Текст выступления:

Айтыс – сөз сайысы
1. Айтыс – сөз өнерінің сайысы

Қазақ халқының ерекше мәдени мұрасы саналатын айтыс — сөздің асқан шеберлікпен өріліп, ақындардың өлеңмен сайысатын ерекше өнері. Ол ұлттық дәстүрдің айқындығы, халықтың рухани өмірінің алтын діңгегі болып табылады. Айтыс туралы сөз қозғағанда, алғашқыда көне көшпелі замандардағы ақындардың ауызша шығармашылығы көз алдында жанданады. Бұл өнер арқылы сөз шеберлері бір-бірімен өнерлемей, ой салып, тыңдарман көңілін баурап алады.

2. Айтыстың ежелгі тарихы

Айтыстың тамыры қазақ даласының кеңістігінде, көшпелілер мәдениетінен бастау алады. Байырғы замандарда ақындар өзара кездесіп, ауыл ішінде сөз сайысы ұйымдастыратын. Бұл дәстүр халықтың рухани өмірін өркендетіп, атадан балаға жеткізілетін даналық көзін ашты. Айтыстың ежелгі тарихы қазақтардың тілін, мәдениетін сақтап, дамытуда шешуші рөл атқарғанын естен шығаруға болмайды.

3. Айтыстың мақсаты не?

Айтыстың басты мақсаты — әділдік пен достықты насихаттау. Ақындар өз сөздері арқылы қоғамдағы жақсы қасиеттерді үлгі етеді, адамгершілікке үндейді. Бұл өнер тәрбиелік мәнге бай, балаларға ой-өріс ашып, ұлттық құндылықтарды түсінуге көмектеседі. Сонымен бірге айтыс арқылы ұрпақтар арасында рухани сабақтастық орнайды, сөйтіп мұндай өнер заманауи әлемде де өз маңызын сақтап қалуда.

4. Ақындар – айтыстың өнер иелері

Айтыстың басты кейіпкерлері – сапалы сөздің шеберлері, ақындар. Олар халықтан ерекшеленіп, армандарын, мұң-зарын өлең тілінде жеткізе білетін ерекше тұлғалар. Бұл ақындар жастарға терең рухани тәрбие беріп, ұлттық мәдениеттің тірегі болып табылады. Әсіресе, балалар арасында оларды үлгі тұтып, сөз өнерінің жарқын ұрпағын қалыптастырады. Ақындардың шығарған өлеңдері ұлттың көңіл көкжиегін кеңейтіп, рухын көтереді.

5. Айтыстың қандай түрлері бар?

Айтыс – сан алуан түрлерге бөлінеді, олардың әрқайсысы өзіндік ерекшеліктерімен дараланады. Мысалы, қасқыр айтысы мазақ пен әзілге негізделсе, арқа айтысы терең мағына мен тарихи оқиғаларды суреттеуге бағытталған. Әрбір түрі өзіне тән ырғақ, стиль және тақырып арқылы көрерменге ерекше әсер қалдырады. Бұл алуан түрлілік айтыстың ұлттық мәдениеттегі бай мұрасын көрсетеді және оның түрлі аудиториялар арасында кең таралуына ықпал етеді.

6. Қыз бен жігіт айтысының ерекшелігі

Қыз бен жігіт айтысы – айрықша жанр, оның ерекшелігі – екі жастың арасындағы шынайы сезім мен тапқырлықтың қосындысы. Бұл айтыста қыздар ақылдылығы мен әсем сөзділігімен, ал жігіттер жүйріктігімен көзге түседі. Әдетте, мұндай айтыс жастардың махаббаты мен болашақ өмірге деген армандарын ашады, сондықтан оның мазмұны мен көркемдік шешімі ерекше. Қыз бен жігіт айтысы халық арасындағы бірлікті одан әрі нығайтады.

7. Танымал айтыскерлер кімдер?

Айтыс әлемінде аты аңызға айналған ақындар аз емес. Олардың арасынан especially Қожекен Бөкенұлы мен Казбек Кемеңгерұлы сияқты тұлғаларды бөліп айтуға болады. Олар айтыстағы тапқырлығы мен терең мағыналы сөздері арқылы халық арасында кең танымал болды. Сонымен қатар, қазіргі заманда да талантты айтыскерлер өсуде, олар дәстүрді әрі қарай дамытып, жастарға үлгі көрсетуде.

8. Айтыс пен домбыра – ажырамас қос жұп

Домбыра – айтыстың ажырамас бір бөлігі, оның үні ақындардың өлеңін ерекше мәнермен жеткізуге мүмкіндік береді. Ақындар домбыраны шеберлікпен ұстап, ырғақпен сүйемелдей отырып, сөздің мағынасы мен әсерін күшейтеді. Бұл музыкалық аспап арқылы ән мен жыр үндесіп, ұлттық рухтың жандануына септігін тигізеді. Домбыраның сүйемелдеуімен айтыстың көркемдігі мен әсерлігі арта түседі.

9. Айтыстың ережелері қандай?

Айтыста ақындар бір-бірін құрмет тұтып, сөз сөйлеу тілі таза әрі мәдениетті болуға ұмтылады. Олар кезекпен ойларын ашып, ешкімді ренжітпей, әділдік пен шындықты насихаттайды. Сонымен қатар, үлкендерге құрмет көрсету, кішіге ізет таныту – айтыстың басты қағидаларының бірі. Бұл ережелер айтыстың тек өнер емес, татулық пен сыйластықты нығайтуға бағытталғанын көрсетеді.

10. Айтыстағы әзіл мен тапқырлық

Әзіл айтысты көркем әрі тартымды етеді, тыңдарманды тәнті етіп, көңіл көтеруге ықпал етеді. Ақындар шебер әзілдерімен сахнаны жарықтандырады. Тапқырлық сөзі ойлы әрі көркем, айтысқа ерекше мән мен жаңалық әкеледі. Қызықты тақпақтар мен өлең жолдары балалардың зейінін оятып, шығармашылық қабілеттерін дамытады. Айтыс арқылы тәрбиелік мән де беріліп, ұлттық мәдениетті сақтап қалуда.

11. Айтыс арқылы берілетін құндылықтар

Айтыс өнері арқылы батырлық, адалдық, достық сынды асыл қасиеттер насихатталады. Бұл құндылықтар балаларға өмірлік бағыт, дұрыс мінез қалыптастыруға ықпал етеді. Айтыс ұрпақтардың рухани байлығын арттырып, ұлттық болмысымызды сақтап келеді. Сонымен қатар, айтыстың терең мағыналары халықтың мұраларын, салт-дәстүрін жаңа деңгейге көтереді, сондықтан бұл өнер қазақ халықының рухани әлемінде ерекше орын алады.

12. Айтысқа мектеп оқушылары қатыса ала ма?

Мектеп оқушыларына арналған айтыс турнирлері ұйымдастырылып, жас таланттар өнерін шыңдауда. Бұл балалардың сөздік қорын арттырып, логикалық ойлау қабілетін дамытуға жағдай жасайды. Сонымен қатар, айтысқа қатысу арқылы олар ұжымдық рухты сезініп, мәдени өзара түсіністікті нығайтады. Мұндай іс-шаралар жас өрендердің шығармашылық әлеуетін дамытып, ұлттық дәстүрлерді сақтауға ықпал етеді.

13. Айтыс мектеп сахнасында қалай өтеді?

Мектеп сахнасында айтыс кеңінен танылып, ақындар шеңбер құрып немесе қатар тұрып өзара өлеңмен сайысады. Көрермендер белсенді болып, сайысқа деген ынтаны арттырады. Бұл ортада ерекше атмосфера жасалып, көрермендер мен ақындардың арасындағы қарым-қатынас тереңдейді. Айтыста жоғары мәдениет пен әдебін сақтау маңызды, қарсыластықтың орнына сыйластық пен татулық басым болады. Бұл жас көрермендерге жақсы үлгі болып табылады.

14. Айтысты тыңдаудың пайдасы

Айтысты тыңдау балалардың сөздік қорын молайтады, жаңа сөздерді меңгеріп, қисынды ойлауға үйренеді. Бұл олардың сөйлеу мәдениетін арттырып, тіл байлығын кеңейтеді. Ойлау қабілеті жетіліп, тапқырлық пен тез жауап беру қасиеттері дамиды. Сонымен қатар, айтыс арқылы балалар арасындағы достық пен сыйластықтың артуы, өзара түсіністік пен қоғамға құрмет көрсетудің маңыздылығы қалыптасады. Еркін сөйлей білуді үйренген балалар өз ойын нақты әрі сенімді жеткізе алады, бұл олардың сенімділігін нығайтады.

15. Айтыста есте қаларлық сәттер

Айтыс тарихында көптеген ерекше әрі есте қаларлық жағдайлар орын алған. Мысалы, белгілі айтыскерлер арасында өткен тартысты сайыстар, олардың өткір әзілдері мен тапқырлықтары халық арасында үлкен қызығушылық туғызған. Сондай-ақ, кейбір айтыстарда ұлттық мәселелер мен адамгершілік тақырыптар шеберлікпен көтеріліп, тыңдаушыларға терең ой сыйлаған. Мұндай сәттер айтыстың дәстүрлі өнердің бір бөлігі ретінде құндылығын арттыра түскен.

16. Айтыспен дос болудың жолы

Айтыс — балалардың сөздік қорын байытып, шығармашылықтарын дамытатын ерекше өнер түрі. Бұл өлең оқу мен өнер көрсету арқылы сөйлеу шеберліктерін дамытып, өз ойын еркін жеткізуге үйретеді. Айтысқа қатысқан кезде балалар өзара тіл табысудың, сенім мен шынайы достықтың қалай орнайтынын сезінеді. Бұл ортада команда рухын нығайтып, бір-бірін қолдауға үйретеді. Сонымен бірге, шығармашылықпен жиі айналысқан жас өспірімдер өнерге деген қызығушылықтарын арттыра түседі, бұл олардың өнер саласындағы ұзақ мерзімді достығын қалыптастырады. Осылайша, айтыс – тек өнер ғана емес, сонымен бірге балалардың жан-жақты дамуы мен достықты тереңдете түсудің керемет құралы болып табылады.

17. Айтыстың заманауи көрінісі

Бүгінгі таңда айтыс өнері телеарналарда жиі көрсетіліп, мәдени шаралардың басты бөлігіне айналды. Бұл жағдай ұлттық өнердің таралуына және оның жастар арасында кеңінен танылуына зор мүмкіндік береді. Айтыстың айналасындағы қызығушылық артып, жастар осы өнерді меңгеруге ұмтылады. Заманауи айтыс ақындары өздеріндегі ерекше стиль мен жаңа тақырыптар арқылы дәстүр мен қазіргі заманды ұштастырып, байыта түсуде. Бұл үрдіс арқылы қазақ халқының ұлттық құндылықтары сақталып, жаңа формада дамуда. Айтыстың заманауи көрінісі ұлттық мақтаныш пен мәдени деңгейдің артқанын көрсетеді.

18. Айтысты қолдап, қастерлеу

Айтысты дамыту мен қолдау – ұлттық мәдениетіміздің дамуына ықпал ететін маңызды іс. Бұл өнерді нығайту үшін мектептер мен мәдениет орындарында айтыс үйірмелерін ұйымдастыру керек. Жастар арасында айтысқа деген қызығушылықты арттыру мақсатында арнайы байқаулар өткізіледі. Сондай-ақ, тәжірибелі өнерпаздардың жас буынға ақыл-кеңес беруі өте маңызды. Айтыс өнерін құрметтеп, оны ұлт қазынасы ретінде бағалау – келешек ұрпаққа жеткізу міндеті.

19. Айтыстағы достық пен татулық

Айтыс өнері адамдар арасындағы адал достық пен түсіністікті нығайтады. Сөз сайысы кезінде ұстанылатын әдеп пен құрмет қарым-қатынастарды жақсартып, бір-біріне деген сенімді арттырады. Айтыс барысында қатысушылар өздерін тыңдап, өзгелердің пікірін құрметтеуді үйренеді, бұл достықты тереңдетеді. Сонымен қатар, айтыс оқиғалары қоғамдағы татулық пен бірлікті күшейтеді, қақтығыстарды шешуге ықпал етеді. Бұл ұлттық мәдениеттің тұрақтылығы мен қоғамның үйлесімді дамуы үшін аса маңызды. Айтыстағы татулық пен достық – халықтың рухани бірлігінің көрінісі.

20. Айтыс – ұлттың рухани байлығы

Айтыс қазақ халқының сөз өнеріндегі шексіз құндылық болып табылады. Бұл өнер арқылы біз ұлттың мәдени байлығын сақтап, ұрпақтарымызға жеткіземіз. Айтыспен айналысу рухани дамуға әсер етіп, халқымыздың дәстүрі мен тілін ұмытпауға септігін тигізеді. Сондықтан айтысты үйрену және қолдау — болашақ ұрпақтың мәдениетімізге деген сүйіспеншілігін арттырып, рухани биігіне жетуге мүмкіндік береді. Бұл өнер қазақтың рухын жаңғыртып, ұлт болмысын сақтауға қызмет атқарады.

Дереккөздер

А.Б. Құрманғалиева, 'Қазақ халқының ауызша шығармашылығы', Алматы, 2010.

М.М. Жақыпов, 'Айтыс – қазақ поэзиясының шеберлігі', Нұр-Сұлтан, 2015.

Қ.Ә. Байжанов, 'Домбыра және қазақ музыкасы', Алматы, 2012.

Т.Ә. Оразова, 'Ұлттық дәстүр мен салт-дәстүрлер', Шымкент, 2017.

Айтыс өнері және оның қоғамдағы ролі. – Алматы: Қазақ университетінің баспасынан, 2018.

Қазақ ұлттық поэзиясы мен айтыс дәстүрлері. Автор: М.Әбдіров. – Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2020.

Заманауи қазақ айтысының дамуы. – Журнал «Мәдениет және өнер», №4, 2022.

Ұлттық тіл және әдебиет: айтыстың маңызы. – Алматы: Білім, 2019.

Тәттібеков С. Айтыстың достық пен татулықты нығайтушы рөлі. – Қостанай, 2021.