Текст выступления:

Табиғат және музыка
1. Табиғат және музыкаға қызықты саяхат

Табиғат пен музыка – адам өмірінің ажырамас бөлшегі. Олар бізге қуаныш пен шабыт береді. Бұл сапарымызда табиғаттың әуендері мен оның музыкаға қалай әсер еткенін зерттейміз.

2. Табиғат пен музыканың ежелгі достығы

Адам баласы мыңдаған жылдар бойы табиғаттың үндерін тыңдап, олардан шабыт алған. Қазақ даласында сол табиғаттың сұлулығы мен үндері қазақ музыкасына ерекше рең беріп, ұлы дәстүрдің негізін қалыптастырған.

3. Құстардың әсем әні – табиғаттың нағыз музыканттары

Құстардың дауысы – табиғаттың ең нәзік әуендерінің бірі. Олар таң ертеңгілікты қуанышпен хабарлап, кешкі салқындықты жеңіл ырғағымен безендіреді. Түрлі құстардың үндері адамның көңіл күйіне әсер етіп, оларды музыканың бөлігі ретінде қабылдауға болады.

4. Судың сылдыры – табиғи әуен үлгісі

Өзен мен бұлақтың суы ағылып, сылдыраған дыбысы қазақ музыкасының жанды мотивтерінің бірі. Бұл табиғи үн музыкалық шығармаларда тыныштық пен шабыт сезімін оятады. Су ырғағы – өмір сүрудің символы, ол қазақ күйлерінде ерекше орын алады.

5. Желдің сыбдыры мен тәтті әуені

Желдің жұмсақ сыбдыры – ағаш жапырақтарымен бірге табиғаттың ерекше әнін құрайды. Музыкалық шығармаларда желдің үні жиі естіліп, ол табиғатқа үн қатысудың тамаша мысалы. Қазақтың халық әндерінде бұл дауыс табиғаттың шынайы дауысы ретінде суреттеледі.

6. Жануарлар дыбыстары – қызықты әуендер
Жылқылардың кісінегі далаға тән ерекше музыка. Бұл үн қазақтың дәстүрлі күйлерінде еркіндік пен қуаныштың символы ретінде орын алады.
Сиыр мен иттің дауыстары халықтың кейбір әндері мен күйлерінде көңілді ырғақтарға айналған, олар музыкаға ерекше мән мен колорит қосады.
7. Музыкалық аспаптардағы табиғат бастамалары

Қазақ халқының музыкалық аспаптарында табиғаттың үндері мен өрнектері анық байқалады. Домбыраның жылқының шабысы мен дала желінің дүлей дыбыстарын еске түсіретіні, қобыздың тербелісі су толқынының ырғғына ұқсайды. Бұл аспаптар табиғатпен үндесіп, қазақ музыкасының ерекшелігін айқындайды.

8. Танымал композиторлар мен табиғаттың әсері

Қазақтың ұлы композиторлары Әсет Найманбаев пен Мәдениет Шұғаев ағаштың сыбдыры мен құстардың даусы сияқты табиғат үндерін шығармаларына енгізген. Олар табиғаттың сұлулығын музыка арқылы жеткізген және ұлттық музыка дәстүрін жаңғыртқан.

9. Халық дәстүріндегі табиғат пен музыка

XIII ғасырдан бері қазақтар табиғат пен музыканы бірге ұстаған. XVIII ғасырдағы жыраулар табиғат бейнелерін ән мен күйге сіңірді. ХХ ғасырда бұл дәстүр кеңінен дамып, ұлттық музыка тарихында маңызды орын алды.

10. Балалар сүйетін табиғат әуендері

«Қарлығаш» мен «Бозторғай» әндері балалар арасында кеңінен танымал. Бұл туындылар қарапайым табиғат құбылыстарын балаларға достық тілде жеткізіп, олардың табиғатты сезіну қабілетін дамытады. Балалар өздері құстардың даусын қайталап, табиғатпен байланыс орнатады.

11. Өсімдіктердің сыбдыры – табиғат симфониясы

Жел соққанда ағаш жапырақтары бір-біріне түртіп, жұмсақ сыбдыр шығарады. Қазақ халқы бұл дыбысты «жапырақтың әні» деп атаған. Музыкалық аспаптардағы нәзік әуендер де дәл осындай әсер қалдырады, бұл табиғат пен музыка арасындағы терең байланысты көрсетеді.

12. Табиғат дыбысымен тынығу
Табиғатттағы дыбыстар тыныштық пен релаксация береді, адамның жаны мен миы тынығып, күйзеліс сейіледі.
Музыка сабақтарында табиғат шуылдарын тыңдау балалардың шығармашылығын дамытып, оларға жақсы көңіл күй сыйлайды.
13. Әлем халықтарының табиғатқа арналған әндері

Әртүрлі халықтар табиғатқа арналған әндер шығарған. Мысалы, монғолдардың желге арналған жырлары, финдердің орман әндері және қазақтың дала әуендері бар. Бұл әндер табиғатты құрметтеуді және оның сұлулығын бағалауды үндейді.

14. Адам дауысы мен табиғат дыбысының үндестігі
Адам дауысы табиғат үндерін қайталай отырып, әнге ерекше әсер қосады.
Құстардың сыңғырын немесе су шумын әншілер ерекше әдіспен жеткізеді, бұл музыкаға тереңдік береді.
Дәстүрлі мақамдар мен ырғақтар табиғатқа жақын болып, балалардың көңілін көтеріп, шығармашылық мүмкіндік ашады.
15. Музыка арқылы табиғатты сүю мен қорғау

Музыкалық шығармалар арқылы табиғатты қорғаудың маңыздылығы насихатталады. «Орман әні» мен «Жайлау» сияқты туындылар балаларға табиғатты қадірлеуді және қорғауды үйретеді. Бұл әндер балалардың жан дүниесін байытып, қоршаған ортаға деген сүйіспеншілігін арттырады.

16. Табиғат және музыкалық аспаптар

Қазақ халқының рухани байлығының бір көрінісі - ұлттық музыкалық аспаптар. Домбыра, сырнай, жетіген сияқты тамаша аспаптар негізінен ағаш пен жануарлар терісінен жасалады. Мысалы, домбыраның тақтасы мен мойны қатты ағаштан, ал ішектері малдың ішек терілерінен тоқылады. Бұл табиғи материалдардың үйлесімі аспапқа ерекше сазды дыбыс береді, ол қазақтың далалық табиғатының тынысын сездіреді. Әрбір аспаптың ерекше материалы мен құрылысы оның үнін өзгеше әрі бай етеді. Аспаптарды жасау мен ойнату үрдісі ғасырлар бойы қалыптасқан, бұл – ата-бабалардың табиғатпен үндесуінің дәлелі.

Ұлттық музыка – бұл жай ғана әуен емес, ол дала табиғатының үнін, желдің сыбдырын, құстың даусын жеткізетін рухани бір әлем. Әрбір аспаптың дыбысы даланың кеңдігін, жаратылыстың сұлулығын сезіндіреді. Қазақтың музыкалық өнері табиғатпен тығыз байланыста дамып, оның әр үннің ерекше ұлттық реңкі бар. Бұл үндер қазақ халқының мәдени, рухани болмысын терең ашып көрсетеді.

17. Сабақта табиғат дыбысын зерттеу

Музыка сабағында балалар табиғаттан алынған дыбыстарды тыңдап, олардың табиғатын тануға үйренеді. Бұл процессте балалардың естілу сезімі дамып, музыкалық қабылдауы кеңейеді. Мысалы, желдің ысқырығын немесе бұлақтың ағып жатқан үнін ажыратып, оларды есте сақтауға тырысу өз алдына қызықты тапсырма.

Осыдан кейін оқушылар табиғатқа ұқсас әуендер шығарып, ойындар арқылы музыканың ерекшеліктерін түсінеді. Әуен шығару кезінде олар табиғи дыбыстардың ритмі мен ырғағын қабылдап, шығармашылық қабілетін дамытады. Мұндай ойындар балалардың қызығушылығын арттырып, музыкалық білімдерін тереңдетеді. Бұл әдіс сабақтарды жылы әрі есте қаларлықтай етеді.

18. Шығармашылықта табиғаттың рөлі

Табиғат – барлық өнер туындыларының шабыт көзі. Бірінші әңгімеде, балалық шағында шалғындықта ойнаған кезде, жас баланың құстың әнін тыңдап, өзінің алғашқы әуенін құруы туралы баяндалады. Табиғат дыбыстары оның шығармашылығын оятады, баланы әсем дүниеге жетелейді.

Екінші әңгімеде өнертапқыш композитордың ормандағы тыныштықтан шабыт алып, жаңарған әуенін жасап шығаруы сипатталады. Ол табиғаттың сұлулығын музыкаға қосып, тыңдарманға ерекше сезім сыйлауды мақсат етеді. Бұл оқиғалар табиғаттың шығармашылық жолындағы маңызды рөлін айқын көрсетеді.

19. Болашақтағы табиғат пен музыка байланысы

Болашақта табиғат пен музыка арасындағы байланыс одан әрі нығая түспек. Қазіргі заманғы музыканттар табиғи дыбыстарды инновациялық тәсілдермен әндері мен күйлеріне енгізуде. Бұл заманауи өнер туындылары табиғаттың үнін сақтап қана қоймай, оны жаңа деңгейге көтереді.

Келешек композиторлар мен музыканттар табиғатқа деген сүйіспеншілікті шығармашылықпен ұштастырады деп сенеміз. Олар табиғаттан алынған мотивтер мен дыбыстарды пайдаланып, ерекше өнер үлгілерін жасайды. Мұндай туындылар тыңдарманды терең ойға батырып, табиғатпен үндестікті сезінуге шақырады.

20. Қорытынды – Табиғат пен музыка үні мәңгі жасайды

Табиғат дыбыстары мен музыка адамның ішкі рухани әлемін байытып, оған шабыт пен қуаныш әкеледі. Бұл үндестік балалардың шығармашылығында және қазақ халқының халық өнерінде айқын көрініс табады. Табиғат пен музыка арқылы ұрпақтан ұрпаққа берілетін рухани мұраның мәңгі жасайтыны сөзсіз. Мұндай байланыс өмірдің мәнін тереңірек түсінуге көмектеседі және әр баланың жүрегінде өнерге деген сүйіспеншілік оятады.

Дереккөздер

Жұмашев Т.Музыка и природа в традиционной культуре казахов // Вопросы этнологии и фольклора, 2010.

Серікбай Д. Казахская народная музыка: история и современность. Алматы, 2015.

Ахметова Г. Влияние природных звуков на эмоциональное состояние человека // Психология и музыка, 2018.

Маликова Л. Традиционные музыкальные инструменты Казахстана и их связь с природой. Нур-Султан, 2020.

Ерланов М. История казахской народной песни // Журнал культуры и искусства Казахстана, 2017.

А. Сыздықов. Қазақ ұлттық музыкасы және дәстүрлері. Алматы, 2015.

С. Құрманов. Табиғат пен музыка: Қазақ фольклорындағы үндестік. Астана, 2018.

Е. Мұхамедқалиева. Музыкалық педагогика негіздері. Алматы, 2020.

М. Ыбырайым. Қазіргі қазақ музыкасының даму жолдары. Шымкент, 2019.