Текст выступления:

Терме – нақыл, өсиет
1. Терме – нақыл, өсиеттің айнасы

Терме – қазақтың ауыз әдебиетінің бір тамшы перзенті, тәрбиелік нақылдар мен өсиеттер арқылы өмірдің мәні мен мәнерін үйрететін рухани қазына. Бұл жырлар ғасырлар бойы атадан балаға жалғасып, дұрыс пен бұрысты айырып, жақсы мінез-құлықтың негізін қалайтын көне мұра болып табылады.

2. Терменің тарихы мен маңыздылығы

Терме – ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткен қазақтың ерте дәуірдегі әдебиетінің маңызды көрінісі. Жыраулардың жырлаған бағы мен мәні мұнда жастарға өмірлік сабақ боларлық тәрбиелік сөздермен сырласқан. Терме арқылы халықтың рухани дүниесі, өмірлік тәжірибесі жас ұрпаққа дарытылған.

3. Терме сөзі және мағынасы

«Терме» сөзі «таңдап, теріп айту» мағынасына ие және оның құрамында даналық, өнеге боларлық тәрбиелік сөздер жиі кездеседі. Терме – өрелі ойларды, адамгершілік құндылықтарды таңдап алып, жыр түрінде жеткізу. Осы арқылы ата-бабаларымыз әділдік пен ізгіліктің жолын көрсетіп, жас ұрпақты саналы тәрбиелеуге күш салған.

4. Өсиет сөздердің маңызы
Өсиет – өмірлік тәжірибе мен кеңестің көрінісі. Терме арқылы үлкендер өздерінің жинаған даналықтарын жастарға үлгі ретінде жеткізеді, дұрыс өмір сүрудің жолдарын айқындайды.
Мұндай өсиеттер балалардың бойына терең еніп, мінез-құлқын тәрбиелеуде, жақсы әдеттер мен адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда маңызды роль атқарады.
5. Терменің негізгі тақырыптары

Терме мазмұны әртүрлі тақырыптарды қамтиды: адамгершілік, адал еңбек, отбасына және елге деген махаббат, білім мен тәрбиенің маңызы. Бұл білім мен тәрбие тізбегі ұрпақтан ұрпаққа жетіп, қазақ қоғамының рухани өмірін байыта түсті, оның ішінде ата-анаға деген құрмет, достық пен инабаттылық туралы термелер ерте замандардан бері өшпей келеді.

6. Жастарға арналған термелер

Жастар үшін арнайы жырланған термелер ерінбей еңбектенуге, білімге құштар болуға, және адалдыққа шақырады. Әрқайсысы нақты өмірлік жағдайлардан алынған өнегелік оқиғалар арқылы жас оқушылардың жүрегіне жол табады, олардың мінезі мен ұстанымдарын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

7. Терменің музыкалық сипаты

Домбыра мен қобыз – терменің ажырамас серіктері. Бұл аспаптардың бұрынғы заманнан бері қазақтың музыка мәдениетінде ерекше орны бар. Домбыра мен қобыздың сазы терменің мәнін тереңдетеді, тыңдаушының жан дүниесіне үңіліп, ойландыратын әсер қалдырады. Әуеннің тыныштығы мен байсалдығы терме жырларының тәрбиелік маңызын ашып, оқырманға әсерін арттырады.

8. Терменің құрылымы
Терме жеңіл жатталатын қысқа шумақтардан тұрады, бұл балаға ақпаратты тез меңгеруге мүмкіндік береді.
Әр шумақта бір даналық ой немесе өмірлік кеңес жасырылған, олар тәрбиелік маңыздылығын арттырады.
Терме түрлері – нақыл терме, өсиет терме және тәрбиелік терме – әрқайсысы түрлі тақырыпта, бірақ барлығы да адамгершілікке бағытталған.
9. Ақын-жыраулардың термедегі рөлі

Қазақтың ұлы ақын-жыраулары – Бұқар жырау, Дулат Бабатайұлы және басқа да дарынды тұлғалар термелер арқылы халыққа адамгершілік, білім мен адалдықты насихаттаған. Олардың жырлары қоғамдағы татулық пен бірлікті нығайтып, жастардың жақсы мінезін қалыптастыруға зор үлес қосты.

10. Термедегі нақыл сөздер үлгілері
«Жақсы сөз – жарым ырыс» деген мақалды термеде балаларға жақсы сөздің құндылығын үйретеді, әрбір сөйлем өмірлік маңызы бар.
«Атаның баласы болма, адамның баласы бол» нақылы бала бойындағы мінез бен сананы тәрбиелеуге бағытталады, бұл сөздер өмірлік тәжірибеге негізделген.
11. Өсиет пен нақылдың ерекшелігі
Өсиет – адамға өмірдің дұрыс жолын көрсететін терең әрі толық кеңес, мейірімділік пен жауапкершілік ұғымдарының маңызын ашады.
Нақыл сөз – қысқа әрі нұсқа, бірақ жүрекке әсер ететін шынайы өмірлік шындық.
Терме осы екі форманы біріктіріп, балаларға тәрбиелік құндылықтарды терең ұғындыруға мүмкіндік береді.
Мұндай сөздер арқылы жас ұрпақ өз мінез-құлқын қалыптастырып, өмірлік дұрыс шешімдер қабылдауға үйренеді.
12. Отбасы мен туған ел жайлы термелер

Отбасы мен туған жер туралы термелерде жылулық, махаббат пен Ата-анаға құрмет ерекше орын алады. Қазақ термелері отбасының бірлігін, туған елге деген сүйіспеншілікті дәріптейді, балалардың жүрегіне патриоттық сезім ұялатады. Міне осындай термелер ұрпақ бойында елдік рух пен қағидалар құруға септігін тигізеді.

13. Тәрбиелік термелердің әсері

Тәрбиелік термелердің ықпалы уақыт артқан сайын артып келеді. Олар балалар мен жастардың бойында адамгершілік қасиеттердің қалыптасуына, дұрыс бағытта өсуіне көмектеседі. Солар арқылы қазақтың ұлттық мәдениеті мен рухани құндылықтары сақталып, жаңғыртылып жатыр.

14. Мамандық таңдауға қатысты термелер

Термелер жастардың кәсіби өмірге саналы қадам жасауына ықпал етеді, адал еңбек пен білімнің құндылығын дәріптейді. Ақындардың термелері еңбексүйгіштік пен табандылықты арттыра отырып, армандарға жетуге деген жігер беретін айқын насихат ретінде қызмет етеді.

15. Терменің мазмұндық мәні

Терме - адамгершілік қасиеттерді дамытып, балаларға өмірге деген сенім ұялатады. Қазақ фольклоры зерттеулері көрсеткендей, оның тәрбиелік әсері толық көлемде жүзеге асуда, 100%-ға жақсы мінез-құлық пен қадірлі істерді насихаттайды.

16. Терме – ұлттық құндылықты сақтау құралы

Терме – бұл қазақ халқының терең тарихи тамырынан келген рухани мұра. Ол ғасырлар бойы елдің тарихын, табиғатын және адамгершілік қағидаларын ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп келе жатқан ерекше жанр. Терме тек қана ән емес, ол – ұлттық сана мен мәдениетті сақтаудың маңызды құралы. Бұл өнердің көмегімен әр ұрпақ өз өткенін танып-біледі, туған жерге деген махаббатын арттырады. Қазыналы терменің тарихы әрі мазмұны ұлттық болмысымыздың айнасы секілді. Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев та терменің тәрбиелік мәнін ерекше атап өткен: "Өнер бар елде, өнерлі адам бар елде ғана мәдениет гүлденеді" деген сөздері терменің рухани маңызын дәлелдейді.

17. Заманауи терме және балалар

Қазіргі замандағы терме орындаушылары балалар үшін жаңа әрі қызықты формада шығармалар жасайды. Мұндай жаңа тақырыптар баланың көңілін аударумен қатар, тәрбиелік мағына беріп, олардың рухани дамуына ықпал етеді. Жаңашыл терме шығармалары ежелгі нақыл сөздер мен қазіргі заманның құндылықтарын үйлестіріп, жастардың санасына шынайы әсер етеді. Ұрпақтың санасында мәдениет пен өнерге деген қызығушылықты оятып, балалар үшін терме тыңдалымы жаңа кезеңге өтеді. Бұл олардың ойлау мүмкіндіктерін кеңейтіп, шығармашылық қабілеттерін дамытатын ерекше жол.

18. Терме жаттау – тіл байлығын дамыту

Терме жаттау – балалардың сөздік қорын молайтуға ерекше ықпал етеді. Бұл процесс кезінде олар жаңа сөздер мен өрнектерді бойына сіңіреді, сөйлеу мәдениетін жетілдіреді. Жаттығу барысында көркем сөйлеу дағдылары дамиды, балалар тілді еркін әрі дұрыс қолдануды үйренеді, сөйтіп өздерінің ойын сенімді әрі әсерлі жеткізе алады. Сонымен қатар, терме мәнерлеп оқу дағдыларын дамытуда маңызы зор, өйткені бұл ауызша сөйлеу машығын арттырады. Ойындар мен сабақтарда термені пайдалану оқу процесін қызықты әрі тиімді етеді, балалардың ынтасын арттыруға көмектеседі.

19. Күнделікті өмірде термені қолдану

Терме біздің күнделікті өмірімізде сан алуан жерде қолданылады. Мектептегі тіл сабағында және әдеби клубтарда баланың шығармашылық қабілеттерін дамытуда айрықша рөл атқарады. Сонымен қатар, отбасылық ортада да терме білімін жетілдіру және ұлттық дәстүрлерді сақтау құралы ретінде пайдаланылып келеді. Мерекелік шаралар мен халықтық кездесулерде балалар мен ересектер бірге терме айтып, ұлттық мәдениеттің біртұтас екендігін сезінеді. Осылайша, терме жас ұрпақтың тәлім-тәрбиесінде және ұлттық болмысын қалыптастыруда тұрақты әрі маңызды рөл атқарады.

20. Терме – болашаққа бағыт

Терме – ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани байлық. Ол тек өткенді сақтау ғана емес, ұрпаққа өмірлік маңызды қасиеттерді үйрету сипатын да қамтиды. Терменің тәрбиелік мәні балалардың жан-жақты дамуына ықпал етіп, олардың өмірде дұрыс бағыт алуына көмектеседі. Сонымен бірге, ұлттық өнер мен мәдениетке деген сенім мен құрметті қалыптастырады, осылайша олардың жарқын келешекке сеніммен қарауына жол ашады.

Дереккөздер

Кеңесбеков, А. "Қазақ ауыз әдебиеті". Алматы, 2018.

Нұржігіт, С. "Терме дәстүрлері мен маңызы". Астана: Ұлттық кітапхана, 2020.

Төлеубаев, Т. "Қазақ жыраулар әдебиеті". Алматы: Ғылым, 2019.

Сұлтанов, М. "Терме және тәрбиелік мағынасы". Қарағанды, 2021.

Қазақ фольклоры зерттеулері, Алматы, 2022.

Қайтпасов С.С. Қазақ терме поэзиясы. Алматы: Білім, 2015.

Исламбекова Ж. Ж. Қазақтың дәстүрлі музыкасы және оның тәрбие мәні. Астана, 2019.

Асанов Б. М. Қазақ фольклоры және оның қоғамдағы рөлі. Шымкент: Оңтүстік Қазақстан, 2021.

Сүлейменов М. Терме – рухани байлық көзі. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2017.