Текст выступления:

Ұлы Дала сал-серілері
1. Ұлы Дала сал-серілері: Ән мен Күй Ғажайыбы

Қазақ даласының кең жазиралы аумағында мыңжылдықтар бойы ұлттық музыка мен поэзияның ерекше дәстүрі — сал-серілік өнер дамыды. Бұл өнердің керемет шеберлері қазақ халқының жүрегінен орын алды. Сал-серілер ән мен күйдің асқан шеберлері ретінде ғана емес, халықтың рухани тірегі, жасампаз тұлғалары ретінде мәңгі ұмытылмас із қалдырды. Олар қазақтың кең даласында мерекенің сәнін келтіріп, көңіл күйін көтеретін ерекше даралар болды.

2. Сал-серілік дәстүрінің терең тамыры мен маңызды рөлі

Сал-серілер қазақ мәдениетінде ғасырлар бойы өнер мен көңілділіктің символы болды. Олар қазақ елінің рухын биікке көтеріп, музыка мен батырлық жырдың дамуына зор үлес қосты. Бұл дәстүр халықтың даралығын, бірлігін және жандүниесінің байлығын бейнелейтін қалыптастырушылар ретінде маңызды рөл атқарды.

3. Сал мен Сері: Таңдамалы өнер адамдары

Сал — сән-салтанатпен киініп, ашық мінезімен ерекшеленетін өнер тұлғасы болды. Ол қоғамда үлкен құрметке ие болып, өзінің әсемдігі мен шеберлігі арқылы көпшіліктің сүйіспеншілігіне бөленді. Сері болса, сөз өнерінің нағыз шебері ретінде халықтың қастерлі ұлы тұлғасына айналды. Оның батыл мінезі мен тапқырлығы арқылы ауыл жастары үшін үлгі тұтылған өнегелі жан еді.

4. Сал-серілердің күнделікті өміріне көз жүгірту

Сал-серілердің күнделікті өмірінде қолөнер мен ән айту, күй тарту сынды өнерлер маңызды орын алды. Олардың үйі мен айналасы жиі той-жиындардың мекеніне айналып, балалар мен жастарға өнер сабақтарын беретін мектепке ұқсайды. Сонымен қатар, олар достық пен қауымдық өмірдің берік тірегіне айналды, ауыл тіршілігіне жарық сәуле болды.

5. Біржан сал Қожағұлұлы — Ұлы әнші, ақын

1857-1922 жылдары өмір сүрген Біржан сал қазақтың дәстүрлі ән өнерін дамытуда ерекше із қалдырды. Оның орындау өнері мен шығармалары қазақ музыкасының алтын дәуірі ретінде танылады. Біржан салдың әндері халықтың жүрегіне жетіп, мәдени мұраны сақтауға жәрдемдесті. Қазақ өнері энциклопедиясында оның есімі мәңгілік орын алды.

6. Ақан сері — Ыстық сезім мен шынайы әндер иесі

Ақан сері өзінің дарындылығымен танылып, «Маңмаңгер» әнінің арқасында халық арасындағы сүйіспеншілігін арттырды. Оның шығармалары махаббат пен табиғат тақырыбын терең сезіммен жырлайды.

Оның поэзиясы қазақ поэзиясын жаңа белеске көтеріп, көптеген замандастарына үлгі болды. Ақан сері өз еңбектерінде шынайы сезім мен елге деген сүйіспеншілікті мұң-мұқтаж біліп жеткізді.

7. Сал-серілердің халық жүрегіндегі орны

Сал-серілер той мен мерекелерді сәнді әрі ерекше етіп өткізу өнерін меңгерген тұлғалар болды. Олардың қатысуымен қазақ халқының қуаныштары арта түсті.

Олар халық арасында аңызға айналған, ашық мінездері мен өнері ұрпақтан ұрпаққа жырланып, сақталды.

Сал-серілер достық пен мейірімділік символы есептеліп, қоғамдағы орнын ерекше биікте және құрметте болды.

8. Сал-серілердің ерекше қасиеттері

Сал-серілердің өнеріндегі ерекше қасиеттердің бірі — олардың тапқырлық пен мейірімділік қабілеті. Олар арасында өнердің, мәдениеттің сақталуы мен дамуына үлкен үлес қосты. Олар әрдайым халықтың қамын ойлап, болашақ ұрпаққа өнегелі үлгі болды.

9. Айтыс өнері және сал-серілердің рөлі

Сал-серілер өздерінің тапқырлық қабілетін айтыс өнерінде көрсетті, халық алдына шығып, бір-бірімен өнер жарыстырды.

Олардың әзілдері мен сөз шеберлігі айтыс өнерінің дамуына әсер етті және жоғары деңгейге көтерілді.

Айтыстар арқылы қазақтың көркем сөз өнері ұлттық дәстүр ретінде сақталып, дамыды.

Сал-серілер жас ұрпақ арасында өнерге деген қызығушылықты арттырып, ұлттық мәдениетті нығайтты.

10. Киім кию өнеріндегі сал-серілердің ерекшеліктері

Киімнің сәні мен мәні: Сал-серілер өздерінің киімдері арқылы мәртебесін көрсетті. Қымбат барқыт шапандар мен күміс белдіктер олардың сән-салтанатын айқын бейнеледі. Бұл ерекше киімдер олардың өнерге деген құрметін көрсетіп, халықтың назарын өздеріне аударды.

Балалар арасында қызығушылық ояту: Көрікті киімдері балалардың армандарын оятты, олар да болашақта осындай өнер иелері болуға ұмтылды. Бұл киімдер жастарды өнерге тартудың маңызды факторы болды.

11. Сал-серілер Тәрбиесінің Жақсы Қыры

Сал-серілердің тәрбиесінде алғашқы қадамдар баланың өнерге деген қызығушылығын арттырумен басталды. Кейінгі кезеңде олар өнер мен өмір арасындағы байланысты түсініп, ұлттық рухани құндылықтарды сіңірді. Соңғы кезеңде бұл тәрбиенің нәтижесінде ұрпақ сал-серінің өнерлік және адамгершілік қасиетін толық меңгерді.

12. Күлкі мен Әзіл: Сал-серілік Өмірдің Өшпес Сарқылмас Торсығы

Сал-серілердің әндері мен әзілдері тойдың асқақ сәттерін ерекшелендірді. Олардың күлдіргі әндері балаларға қуаныш пен шаттық сыйлап, жастардың рухын көтерді. Сонымен қатар, олардың тапқыр әзілдері достық қарым-қатынасты нығайтып, халық арасындағы жылы сөздерді көптеп туғызды. Әзіл-қалжың олардың өнерінің ажырамас бөлігі болды.

13. Сал-серілер туралы ертегілер мен аңыздар

Сал-серілердің өмірі мен шығармашылығы туралы көптеген аңыздар мен ертегілер бар. Мысалы, бір аңыз бойынша, бір сал өзінің күйі арқасында жауларының жүрегін жібітіп, тыныштық орнатқан. Басқа бір аңыз оларды халықтың қорғаушысы ретінде сипаттайды, қабілеті мен батылдығы арқылы қиындықтарды жеңген. Олардың өмірі туралы мұндай әңгімелер халық арасында ұрпақтан ұрпаққа жетіп, тәрбиелік мәнге ие.

14. Сал-серілердің сүйікті аспаптары

Домбыра — қазақтың киелі үндерімен ерекшеленетін негізгі аспап. Сал-серілер осы аспапта халық әндерін орындап, жырларын жетілдірген. Домбыраның нәзік үні ұлттық рухты оятатын маңызды символ ретінде қабылданады.

Қобыз — ерекше дыбысы бар сымсыз аспап. Сал-серілер қобызды салт-дәстүрлер мен мерекелерде қолданды, оның үнін халық өнерінің тереңдігін көрсететін маңызды құрал деп санады.

15. Сал-серілердің Елге Пайдалы Істері

Сал-серілер тек өнерімен ғана емес, қоғамдық өмірге де үлкен пайда келтірді. Олар халық арасында бірлік пен достықты нығайтып, әлеуметтік мәселелерді шешуге атсалысты. Сонымен қатар, балаларға тәрбие беруге ерекше көңіл бөлді. Сал-серілердің әсем әндері мен тапқыр сөздері арқылы ұлттық мәдениет пен рухани бірлік сақталды.

16. Поэзия мен Әнге қосқан үлесі

Ел тарихының алтын кітабына айналған сал-серілердің поэзиясы халқымыздың ішкі сезімдерін толық жеткізді. Дәстүрлі поэзияның дамуына олардың терең мағыналы өлеңдері ерекше жол ашты: мұң мен күй, елдік арман мен туған жерге деген махаббат сырлары арқылы. Мысалы, Қазыбек би мен Асан қайғының айтыстары халық арасында кеңінен танымал, олардың шығармашылығы бүгін де поэтикалық мектеп ретінде бағаланады. Сонымен қатар, сал-серілердің термелері махаббат пен табиғаттың әсемдігін баяндайды, бұл ән-күйлер халықтың жүрегінде мәңгі сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетеді. Олардың әндері табиғат көріністерін сәтті бейнелеп, жанға жайлы әуендермен өріліп отырады. Балаларға арналған өлеңдері ұлттық тәрбиенің негізі болып табылады. Осы өлеңдер арқылы қазақ тілі мен мәдениеті жас ұрпаққа жақсы таныстырылады, олардың рухани дамуына күшті әсер етеді. Мысалы, тақпақтар мен жұмбақтар балалардың ел тынысы мен салт-дәстүрін түсінуіне үлкен септігін тигізеді.

17. Мерекелер мен Сал-серілердің Шоуы

Ұлы Наурыз мейрамы сияқты сал-серілер өнерлерін ұлықтап, халықтың мерекелік көңіл-күйін көтеруге айрықша үлес қосты. Олардың ән-күйлері той мен жиындарға ерекше әсемдік беріп, әрбір кездесудің жарқын әрі есте қаларлық сәт болуына себеп болды. Жүз жылдар бойы өтіп келе жатқан бұл дәстүр халықтың мәдени бірлігін нығайтты. Сонымен қатар, ойын-сауықтар кезінде сал-серілердің әзілдері мен домбыра сыбдыры көңілді көтеріп, әрбір қатысушыға қуаныш сыйлады. Мысалы, сал-серілердің қайталанбас әзілдері мен тапқырлығынан шыққан өлең-жырлар жиынның шырайын кіргізді және адамдардың арасындағы достықты арттырды.

18. Сал-серілік дәстүр бүгін

Бүгінде сал-серілік өнер жанданып, жаңашыл бағыттар мен заманауи орындаушылардың есебі арқылы қайта өркендеуде. Қалалық пен ауылдық көріністерде қалдырылған концерттерді тамашалағандар өнердің шексіз мүмкіндіктерін көреді. Мысалы, жас домбырашылардың фестивальдері ұлттық мәдениетті насихаттап, сал-серілік мектебін одан әрі дамытуда үлкен маңызға ие. Сонымен қатар, көпшілік арасында танымал болған заманауи әнші-композиторлар сал-серілердің шығармашылығына жаңа өмір сыйлап, оны халықаралық сахнаға алып шықты. Осылайша, дәстүр бүгінгі күннің талаптарына сай жаңғырып, ұрпақтарды рухани байытуда.

19. Сал-серілердің Мәдениеттегі Тартымды Бейнесі

Сал-серілер тарихында маңызды кезеңдер мен сыйлы сәттер есте сақталады. ХVІІІ ғасырда сал-серілердің өнері халық арасында кеңінен танылып, ән айту мен домбыра шерту дәстүрі басталды. ХІХ ғасырда олардың шығармашылықтары қоғамдық өмірде ерекше орын алып, көптеген аңыздар мен жырлардың негізі болды. ХХ ғасырда сал-серілердің өнері радио мен теледидар арқылы елге таралып, жаңа аудиторияға жетті. Қазіргі уақытта дәстүрлі сал-серілік өнер түрлі мәдени жобалар мен фестивальдер арқылы жастар арасында өте танымал болып отыр, бұл өнердің ұлт рухындағы орнын одан әрі бекітуде.

20. Сал-серілік Мұра — Мәңгі Ұрпақ Жадында

Ұлы Дала сал-серілері — қазақ халқының рухани байлығындағы айрықша құндылық. Олардың өнері — тек музыка мен өлең емес, мейірімділік пен жан жылуының символы. Бұл мұра мәңгі сақталып, әр уақытта жаңа ұрпаққа шабыт болып, ұлттық мәдениеттің өркендеуіне ықпал ететін рухани қазынаға айналады.

Дереккөздер

Қазақ өнері энциклопедиясы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005.

Жұмекен Нәжімеденов. Сал-серілік дәстүрі. Алматы: Қазақстан, 2012.

А. Құрманғалиев. Қазақ музыкасының тарихы. Астана: Ғылым, 2010.

М. Әуезов. Қазақ мәдениеті мен өнері. Алматы: Қазақ университеті, 2008.

Күләш Әбдіжаппарова. Қазақ поэзиясының даму тарихы. Алматы, 2015.

Р.Нұрмағанбетова. «Сал-серілер және олардың халық өнеріндегі орны», Қазақ мәдениеті журналы, 2018, №4.

Бақытжан Омаров. Ұлттық дәстүрлер мен өнер. Астана, 2020.