Текст выступления:

Қазақстан Республикасының халықаралық құқық субъектілері
1. Қазақстан Республикасының халықаралық құқықтағы рөлі мен субъектілігіне жалпы шолу

XX ғасырдың аяғында Қазақстан өзінің егемендігін жариялап, халықаралық аренада қарқынды және белсенді рольге ие елге айналды. Тәуелсіздік алған сәттен бастап, мемлекет халықаралық ұйымдардағы қатысуын арттырып, әлемдік қауымдастықпен интеграцияның жаңа формаларын қалыптастырды. Қазақстанның тәуелсіздігі оның халықаралық құқықтық субъекті ретіндегі мәртебесін мықтап бекітті, бұл оның сыртқы саясаттағы тұрақты және сенімді серіктес болып табылады.

2. Халықаралық құқық субъектілері: мәні мен эволюциясы

Халықаралық құқық субъектілері дегеніміз - халықаралық қатынастар аясындағы құқықтар мен міндеттерге ие тұлғалар мен ұйымдар. Бұл категорияға мемлекеттер, халықаралық ұйымдар, кей жағдайларда жеке тұлғалар кіреді. Тарихи тұрғыдан қарасақ, Westфалия келісімі (1648 жыл) мемлекеттердің егемендігі мен территориялық тұтастығын мойындау арқылы құқықтық бастамаларды қалыптастырды. ХХ ғасырда Біріккен Ұлттар Ұйымы және басқа да халықаралық құрылымдардың пайда болуы құқық субъектілігінің кеңеюі мен жаңаша түсініктерін енгізді.

3. Қазақстанның халықаралық құқық субъектісі ретіндегі ресми мәртебесі

1991 жылы Қазақстан Кеңес Одағының ыдырауынан кейін тәуелсіздігін жариялап, халықаралық қауымдастыққа жаңа егемен мемлекет ретінде енді. Көп ұзамай, 1992 жылы Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына толық құқықтық мүше болып қабылданды, бұл оның тәуелсіздігі мен халықаралық құқықтағы орнының заңды дәлелі болды. Халықаралық құқық тұрғысында мақұлданған бұл декларация Қазақстанды өз құқықтары мен міндеттері бар дербес субъект ретінде ресми мойындаудың негізін қалады.

4. Қазақстан халықаралық құқық субъектісі ретінде

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері халықаралық келісім-шарттарға белсенді түрде қосылып, өзінің егемендігін халықаралық қауымдастық алдында мықтап танытты. Мемлекеттің шекаралары нақты анықталып, халықаралық бақылау механизмдері енгізілді. Сонымен қатар, Қазақстан өз дипломатиялық миссияларын ашып, түрлі халықаралық ұйымдарға мүше болу арқылы елдің беделін арттырып, халықаралық аренадағы позициясын нығайтты. Бұл дипломатиялық жұмыстың арқасында Қазақстан Орталық Азиядағы тұрақты әрі жауапты қатысушыға айналды.

5. Халықаралық құқықтың негізгі субъектілері

Қазақстанның халықаралық құқық субъектісі ретінде дамуы тек өз тәуелсіздігін жариялаумен шектелмей, оны қолдауға бағытталған маңызды халықаралық оқиғалар мен ұйымдарға мүшелікпен байланысты болды. Мысалы, елдің БҰҰ-ға қосылуы, халықаралық келісімдер мен конвенцияларды қабылдауы — оның құқықтық мәртебесін толықтай қалыптастырды. Сол арқылы Қазақстан халықаралық құқықтық жүйеде өзінің тұрақты орнын анықтап, қызметін кеңейтті.

6. Қазақстанның халықаралық ұйымдарға мүшелігі

Қазақстан көптеген халықаралық ұйымдарға мүше бола отырып, өзінің сыртқы саясатындағы көпвекторлы бағытын көрсетті. БҰҰ, ТМД, ШЫҰ, ИЫҰ сияқты ұйымдар елдің халықаралық құқықтық, экономикалық және қауіпсіздік саласындағы белсенділігінің айнасы болды. Қазақстанның бұл ұйымдардағы мүшелігі оның мемлекетаралық диалогтағы ықпалын күшейтіп, халықаралық деңгейде беделді субъект ретінде қалыптасуына ықпал етті. Мұндай қатысулар халықаралық құқықта елдің тұрақты қатысушы және халықаралық нормаларды құрметтейтін мемлекет екендігін дәлелдейді.

7. Қазақстанның халықаралық шарттарды қабылдауы мен орындауы

1992 жылдан бастап Қазақстан 4000-нан астам халықаралық шартқа қосылды, бұл елдің халықаралық құқықтық ынтымақтастықтағы белсенділігін айқын көрсетеді. Көптеген шарттар экономикалық байланыстарды нығайтуға, қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және экологияны қорғауға бағытталған. Қазақстан өзінің конституциялық және ішкі заңнамалық базасында халықаралық міндеттемелерін орындауға толық жауапкершілікпен қарауда. Мұндай қадамдар Қазақстанның сенімді халықаралық серіктес ретінде мойындалуына себепші болып отыр.

8. Қазақстанның халықаралық құқық субъектісі болу жолы

Қазақстанның халықаралық құқық субъекті ретінде қалыптасуы өзінің тәуелсіздігін жариялаған сәттен басталады және оның толық құқықтық мәртебеге ие болуына дейінгі бірнеше кезеңді қамтиды. Бірінші кезекте тәуелсіздік жарияланады, кейін халықаралық ұйымдарға мүше болу процесі жүзеге асырылады. Сонымен қатар, елдің халықаралық құқықтық келісімдерді қабылдауы мен орындауы және дипломатиялық қатынастарды орнатуы маңызды кезеңдер болып табылады. Бұл жол күрделі әрі ұзақ болса да, Қазақстан бұл міндеттерді сәтті орындап, халықаралық аренада сенімді қатысушыға айналды.

9. Қазақстанның халықаралық дауларды шешудегі рөлі

Қазақстан өңірлік тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Арал және Каспий теңізі мәселелері бойынша араағайындықты белсенді түрде жүргізіп келеді, бұл оның бейбіт келісімдерге ұмтылғанын дәлелдейді. Энергетика және қауіпсіздік саласындағы келіссөздерде Қазақстан делдалдық қызмет көрсетіп, шекаралық дауларды бейбіт жолмен шешу тәжірибесін көрсетті. Мұндай әрекеттер халықаралық құқық нормаларына сәйкес келіп, Қазақстанның халықаралық аренадағы жауапты және тұрақты позициясын көрсетеді.

10. Қазақстан қатысқан халықаралық шарттар санының өсімі (1992-2023)

1992 жылдан бастап Қазақстан халықаралық шарттарға қосылуда тұрақты өсім көрсетіп келеді, бұл оның халықаралық қатынастардағы белсенділігінің айқын дәлелі. Уақыт өте келе шарттардың саны өсті, бұл экономикалық, саяси және қауіпсіздік салаларындағы ынтымақтастықты кеңейтудің белгісі болды. Осы үрдіс Қазақстанның халықаралық құқықтық нормаларды құрметтейтін және белсенді серіктес екенін көрсетті. Бұл ақпарат ҚР Сыртқы істер министрлігінің ресми мәліметтеріне негізделген.

11. Қазақстанмен жасалған қос азаматтық туралы халықаралық шарттар

Қазақстанның Конституциясы қос азаматтықты ресми түрде мойындамайды, бұл елдің дербестік пен егемендігін сақтау тұрғысындағы маңызды позициясы. Негізгі ұстаным ретінде бір азаматтық қабылданады, бұл азаматтардың құқықтық мәртебесінде айқындықты қамтамасыз етеді. Дегенмен, Ресеймен жасалған уақытша келісім арқылы кейбір жеңілдіктер қарастырылған, бұл екі ел арасындағы тарихи және экономикалық байланыстардың нәтижесі. Қос азаматтық мәселесіндегі Қазақстанның ұстанымы сыртқы саясаттың маңызды бөлігі болып табылады және мемлекеттің халықаралық құқықтағы дербестігін нығайтуға бағытталған.

12. Қазақстанның халықаралық құқықтағы бейбітшілік бастамалары

Қазақстан халықаралық құқықтық нормаларды сақтап, әлемде бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау жолында маңызды бастамаларды жүзеге асыруда. Ел ядролық қарудан бас тартып, нуклеарлық қаруға қарсы халықаралық келісімдердің белсенді қатысушысы ретінде танылды. Сонымен қатар, Қазақстанның халықаралық аренада түрлі бейбітшілік миссияларына қатысуы оның көпжақты және үйлесімді сыртқы саясат жүргізіп жатқанын айқындайды. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен жаһандық ынтымақтастықты дамытуда Қазақстанның орны ерекше.

13. Қазақстанның халықаралық сот ісіне қатысу бағыттары

Қазақстан халықаралық құқықтық дауларды шешуде белсенді қатысады және әртүрлі халықаралық соттарға мүше болып, өз мүддесін қорғайды. Ел инвестициялық даулардан бастап, азаматтық және шекаралық келіспеушіліктер бойынша да халықаралық сот процестеріне қатысады. Мұндай іс-әрекеттер Қазақстанның өз құқықтарын халықаралық деңгейде сақтап, халықаралық құқықтық нормаларды құрметтейтіндігін көрсетеді. Бұл бағыттағы тәжірибе елдің құқықтық жүйесінің халықаралық стандарттарға сәйкестігін одан әрі нығайтады.

14. Қазақстан мен БҰҰ: серіктестік маңызды бағыттары

Қазақстан мен Біріккен Ұлттар Ұйымы арасындағы серіктестік бірқатар маңызды салаларды қамтиды. Біріншіден, Қазақстан БҰҰ-ның бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау бастамаларына белсенді қатысады. Екіншіден, ел дамуды қолдау мен гуманитарлық көмек көрсету салаларында БҰҰ бағдарламаларына серіктес болып табылады. Үшіншіден, Қазақстан халықаралық құқықты нығайту және адам құқықтарын қорғау бағытында да өз үлесін қосады. Бұл ынтымақтастық Қазақстанның халықаралық деңгейдегі беделін арттырып, әлемдік қауымдастық алдындағы жауапкершілігін күшейтеді.

15. Қазақстан халықаралық ұйымдарға төрағалық еткен кезеңдері

2010 жылы Қазақстан Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына (ЕҚЫҰ) төрағалық жасап, аймақтық қауіпсіздік және ынтымақтастық мәселелерін шешуге бағытталған маңызды шараларды басқарды. 2017 жылы Астана қаласында өткен ЭКСПО халықаралық көрмесін ұйымдастыруды сәтті басқаруы елдің ұйымдастырушылық және дипломатиялық қабілетін көрсетті. Бұл кезеңдер Қазақстанның халықаралық беделінің артуына және оның халықаралық ұйымдардағы сенімді әрі жауапты серіктес ретінде танылуына ықпал етті.

16. Қазақстанның халықаралық құқықтағы адам құқықтарын қорғау қызметі

Қазақстанның халықаралық құқық жүйесіндегі адам құқықтарын қорғау қызметі – елдің маңызды әрі жауапты міндеттерінің бірі. Тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстан халықаралық адам құқығын қорғау саласында белсенді позицияны ұстанып, Біріккен Ұлттар Ұйымы, ЕҚЫҰ секілді ұйымдармен тығыз ынтымақтастық орнатты. Елде адам құқықтары саласында көптеген заңдар қабылданып, халықаралық конвенциялар мен шарттарға қосылу арқылы азаматтардың құқықтарын қамтамасыз ету бағыттары кеңейтілуде. Мысалы, Қазақстан 1999 жылы Бала құқықтары конвенциясын ратификациялап, балалардың мүддесін қорғауға ерекше көңіл бөлуде. Осы бағытта елдің құқық қорғау органдары және үкіметтік емес ұйымдар бірлесе отырып, адам құқықтарының бұзылмауын қадағалайды және халықаралық тәжірибені енгізеді.

17. Қазақстан мен көршілес елдер арасындағы халықаралық келісімдердің мазмұны

Қазақстанның көршілес мемлекеттермен арадағы қарым-қатынасы мақсатты әрі жан-жақты дамуда. Ресей Федерациясымен Қазақстан арасында шекара мәселелері мен экономикалық ынтымақтастық саласында бірқатар маңызды келісімдер жүзеге асырылып, екіжақты серіктестік жаңа деңгейге көтерілді. Бұл келісімдер экономикалық қауіпсіздік пен сауда қатынастарын нығайтуға ықпал етті. Қытаймен болса, сауда-экономикалық байланыстар ғана емес, экологиялық мәселелерді де шешуге бағытталған келісімдер қабылданды, бұл транзиттік әлеуеттің артуына мүмкіндік берді. Өзбекстанмен қарым-қатынаста шаруашылық және шекаралық көшпенді мәселелер бойынша келіссөздер жүйелі түрде жүргізіліп, сенімді және тұрақты диалог орнатылды. Ал Қырғызстан және Түрікменстанмен стратегиялық әріптестік пен экологиялық ынтымақтастық жөніндегі келісімдер Қазақстанның орталық Азиядағы бірлескен даму жолындағы рөлін айқындайды. Бұл келісімдер аймақтық тұрақтылық пен арасында ортақ мүдделерді нығайтуға негізінде құрылған.

18. Қазақстанның халықаралық қатынастардағы негізгі басымдықтарының үлесі (%)

Қазақстанның сыртқы саясаты елдің экономикалық ықпалдастығы мен қауіпсіздік пен қорғаныс салаларындағы қызметіне ерекше басымдық береді. Бұл бағыттар елдің халықаралық құқықтық әрекетінде негізгі рөл атқарады. 2023 жылғы деректерге сүйенсек, экономикалық ынтымақтастық Қазақстанның сыртқы саясатындағы жетекші бағыттардың бірі болып табылады, себебі ол халықаралық сауда мен инвестицияларды дамытуға жол ашады. Сонымен қатар, қауіпсіздік пен қорғаныс мәселелері елдің тәуелсіздік пен аумақтық тұтастығын сақтауда маңызды фактор болып табылады. Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігінің мәліметі бойынша, осы салалардағы халықаралық келісімдер мен серіктестіктер елдің халықаралық аренадағы беделін нығайтады және құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыруда тепе-теңдікті сақтауына мүмкіндік береді.

19. Қазақстанның халықаралық құқықтағы болашағы мен сын-қатерлері

Қазақстан тұрақты даму мен әлеуметтік-экономикалық өсуді халықаралық құқықтағы рөлін нығайтудағы басты бағыт ретінде қарайды. Елдің алдына қойылған маңызды міндеттердің бірі – халықаралық құқық нормаларын сақтау мен дамыту арқылы экономикалық даму мен әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету. Сонымен қатар, трансшекаралық қауіпсіздік пен экологиялық мәселелер бойынша сапалы шешім қабылдау Қазақстанның халықаралық беделін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл саладағы өзекті мәселе – шекаралық табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және қоршаған ортаны қорғау. Сонымен қатар, технологиялық дамуды жеделдету және халықаралық стандарттарға бейімделу Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етеді. Бұл елдің инновациялық әлеуетін арттырып, жаһандық экономикалық үрдістерге тиімді қатысуға мүмкіндік береді.

20. Қазақстан: халықаралық құқық субъектісі ретінде табысты даму жолында

Қазақстан халықаралық құқықтың толыққанды субъектісі ретінде өзінің ролін тереңдете отырып, жаһандық және аймақтық тұрақтылықты нығайтуда белсенділік танытуда. Елдің сыртқы саясаты дипломатиялық бейбітшілік пен ынтымақтастыққа негізделген. Қазақстанның халықаралық құқық саласында алатын орнын арттыру және жаһандық қауіпсіздікке қосатын үлесін кеңейту бағытындағы әрекеттері еліміздің болашақтағы табысты дамуының кепілі болып табылады. Осылайша, мемлекет халықаралық қауымдастықта құзыретті және сенімді серіктес ретінде танылуда.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі. Халықаралық құқық және сыртқы саясат туралы құжаттар жинағы, 2023.

Тарихи көзқарас: Халықаралық құқық субъектілерінің қалыптасуы және даму жолы, Астана, 2021.

Мұсаев А.Ж. Қазақстанның халықаралық құқықтық мәртебесі және сыртқы саясат бағыттары. Алматы, 2020.

БҰҰ және Қазақстан: серіктестіктің даму тарихы, Астана, 2019.

Нұрғалиев С.Т. Халықаралық келісімдер және Қазақстанның халықаралық құқықтағы орны. ҚазҰУ баспасы, 2022.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ресми баяндамасы, 2023 ж.

Абдуллин, А. Х. Халықаралық құқық және Қазақстанның сыртқы саясаты. Алматы: 2021.

Садықов, Т. Қазақстанның аймақтық қауіпсіздік стратегиясы. Нұр-Сұлтан: 2022.

Бекмұхамедов, Қ. Экономикалық ынтымақтастық пен халықаралық қатынастар. ҚазҰУ баспасы, 2020.