Текст выступления:

Жаңылтпаш және күлдіргіштер
1. Жаңылтпаш пен күлдіргіштер: Қызықты әлемге саяхат

Балалардың тілі мен күлкісін дамытатын жаңа ауыз әдебиеті түрлері туралы алғашқы қадамға қош келдіңіздер. Бұл әлемде сөздердің шеберлігін шыңдап, көңіл көтеруге арналған ерекше шығармашылық туындылар бар.

2. Жаңылтпаш пен күлдіргіштің тарихы мен мәні

Жаңылтпаштар қазақ ауыз әдебиетінің көне дәстүрлі түрі саналады, олар дұрыс айтуға жол сілтейді. Ал күлдіргіштер — ойын-сауық пен мерекелік көңіл-күйдің бір бөлшегі ретінде есте қалады, балалар мен үлкендер үшін бірдей қызықты әрі көңілді сөздер мен өлеңдерді қамтиды. Осы түрлер халықтың тіл байлығын сақтауға және дамытудың маңызды құралдары болып табылады.

3. Жаңылтпаш дегеніміз не?

Жаңылтпаштар ерекше дыбыстық қайталамалар мен қиын айтылатын сөздерден құралған кішкентай өлеңдер немесе сөз тіркестері. Олар адамның сөз байлығын арттырып, тілдің ептілігін дамытатыны айқын. Мысалы, «Қос қарға қарлы аязда қар үстінде қарғаны қарады» сияқты сөйлемдер дұрыс және жылдам айтуды талап етеді.

4. Күлдіргіш дегеніміз не?

Күлдіргіштер балаларға әзіл-қалжың, сөз ойыны негізінде құрастырылатын шығармалар. Олар қарама-қайшылық пен күлкілі оқиғаларды қамтып, тілді әрі қызықты әрі жеңіл меңгеруге мүмкіндік береді. Мысалы, «Піл піл жуғызды, піл жуғызбаған піл қылды» секілді күлдіргі сөздер балалардың ой-өрісін кеңейтіп, көңілін көтереді.

5. Жаңылтпаштардың ерекшеліктері

Жаңылтпаштарда кейбір дыбыстар мен сөздер бірталай қайталанады, бұл балалардың тілін жылдам әрі анық меңгеруіне ықпал етеді. Ұқсас дыбыстардың қатарластығы сөйлемді айту қиындатып, тілді шебер меңгеруге ынталандырады. Әсіресе ойын ретінде айтылғанда жаңылтпаштар есте сақтау қабілетін жақсартып, бәсекелестік рухын оятады.

6. Күлдіргіштердің ерекшеліктері

Күлдіргіштерде әзіл мен қарама-қайшылықтың мол болуы баланың ойлануына және күлкі арқылы көңілін көтеруіне негізделеді. Мұнда сөздердің мағынасы мен формасы арасындағы ойын көбейіп, тіл байлығы артады. Сонымен қатар, күлдіргіштер балалар арасындағы достықты нығайтып, жағымды атмосфера қалыптастырады.

7. Жаңылтпаштардан мысалдар

«Көкшетауда көп шөп, көп шөпте көп шөпшек» атты жаңылтпаштар балалардың тіл байлығын дамытып, үйрену процесін қызықты етеді. Тағы бір мысал ретінде, «Бақа бақшадан бақырады» жаңылтпашы жарыс түрінде айтылып, балалардың ынтасын арттырады, осылайша тіл жаттығуы көңілді әрі әсерлі өтеді.

8. Күлдіргіштерден мысалдар

«Пілді піл жуғызды, піл жуғызбаған піл қылды» секілді күлдіргіш сөздер балалардың ойлау қабілетін дамытып, мағынадағы ойын көрсетеді. «Сарбаз сапта сарбаз сапардан келіпті» сияқты тіркестер балалардың сөз ойынын дамытып, күлкімен қатар тіл шеберлігін арттырады.

9. Жаңылтпаштың балаларға пайдасы

Жаңылтпаш айта алу балалардың дыбыстарды дұрыс анықтауы мен сөйлеу мәдениетін дамытуға септігін тигізеді. Бұндай жаттығулар бала ой-қиялын кеңейтіп, есте сақтау қабілетін арттырады. Сонымен қатар, жаңылтпаш жарыстары балалар арасында жарыс рухын туғызып, топтық ынтымақтастықты күшейтеді.

10. Күлдіргіштің балаларға пайдасы

Күлдіргіштер балалардың көңіл-күйін көтеріп, эмоционалдық тепе-теңдігін жақсартады. Бұл сөздер балалар арасындағы қарым-қатынасты нығайтып, сенімділігін арттыра отырып ұжымдық байланыстарға жол ашады. Қызғылық және күлкі арқылы балалар топтық ойындарға белсенді қатысып, шығармашылық қабілетін дамытады.

11. Жаңылтпаш айту ережелері

Жаңылтпашты орындау кезінде әрбір дыбысқа айрықша назар аударыңыз, сөздерді таза әрі анық айту керек, бұл сөйлеу мәнерін жетілдіреді. Үзіліссіз және шапшаң айтуға тырысып, тыныс алу мен сөз арасындағы үйлесімділікті сақтау маңызды. Қателіктерден аулақ болу үшін жүйелі түрде жаттығу жасаңыз, айқын және түсінікті етіп салыңыз. Ойын элементін қосып, жылдам әрі дұрыс айтқан адамды жеңімпаз деп санасаңыз, бұл балаларға қосымша мотивация болады.

12. Жаңылтпаш ойынының түрлері

Жарыс форматында жаңылтпаш айту балалардың жылдамдығы мен дәлдігін жақсартады, өзара жарысты ынталандырады. Кезекпен айту кезінде әр бала тыңдап, дұрыс қайталауды үйренеді, бұл тыңдалым мен сөйлеуді дамытады. Топтық қоржында ортақ жаңылтпаш таңдап, бірге айту ұжымдық ынтымақтастықты арттырады. Қатесіз әрі шапшаң айтылған сайын ойынның қызығы мен драйвы еселенеді.

13. Күлдіргішті орынды қолдану

Күлдіргішті достар арасында айту қарым-қатынасты жақсартып, көңілді атмосфера жасайды. Мектеп сыныбында немесе мерекелік шараларда күлдіргіштер балаларды жылы әңгімелер мен ойындарға тартып, ортақ орнықтырады. Ойын барысында күлдіргіштерді пайдалану балалардың белсенділігін арттырып, топтық достықты нығайтады.

14. Балалардың сүйікті жаңылтпаштары

Балалардың көпшілігі өздерінің сүйікті жаңылтпаштарын таңдайды, оларды жиі айтады және бір-бірімен жарыса орындап көңіл көтереді. Бұл жаңылтпаштағы дыбыстар балаларға қызықты, әрі олардың тілді меңгеруге деген ынтасын арттырады, сонымен қатар тіл мәдениетін дамытуда үлкен рөл атқарады.

15. Танымал күлдіргіштер

Күлдіргіштердің ішіндегі танымалдары балалар арасында жиі айтылып, олардың көңіл-күйін көтереді әрі достық қарым-қатынасты нығайтады. Осындай күлдіргіштер қатысушыларға ойынның қызығын арттырып, креативтілікті дамытуға мүмкіндік береді, мерекелік іс-шаралардың басты бөлігіне айналған.

16. Жаңылтпаш құрастырудың жолдары

Жаңылтпаштар – біздің тіл байлығымыздың ерекше бір түрі. Бұлар тек сөздерің тез әрі ұқыпты айтылуын ғана емес, сондай-ақ сөздердің дыбыстық үйлесімін де дамытады. Қиындықпен ұйқасатын дыбыстар мен сөздердің қайталануы жаңылтпаштың ең басты ерекшелігі болып табылады. Мысалы, «Қара қасқыр қап-қара қызыл қасқа» сөйлемінің өзі ғана көбімізге тіл қатудың қиын екенін көрсетеді.

Жаңылтпаш жасауда қиялды пайдалану аса маңызды. Көптеген әртүрлі сөздерді еркін араластырып, ерекше және күлдіргі сөз тіркестерін құруға болады. Бұл тәсіл балалардың сөздік қорын байытып қана қоймай, олардың логикалық ойлау және шығармашылық қабілеттерін де арттырады.

Ең қызығы, балаларға өздері жаңылтпаш ойлап тауып, оны өздері айтып көрсетуге мүмкіндік беру. Мұндай ынтымақтастық жазбай сөйлеу дағдыларын жетілдіреді, сондай-ақ қорқынышсыз сөйлеу және топ алдында өзін-өзі сенімді ұстау қасиетін дамытады.

17. Күлдіргішті жаттаудың мәні

Күлдіргіштер дегеніміз — сөздердің ойыншық түрі, оларды жаттау балалардың есте сақтау қабілетін арттырады. Мысалы, «Қарақат құрт қаратса, құрт қанаға қамалмайды» деген күлдіргіш сөз тіркестері ойды шоғырландырады және сөйлеу жылдамдығын асыртады.

Бұл жаттығу жаңа сөздерді үйренуге және балалардың сөздік қорын байытуға септігін тигізеді. Тілдік жаттығулардың арқасында балалар өз ойын еркін әрі нақты жеткізе бастайды, бұл олардың жалпы тіл дамуына үлес қосады.

Сонымен қатар, күрделі күлдіргіштерді топпен бірге жаттау балалардың бір-бірімен қарым-қатынасын жақсартып, топтық көңіл-күй мен сенімділікті арттырады. Мұндай топтық ойындар балалардың әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға айрықша ықпал етеді.

18. Жаңылтпаштармен ойын ойнау

Жаңылтпаштар арқылы ойын ойнау балалардың тілдік шеберлігін дамытудың тамаша жолы болып табылады. Мысалы, шеңбер жасап, бір-бірінің жаңылтпаштарын қайталау арқылы олар тілді тез меңгеріп, өзара түсіністік пен көңіл-күйді жақсартады.

Ойын барысында балалар бір-бірін мұқият тыңдап, күлкі мен қуаныштарымен бөлісу арқылы топтық ынтымақтастықты нығайтады. Мұндай ойындар достық пен бірлік сезімін арттыра отырып, көңілді әрі пайдалы уақыт өткізуге бағытталған.

19. Күлдіргішпен көңілді сәттер

Мектеп пен үйде орындалатын күлдіргіштер ойын-сауықтың тамаша көзі болып табылады. Олар балалар арасында шынайы қуаныш пен бірлік сезімін оятады, мұндай сәттер есте қаларлықтай жағымды естеліктер болып қалыптасады.

Мерекелерде күлдіргіштерді бірге айту үлкендер мен балаларды жақындастырады. Мұндай ортада күлкі мен жағымды эмоциялар шырқау шегіне жетіп, жылы әрі достық атмосфера қалыптасады.

20. Жаңылтпаш пен күлдіргіш — достықтың жаршысы

Ауыз әдебиетінің бұл ерекше түрлері — жаңылтпаштар мен күлдіргіштер, балалардың тілін байытып, шығармашылық қабілеттерін дамытуда маңызды рөл атқарады. Олар топтық қарым-қатынасты нығайтып, достық пен жылы күлкіге толы орта қалыптастырады.

Дереккөздер

А.Б. Смагулов, "Қазақ ауыз әдебиеті", Алматы, 2016.

Ж.Қуандық, "Балалар тілін дамыту әдістемесі", Нұр-Сұлтан, 2019.

М.Әзімбаев, "Жаңылтпаштар және күлдіргіштердің педагогикалық мәні", Алматы, 2021.

С.Қасымбек, "Қазақ ауыз әдебиетіндегі ойын-сауық элементтері", Астана, 2018.

Т.Жанқожа, "Балалар әдебиетіндегі тілдік ойындар", Алматы, 2020.

Қасымов Б.Д. Қазақ ауыз әдебиеті және мектептегі оқыту әдістемесі. Алматы: Атамұра, 2017.

Абдулаев М.Ж. Қазақ тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің рөлі. Қазақ тілі мен әдебиеті, 2020, №4, 12-18 б.

Мұқашева Г.С. Балалар тілін дамыту әдістемесі. Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2019.

Жұмабаев И.Қ. Тілдік ойындар мен жаттығулар. Алматы: Ләмір, 2018.