретациясы күрделенуде, халықаралық заңнаманың жаңарып, жаңа сынақтарға икемделу қажеттілігі туындауда. Бұл трендтер болашақта халықаралық құқық жүйесінің икемді әрі дамыған болуына бағыттайды.

20. Халықаралық құқықтың тұрақтылығы мен дамуы

Қорытындылай келе, халықаралық құқық қағидаттары әлемдегі бейбітшілік пен қоғамдық тәртіпті сақтаудың негізі болып табылады. Қайнар көздердің жетілуі мен халықаралық құқықтық мәдениетті нығайтулары жаһандану үдерісінде заңдардың үздіксіз дамуын талап етеді. Бұл заңдардың халықаралық қатынастарда әділдік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге, мемлекеттер мен азаматтардың құқықтары мен міндеттерін тең дәрежеде қорғауға бағытталған стратегиялық міндеті бар. Осылайша, халықаралық құқықтың дамуы – бұл жаһандық қоғамның тұрақты әрі үйлесімді дамуының кепілі.

Дереккөздер

Горленко А.П. Международное публичное право. М.: Статут, 2022.

Баймұратов К.Т. Халықаралық құқық негіздері. Алматы: Қазақ университеті, 2019.

Шапиев Б.Х. Халықаралық құқықтың теориясы мен практикасы. Астана: Юрист, 2021.

United Nations. Charter of the United Nations. 1945.

Wilson P. International Law: Cases and Materials. Oxford University Press, 2020.

Горбыля Н.Н. Международное право: учебник. — М.: Юрайт, 2023.

Иванова Т.С. Основы международного публичного права. — СПб.: Питер, 2022.

Кузнецова М.И. Практика международных судов и арбитражей. — М.: Проспект, 2021.

Международное право: Энциклопедия в 3 т. Т.1. — М.: Международные отношения, 2020.