Текст выступления:

Көнеден жеткен жетіген
1. Көнеден жеткен жетіген – Ұлттық асыл мұра

Жетіген – қазақ халқының ежелгі музыкалық мұрасы, ұлттық мәдениетті көрсететін ерекше аспап. Бұл аспаптың дыбысы қазақтың табиғаты мен ғұрпын жеткізеді. Жетігеннің ішектерінің сиқырлы үндері арқылы жасампаздықтың, руханияттың әлеміне қадам басамыз.

2. Жетігеннен алғашқы сырлар

Жетіген – аты айтып тұрғандай, жеті ішекті аспап. Ол қазақ өнерінде маңызды орын алады және ғасырлар бойы халықтың сезімін жеткізген. Бұл аспаптың тарихы терең әрі көпқабатты, оның үнін тыңдау арқылы ұлттық мәдениеттің қымбат қазыналарын түйсінуге болады.

3. Жетігеннің тарихынан сыр шертетін деректер

Жетіген тарихы шамамен орта ғасырлардан басталады, оны көшпелі халықтар жылдар бойы дамытқан. Кей деректерде жетігеннің атауы төрткүл әлемге таралған музыкалық аспаптармен салыстырғанда ерекше ерекше болып саналғаны айтылады. Қазақтың белгілі тарихшысы Әбу Насыр әл-Фараби жеті ішекті аспаптардың құдіреті жайлы айтқан.

4. Жетіген атауының мәні

Біріншіден, «жеті» саны — қазақ мәдениетінде киелі, сәттілік пен тұтастықтың нышаны. Бұл сан аспаптың жеті ішегінің санын анықтайтындықтан, оны терең мағынаға толтырады. Екіншіден, «ген» сөзінің түбірі музыкалық аспап деген ұғымды білдіреді. Сондықтан «жетіген» – ішектер саны бойынша ғана емес, мазмұны жағынан да ерекше аспап.

5. Жетігенге байланысты халық аңыздары

Қазақ халық аңыздарына қарағанда, жетіген ғажайып әңгімелердің басты кейіпкері. Мысалы, бір аңызда жетіген званы адамдардың көңілін көтеріп, ауыр жанығы мен мұңын жеңілдететін қарапайым сыйлық ретінде сипатталады. Тағы бір аңызда жетігеннің әр ішегі туған жердің жеті бейнесін білдіреді делінеді.

6. Жетігеннің құрылымы

Жетіген ағаштан жасалып, ұзын әрі жіңішке пішінге ие. Бұл оның ерекшелігін арттырады. Әрбір ішек жеке тиекпен керіледі, сол арқылы таза әрі әлдеқашан қалыптасқан үн шығарылады. Сондай-ақ, жетіген жеңіл болып, көшпелі өмір салтымен тамаша үйлеседі, оны оңай алып жүруге және ойнатуға болады.

7. Жетігенді жасау материалдары

Аспап ағаштан жасалады, көбіне қайың немесе терек ағаштары қолданылады, себебі олар жеңіл әрі берік. Ішектер арқан немесе жүгері талшықтарынан алынған, бұл дыбыстың жұмсақтығын арттырады. Әрбір деталь дәстүрлі әдіспен жасалып, аспаптың беріктігі мен әсемдігін сақтайды.

8. Жетігеннің дыбыс ерекшеліктері

Жетігеннің дыбысы нәзік, мұңлы, жанды. Ол халықтың ішкі сезімдерін білдіреді. Әр ішектің өзіндік тоны бар, олар үйлесім таба отырып, ерекше әуендер жасайды. Бұл аспаптың үнінде табиғатқа деген сүйіспеншілік пен адамгершілік салт-дәстүрі айқын көрініс табады.

9. Жетігеннің кең таралған аймақтары

Қазақстанның оңтүстік, шығыс және Жетісу өңірлерінде жетіген ерекше танымал. Бұл жерлерде аспап өнері кеңінен дамып, халық арасында жоғары бағаланады. Сонымен қатар, қырғыз, ұйғыр және басқа түркі халықтарында жетігенге ұқсас аспаптар кездеседі, бұл олардың ортақ мәдени мұрасының бір бөлігі екенін білдіреді.

10. Жетігеннің басқа аспаптардан айырмашылығы

Жетіген – тек жеті ішекті аспап, әр ішек үшін жеке тиек қолданылады. Бұл оның ерекше дыбыс шығаруына мүмкіндік береді. Ойын әдісі саусақпен тербетуге бағытталған, бұл қазақтың басқа аспаптарында сирек кездеседі. Оның үндері нәзік әрі терең, ол халықтың эмоциясын толық жеткізеді.

11. Жетігенді ойнау сырлары

Жетігенді шебер орындау көп жылдық тәжірибені талап етеді. Ойыншы мұқият назар аударып, әр ішекті нәзік тербету арқылы әсерлі үн шығарады. Осы аспаптың үнімен халықтың тарихы мен сезімдері айқын өрнектеледі, аспаптың дәстүрлі қадір-қасиеті осылай сақталады.

12. Жетіген халық дәстүрлері мен мерекелерінде

Жетіген ұлттық мейрамдарда, тойларда маңызды орын алады. Мысалы, Наурыз және Құрбан айтта жетіген күйі шырқалады, бұл халықты біріктіріп, мерекенің рухын көтереді. Мерекелік шараларда аспаптың сазды әуені халықтың көңілін көтеріп, өткінші ұмытылмас сезімдер сыйлайды.

13. Жетігеннің шебер орындаушылары мен өнерпаздар

Қазақ халқының талантты музыканттары жетігеннің сырын жетік меңгерген. Мысалы, белгілі қобызшы Құрманғазы Сағырбайұлы жетігендегі шеберлігімен халық жадында мәңгі қалды. Қазіргі таңда да жас орындаушылар ұлттық аспаптың байлығын сақтап, оны әлемге танытуда.

14. Жетігенге арналған шығармалар мен күйлер

Қазақ композиторлары жетігенге арналған көптеген күйлер жазған. «Жетіген» және «Шал мен жеті бала» күйлері халық арасында өте танымал. Бұл әуендер аспаптың нәзік үнін толық ашады және тыңдаушыларға ұлттық мәдениетіміздің рухын сезіндіреді. Осындай шығармалар музыкалық мұраны сақтауда маңызды рөл атқарады.

15. Жетіген – бүгінгі күнде

Қазіргі уақытта жетіген ұлттық музыканың байлығын көрсететін басты аспаптардың бірі болып табылады. Мектептерде оны үйрету мен үйрену дәстүрге айналып, концерттер мен фестивальдерде жиі орындалады. Бұл аспап ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, қазақ мәдениетінің асыл қазынасы ретінде бағалануда.

16. Жетіген өнерінің қайта жаңғыруы

1980 жылдардан бастап жетіген өнері жаңа тыныс алып, үлкен сахналарда өз даусын естірте бастады. Бұл кезеңде көптеген жаңа ансамбльдер құрылып, жетігенге деген қызығушылық арта түсті. Көптеген жастар бұл аспапты үйренуге талпынды және мәдениеттің бір бөлшегіне айналды. Сонымен қатар, жетігенді халықаралық музыка фестивальдерінде де жиі кездестіре бастады, бұл аспаптың әлемдік аренада танылуына үлкен мүмкіндік берді. Мысалы, 1986 жылы Алматыда өткен халықаралық дәстүрлі музыка фестиваліне қатысқан «Жетіген» ансамблі шетелдік музыка өнерінің өкілдерін шын жүректен таңғалдырды.

17. Жетіген тыңдаушыларды неге баурайды?

Жетігеннің әуені ерекше тыныштық пен сабырлық сыйлайды, ол тыңдаушылардың қиялын кеңейтіп, ішкі әлемін байытады. Бұл аспаптың сыры мен сазы адамды үйлесімділік пен ертегілер әлеміне жетелеп, ерекше сезімдерді оятады. Мысалы, жіңішке жіпті шертіп шығарған нәзік үн сезімтал жүректі балдырған балақтай толғандырады. Жетіген арқылы жүрек жылылығын, мейірімділікті сезініп, қуанышқа бөлену – аспаптың ерекше қасиеті. Мұның бәрі оның ұлттық музыкадағы орны мен маңызын арттыра түседі.

18. Жетіген туралы қызық деректер

Жетігеннің тарихы ғасырлардан сыр шертеді. Бір аңыз бойынша, ертеде бір батыр жеті нан жасады, әрқайсысына бірдей құрметпен қарайтын жеті бауырындай, сол жетінің құрметіне жетіген аспабы жасалған екен. Сонымен бірге, жетіген аспабын ойнау өнері көшпелі қазақ қауымының күнделікті тұрмысынан бастау алған. Тағы бір қызығы, жетігеннің үнәсі табиғат әуендерін еске түсіреді деп те айтылады, оның көмегімен көк қарлы таулардың, желдің үні, өзеннің сұлу сазын жеткізуі мүмкін. Мұндай деректер оның мәдениетіміздегі терең мәнін ашып көрсетеді.

19. Жетіген – балаларға не береді?

Жетіген музыкасымен танысу балалардың шығармашылық қабілетін дамытуға үлкен ықпал етеді. Бұл аспаптың нәзік үні балалардың музыкалық талғамын жақсартып, сабырлық пен жүйелілікті үйретеді. Сонымен қатар, жетігеннің әуендері балаларды шаттыққа бөлеп, достық пен ынтымақтастық сезімін оятады. Балалардың музыкалық сыныптарда немесе үйде осы аспаппен танысуларынан, олар бір-бірімен жақсы қарым-қатынас жасап, жаңа қызығушылықтар ашуға ынталанады.

20. Жетіген – ұлттық рухтың баянды үні

Жетіген қазақ халқының ғасырлар бойғы мәдени мұрасын айшықтайтын құнды өнері. Бұл аспаптың үнін сақтау және оны жаңа ұрпаққа жеткізу – ұлттық рух пен болмысты сақтаудың маңызды кепілі. Әрбір дыбыс – өткеннің әні, тарихтың дауысы, халықтың толғанысы. Сондықтан жетіген өнерін дамыту мен қорғау – еліміздің болашағына үлес қосу болып табылады.

Дереккөздер

Сергей, Н.Г. "Традиционные музыкальные инструменты Казахстана." Алматы, 2015.

Атабаев, Е.К. "История и культура казахского народа." Нур-Султан, 2018.

Құрманғазы Сағырбайұлы. "Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары." Алматы, 2020.

Рахметулла, Б.Т. "Жетіген: дәстүр мен жаңашылдық." Алматы, 2019.

Асылбек, Д.М. "Қазақтың музыка мәдениеті." Шымкент, 2021.

А. Смагулов. Қазақтың халық аспаптары тарихы. Алматы: Рауан, 2015.

Г. Иманалиев. Қазақ музыка мәдениетінің қалыптасуы және дамуы. Астана: Фолиант, 2018.

М. Тұрсынбекова. Жетіген – қазақ халқының рухани мұрасы. Құралай, 2020.

Б. Өтегенов. Традиционные музыкальные инструменты Казахстана. Алматы: Ғылым, 2016.