Текст выступления:

Некені бұзу
1. Некені бұзу тақырыбына кешенді шолу және негізгі мәселелер

Қазіргі Қазақстан қоғамында неке бұзу мәселесі маңызды әлеуметтік және құқықтық тақырыптардың бірі болып табылады. Қазақстандағы неке бұзудың құқықтық және әлеуметтік мәселелеріне жүйелі шолу жасау отбасылық тұрақтылық пен қоғамның дамуына әсер ететін себептер мен факторларды терең түсінуге мүмкіндік береді. Бұл презентацияда біз неке институтының тарихи дамуы, неке бұзудың құқықтық негіздері мен себептері, сондай-ақ соларға байланысты әлеуметтік-экономикалық және психологиялық аспектілерді жан-жақты қарастырамыз.

2. Қазақстандағы неке институтының тарихи және әлеуметтік мәні

Неке институты – қоғамдағы ең маңызды әлеуметтік құрылымдардың бірі, ол ғасырлар бойы Қазақстанда отбасылық құндылықтарды қалыптастырып, әлеуметтік нормаларды реттеп келді. Кеңес одағы кезеңінде неке мен отбасы институтына мемлекеттік бақылау күшейтілді, бұл дәстүрлі отбасылық қатынастарға елеулі өзгерістер әкелді. Тәуелсіздік алғаннан кейін отбасылық саясат пен заңнамалар жаңарып, жастар арасында неке құру және бұзу тенденциялары өзгеріске ұшырады. Осы тарихи тұрғыда қарастырғанда, неке институтының қоғамдағы орны мен маңызы динамикалық сипат алып, әлеуметтік нормалармен тығыз байланысты екенін байқауға болады.

3. Некені бұзудың құқықтық анықтамасы

Некені бұзу – бұл заңды некені мемлекеттік немесе соттың шешімі арқылы ресми түрде тоқтату рәсімі. Қазақстан Республикасының «Неке және отбасы туралы» кодексінде осы процесс нақты және толық реттелген. Некені бұзу барысында тек ерлі-зайыптылардың құқықтары ғана емес, мүліктік мәселелер мен баланың қамқорлығы да заңды түрде қаралады, бұл азаматтардың құқықтарының жан-жақты қорғалуының кепілі болып табылады. Сонымен қатар, заңды некені бұзу арқылы азаматтардың әлеуметтік тұрмысы мен міндеттемелері түсінікті әрі реттелген түрде анықталады, бұл отбасылық қатынастарға қатысты құқықтық үстемдіктің маңызды құрамдас бөлігі саналады.

4. Некені бұзудың негізгі себептері

Отбасылық қарым-қатынаста үйлессіздік пен сенімсіздік көбінесе жанжалды жағдайларға, дау-дамайға және ақырында ажырасуға әкеледі. Бұл жеке факторлардың ішіндегі ең кең тарағаны. Сонымен қатар, материалдық қиындықтар, тұрмыстық зорлық-зомбылық пен қоғамдық қысым неке тұрақтылығын әлсіретеді және көптеген отбасылардың бұзылуына себепші болады. Жұмыссыздық пен төмен білім деңгейі жастар арасында неке бұзудың өсуіне ықпал ететін қосымша факторлар ретінде қарастырылады. Отбасылық қатынастардағы сатқындық пен эмоционалды бөлінулер халық арасындағы ажырасу деңгейінің артуына тікелей әсер етеді және бұл өз кезегінде әлеуметтік құрылымдарға кері әсерін тигізеді.

5. Қазақстандағы неке бұзу статистикасы: 2012–2022

Өкінішке орай, ұсынылған слайдтың толық мәтініне қолжетімділік жоқ. Дегенмен, 2012 жылдан бастап 2022 жылға дейінгі аралықта елімізде неке бұзу көрсеткіштері бірнеше факторларға байланысты өзгеріп отырды. Осы кезеңдегі тенденцияларды зерделеу арқылы әлеуметтік жағдайдың және құқықтық реттеудің неке тұрақтылығына қалай ықпал ететінін түсінуге болады. Жиі кездесетін оқиғалар мен статистикалық мәліметтер отбасылық саясатты жетілдіру үшін маңызды негіз бола алады.

6. Неке қию мен неке бұзу санының динамикасы

2020 мен 2022 жылдар арасында Қазақстанда неке қию және неке бұзу жағдайларының статистикалық көрсеткіштері маңызды әлеуметтік көрсеткіштердің бірі болып табылады. ҚР Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, неке бұзудың өсуі көбінесе экономикалық тұрақсыздықпен және әлеуметтік жағдайдың нашарлауымен байланысты. Бұл көрсеткіштер қоғам мен мемлекет үшін отбасылық саясаттың тиімділігін арттырудың қажет екенін айқындайды. Сонымен қатар, неке бұзудың артуы отбасыдағы әлеуметтік қорғаныс механизмдерін жетілдіру қажеттілігін көрсетеді.

7. Некені бұзу процесінің заңнамалық негіздері

Осы кезеңде некені бұзу рәсімдері Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерімен толық реттеледі. Мұнда некені бұзу туралы өтініштің қабылдануынан бастап, сот немесе АХАЖ арқылы рәсімделуінің барлық ерекшеліктері қамтылған. Әрбір кезеңде азаматтардың құқықтары, мүліктік қатынастары және баланың қамқорлығы сияқты маңызды мәселелер қаралады. Бұл заңдар некенің бұзылу процесін ашық әрі әділ жүргізуге, сондай-ақ қатысушылардың мүдделерін қорғауға бағытталған.

8. Некені бұзу процесінің кезеңдік сызбасы

Некені бұзу рәсімі бірнеше нақты сатылардан тұрады, бұл ретте олардың бір-бірімен байланысы ерекше маңызды. Алдымен өтініш беруші мемлекеттік органға немесе сотқа жүгінеді. Кейінгі кезеңде тараптар арасында келісім болуы немесе мүліктік және балалық мәселелер туындауы назарда болады. Егер қатысушылардың келісімге келуі қиын болса, сот процесі басталады. Бұдан кейін сот шешімі қабылданып, неке ресми түрде бұзылады. Бұл кезеңдік схема азаматтардың құқықтық тұрғыдан қорғалуы мен әділ шешімнің қабылдануын қамтамасыз етеді.

9. АХАЖ арқылы некені бұзу ерекшеліктері

Егер некеде балалар болмаса және екі тарап та неке бұзуға келісімін растаса, бұл жағдайларда неке бұзу актілерін тіркеу органында (АХАЖ) жеңілдетілген тәртіпте жүзеге асырылады. Бұл процедура қарапайымдылығы және жылдамдығы арқылы ерекшеленеді: шешім шамамен бір ай ішінде қабылданады. Дегенмен, мүліктік немесе басқа даулы мәселелер туындаған жағдайда, некені бұзу тек сотта қаралады. Осылайша заң құқықтық рәсімдердің әрқайсысына нақты жағдайларға сәйкес функционал береді.

10. Сот арқылы некені бұзу шарттары мен тетіктері

Балалары бар неке немесе келісім бермейтін тараптар жағдайында некені бұзу ешқашан актілерді тіркеу органында қаралмайды, тек сот деңгейінде шешіледі. Сонымен қатар, мүлік даулары мен алимент төлеу мәселелері туындаған кезде сот процесі міндетті саналады. Сотта балалар мен ата-аналардың құқықтары қатаң қорғалып, олардың мүдделерін толық сақтау басты назарда болады. Бұл процесте тараптар мен баланың құқықтарына заң жүзінде кепілдік беріліп, әділ шешім қабылдануына жағдай жасалады.

11. Балалардың ажырасу әсері және психологиялық жағдайлары

Бұл слайдтың нақты мәтіні белгісіз болғанымен, жалпы танықтама бойынша, балалардың ажырасу процесіне әсері – отбасылық қатынастардың ең нәзік мәселелерінің бірі. Ажырасқаннан кейін балаларда эмоционалдық күйзелістер, өзін-өзі мойындамау немесе сенімсіздік пайда болуы мүмкін. Психологиялық қолдаудың жоқтығы олардың дамуына теріс әсер етеді. Сонымен қатар, ата-аналардың арасындағы үйлесімсіз қарым-қатынас балалардың әлеуметтік қызметтер мен психологиялық көмекке жүгінуіне ықпал етеді. Сондықтан да бұл мәселе қоғам мен мемлекеттік органдар тарапынан ерекше назар аударуды талап етеді.

12. Экономикалық және әлеуметтік салдарлар

Отбасылардың ажырасуы алимент төлеу сияқты заңды міндеттер туындатып, балалар мен ата-аналардың тұрғын үй қажеттіліктерін арттырады, бұл мемлекеттік әлеуметтік жүктемені күшейтеді. Жалғызбасты аналар мен әкелердің саны ұлғайып, оларға әлеуметтік қорғаныс пен қолдау көрсету мәселелері өзекті болып отыр. Сонымен қатар, балалардың материалдық жағдайының нашарлауы тұрғындардың әлеуметтік қауіпсіздік жүйесіне жүгінгіштігін арттырады, сондықтан бұл экономикалық және әлеуметтік салдарға белсенді саясатпен жауап беру қажет.

13. Психологиялық және әлеуметтік көмек жүйесі

Мемлекет тарапынан бағытталған қызметтер отбасыларға психологиялық кеңес беру арқылы қиындықтарды жеңуге көмектеседі және сапалы көмек көрсетеді. Үкіметтік емес ұйымдар әлеуметтік және құқықтық көмекпен жан-жақты қолдау ұсынады, бұл азаматтарға конструктивті шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Қазақстанда жұмыс істейтін дағдарыс орталықтары түрлі топтарға тегін консультациялар жүргізіп, дағдарысты жағдайларда жедел араша түседі. Сонымен бірге, білім беру мекемелерінде жастарға отбасылық құндылықтар мен дауларды шешу әдістерін үйрететін арнайы сабақтар мен тренингтер ұйымдастырылады.

14. Медиация институтының рөлі және мүмкіндіктері

Медиация – бұл қатысушылар арасындағы қақтығысты сотсыз, бейбіт жолмен шешудің тиімді әдісі. 2011 жылдан бастап Қазақстанда медиаторлар институты дамып, отбасылық дауларды шиеленістен асырып, жағдайды реттеу құралдарына айналды. Медиация арқылы көптеген жағдайларда ажырасудың алдын алу мүмкіндігі туады, бұл отбасылық тұрақтылықты нығайтуға ықпал етеді. Сондай-ақ, бұл институт тараптарға өзара түсіністік табуға және келісімге келуге кең мүмкіндік береді, бұл қоғамдағы отбасы құндылықтарын сақтауда маңызды рөл атқарады.

15. Некені бұзу статистикасының аймақтық айырмашылықтары

Қалалық жерлерде неке бұзудың көрсеткіштері ауылдық аудандармен салыстырғанда едәуір жоғары екені анық байқалады. Бұл ерекшелік тұрмыстық, әлеуметтік және мәдени факторлардың аймақтық айырмашылықтарымен тығыз байланысты. Мысалы, қалалық орталардағы өмір жағдайлары күрделірек, қоғамдық қысымдар мен экономикалық факторлар неке тұрақтылығына айтарлықтай әсер етеді. ҚР Ұлттық Статистика бюросының 2022 жылғы деректері бұл тенденцияны нақты дәлелдейді, бұл отбасылық саясатты әр өңірдің ерекшелігіне сай бейімдеудің қажеттігін көрсетті.

16. Ұлттық дәстүрлер мен әлеуметтік көзқарастар

Қоғам арасындағы отбасылық қатынастар ұлттық дәстүрлер мен әлеуметтік пікірлерге терең байланысты. Көптеген этностарда неке және оның тұрақтылығы ерекше маңызды саналып, отбасы институты – қоғамның негізі ретінде бағаланады. Бұл көзқарас Қазақстанның бай мәдени және этникалық әртүрлілігінде айқын көрініс табады, мұндағы отбасылық құндылықтар ғасырлар бойы жалғасып келеді.

Дәстүрлі стереотиптер мен моральдық нормалар ажырасуға теріс көзқарас қалыптастырады, өйткені ол отбасылық ынтымақтастық пен тұрақтылықтың бұзылуына алып келеді деп есептеледі. Мұндай көзқарастар отбасылық бірлікті сақтауда маңызды рөл атқарады, алайда кей жағдайларда ол отбасылық мәселелердің ашық талқыланбауына кедергі болуы мүмкін. Әлеуметтік стигма, әсіресе ажырасу фактілеріне қатысты, қоғам ішінде отбасылық проблемаларды ашық айту, көмек сұрау ықтималдығын төмендетеді.

Бұл контекстте дәстүр мен әлеуметтік құндылықтар отбасының саулығы мен тұрақтылығына басымдық беріп, шешім қабылдау процесіне ықпал етеді. Отбасы мүшелері арасындағы қарым-қатынасты нығайту, даулы мәселелерді шешуде өзара түсіністік пен қамқорлықты арттыру мәдениеті дамыды. Осылайша, ұлттық ерекшеліктер мен әлеуметтік көзқарастар отбасылардың өмірлік қиындықтарымен күресуінде өзіндік сүзгі әрі бағдар ретінде қызмет атқарады.

17. Заңнамадағы соңғы өзгерістер және халықаралық стандарттар

Соңғы онжылдықта Қазақстанда отбасы құндылықтарын қорғау бағытында маңызды құқықтық реформалар жүзеге асырылды. Әсіресе 2013 жылдан 2023 жылға дейінгі аралықта алимент төлеу тәртібі мен баланың құқықтарын қорғау механизмдері айтарлықтай жетілдірілді. Бұл өзгерістердің басты мақсаты – балалардың әлеуметтік және материалдық әл-ауқатын қамтамасыз ету, олардың мүдделерін қорғау болып табылады.

Отбасылық соттар жүйесі де халықаралық тәжірибелер мен стандарттарды ескере отырып жаңартылды. Процестер ашықтығы мен әділдігі маңызды үрдіске айналды. Бұл реформаларға сәйкес, сот шешімдерінің объективтілігі жоғарылатылып, тараптардың құқықтары тең дәрежеде сақталуы қамтамасыз етілді.

Заңнамалық жаңартулар, әсіресе әйелдердің құқықтық қорғалуын күшейтуге бағытталған. Халықаралық ұйымдардың ұсынымдарын ескере отырып, балалардың және әйелдердің әлеуметтік қорғауды күшейтетін механизмдер енгізілді. Мұның барлығы отбасылық тұрақтылық пен заң алдындағы әділдікті қамтамасыз етуде маңызды қадамдар ретінде қаралады.

18. Қоғамдық және жеке жауапкершілік мәселелері

Отбасы институтының беріктігі тек заңнамалық базамен ғана шектелмейді, қоғамның барлық мүшелерінің жауапкершілігін талап етеді. Мемлекеттік институттар отбасыларды әлеуметтік қолдау арқылы қорғаудың маңызды бағытын жүзеге асырып келеді. Әлеуметтік қызметтер, көмек көрсету бағдарламалары отбасылық қиыншылықтарды жеңілдетуге бағытталған.

Сонымен қатар, отбасы құндылықтарын дәріптеу мақсатында арнайы білім беру және әлеуметтік бағдарламалар ұйымдастырылады. Олар жастар мен отбасы мүшелеріне моральдық, психологиялық қолдау көрсетіп, отбасының маңыздылығын насихаттауға ықпал етеді.

Балалардың құқықтары мен әл-ауқатын қамтамасыз ету – қоғам дамуының және әлеуметтік тұрақтылықтың негізгі өлшемдерінің бірі болып табылады. Сондықтан бұл бағытта қол жеткізілген жетістіктерді сақтау және дамыту маңызды.

Жастар арасында отбасы институтының рөлін түсіндіру, ақпараттық науқандар мен тәрбиелік іс-шаралар арқылы отбасы құндылықтарын терең меңгерту жұмыстары жүйелі түрде жүргізіледі. Бұл мақсат – болашақ ұрпақтың отбасылық өмірдің маңыздылығын түсінуі әрі қоғамға жауапкершілікпен қарауы.

19. Қоғам мен тарихтағы ажырасу мысалдары

Тарих барысында әр түрлі әлеуметтік ортада ажырасу құбылысы әр түрлі көзқараспен қарастырылған. Мысалы, далалық көшпелі қоғамдарда отбасының тұрақтылығы ерекше бағаланып, неке бұзылуы сирек болған. Алайда, кейбір замандастарда қоғамдық желілер мен көшпенді өмір салтының қиындығы себепті отбасылық мәселелер туындаған жағдайлар да кездескен.

Қазақ әдебиеті мен халқымыздың ауыз әдебиетінде де отбасылық қиындықтарға арналған көптеген мысалдар бар. Олар кейбір оқиғалардан алынған болашақ ұрпаққа сабақ беретін әңгімелер ретінде қызмет етеді. Тағы бір заманда, отбасындағы кикілжіңдер мен ажырасу оқиғалары қоғамның өзгерістеріне айна болып, ұрпақтардың әлеуметтік құндылықтарын қайта қарауына итермеледі.

Қазіргі таңда ажырасу мәселесі құқықтық, әлеуметтік және моральдық тұрғыдан кешенді талқыланып, тарихтағы өзіндік орнын сақтай отырып, қоғамда арнайы қолдау жүйелерін қалыптастыру қажеттігі айқындалуда.

20. Некені бұзу мәселесінің қазіргі жағдайы мен болашаққа жолы

Некені бұзу – бұл тек жеке ғана емес, сонымен қатар кең әлеуметтік-құқықтық мәселелерді де қамтитын күрделі құбылыс. Бұл мәселе қоғамның қалыптасуы мен дамуына терең әсерін тигізеді. Сондықтан болашақта отбасы құндылықтарын нығайтып, әлеуметтік қолдау механизмдерін жетілдіру қажет.

Қоғам мен мемлекет қолға алатын іс-шаралар отбасылардың тұрақтылығы мен әрбір мүшенің құқықтары мен мүддесін сақтау үшін маңызды. Сонымен қатар, жастарға дұрыс бағыт-бағдар беру, олардың өмірлік қиындықтарды жеңу жолдарын меңгеруіне көмектесу – алда тұрған басты міндеттердің бірі.

Бұл жолдары отбасы институтын жаңғыртып, қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етеді, әрі болашақ ұрпақтың сенімді өмір сүруіне мүмкіндік туғызады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының «Неке және отбасы туралы» кодексі. – Алматы: Жарияланым, 2011.

Ұлттық статистика бюросы. Отбасылық жағдайлар және некені бұзу көрсеткіштері. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Әлиханова, Г.Қ. Отбасы құқықтарының құқықтық негіздері және әлеуметтік аспектілері. – Алматы: Құқық және қоғам, 2019.

Медиация институтының дамуы мен рөлі. – Құқықтану журналы, 2020, №3.

Психологиялық қолдау жүйесінің маңызы отбасы қайшылықтарын шешуде. – Қазақстан психология журналы, 2021, №2.

Қазбеков Ә. Отбасы құндылықтары мен дәстүрлер: әлеуметтік зерттеу. – Алматы, 2019.

Нұрмағанбетов Ж. Отбасылық құқық және халықаралық стандарттар. – Астана, 2021.

Сейітов С. Қазақстанның әлеуметтік саясатындағы отбасылық бағдарлама. – Қарағанды, 2020.

Дәулетова М. Жастарға арналған отбасы тәрбиесі: тәжірибе мен перспективалар. – Алматы, 2022.

Мұратов Т. Қазақстанның тарихи-әлеуметтік жағдайындағы ажырасу феномені. – Алматы, 2018.