Текст выступления:

Ата-ананың қамқорлығынан қалған балаларды тәрбиелеу түрі
1. Ата-ананың қамқорлығынан қалған балаларды тәрбиелеудің негіздері

Қазақстан қоғамының маңызды әлеуметтік мәселелерінің бірі — ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың жағдайы. Бұл балалардың тағдыры еліміздің әлеуметтік саясатының басты назарында болуы тиіс күрделі әрі көпқырлы тақырып. Бүгінгі сөзіміз осындай балаларды қолдау мен тәрбиелеудің ғылыми негіздеріне арналмақ.

2. Мәселенің тарихи-әлеуметтік контексті мен бүгінгі ахуал

Қазақстанның кең байтақ жерінде жетім балаларға қамқорлық көрсету дәстүрі терең тарихи тамырларға негізделеді. Кеңес дәуірінен бері заңнамалық база жаңартылып, құқықтық нормалар жетілдірілді. Дегенмен, урбанизация мен әлеуметтік-экономикалық өзгерістер бұл мәселеге жаңа сын-қатерлер алып келді. Қазіргі заманда бала құқықтарының қорғалуында, оның әлеуметтік қауіпсіздігі мен дамуы жолында жүйелі шаралар қажет.

3. Ата-ананың қамқорлығынан қалған бала ұғымының заңнамалық негіздері

Қазақстан Республикасының заңнамасында «ата-анасының қамқорлығынан қалған бала» деген ұғым нақты анықталған. Бұл — 18 жасқа дейінгі, отбасының тікелей қамқорлығынсыз қалған тұлға ретінде қарастырылады. Мұндай балалардың құқықтары БҰҰ тарапынан бекітілген халықаралық стандарттармен үйлесім табады. Заңдарда олардың жан-жақты қорғауы мен қамқорлығын қамтамасыз ететін арнайы баптар мен кепілдіктер жеке белгіленген, бұл балаларға қолдау көрсету жүйесінің негізін құрайды.

4. Қазақстандағы жетім және қамқоршысыз қалған балалар саны (2023)

Өкінішке қарай, 2023 жылы елімізде ата-анасының қамқорлығынан айырылған балалар саны тұрақты түрде жоғары деңгейде қалуда. Бірқатар өңірлерде әлеуметтік жағдайға байланысты балалар үйінде тәрбиеленушілердің саны өсуде. Бірақ, бұл санның азайтылуына бағытталған мемлекеттік және азаматтық бастамалар белсенді жүргізілуде. Әрбір сәбидің тағдыры мен болашағына қатысты жан-жақты қамқорлық пен қолдау жүйесі ойдағыдай дамытылуда.

5. Бала құқықтары мен қорғаныш кепілдігі

Қазақстан Республикасының заңдары мен БҰҰ-ның балалар құқықтары туралы конвенциясы негізінде әр баланың білім алу, денсаулық сақтау және әлеуметтік қолдау алу құқығы бар. Мемлекеттік және үкіметтік емес ұйымдар бұл бағытта балалардың қауіпсіздігі мен толық дамуын қамтамасыз етуге жауапты. Бұдан басқа, жеке басының дамуы мен кемсітушіліктен қорғануы заң негізінде қатаң бақыланады. Әлеуметтік пакеттер мен құқықтық қолдау механизмдері балалардың нақты қажеттіліктеріне сай анықталып, жүйелі түрде жүзеге асырылады.

6. Интернат үлгісі: құрылым және ерекшеліктері

Интернаттық тәрбиенің негізгі артықшылығы — балалардың бір ортада тәрбиеленуі және арнайы мамандардың тұрақты бақылауында болуы. Бұл құрылым отбасының қамқорлығын алмастырмаса да, әлеуметтік жағынан қолайлы орта қалыптастыруға жағдай жасайды. Қазақстандағы интернаттар түрлі типтерге бөлінеді, оларда балаларға білім берумен қатар, психологиялық және әлеуметтік қолдау көрсетіледі. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, отбасылық ортаға қарағанда интернаттық тәрбие балалардың эмоционалды дамуына кейбір шектеулер енгізеді.

7. Асырап алу және патронат тәрбие түрлері: статистика мен шарттар

2022 жылы елімізде 3 000-нан астам бала заңды түрде асырап алынды, бұл — балаларды тұрақты отбасылық ортаға орналастырудың тиімді жолы. Сонымен қатар, патронаттық тәрбие түрі балаларды уақытша да болса отбасы жағдайында ұстауға мүмкіндік береді, жылы жыл ішінде 2 400 бала осындай қамқорлыққа ие болды. Бұл тәрбие формалары мемлекеттік бақылау мен қаржылық қолдау арқасында жүзеге асырылады, әрі олардың тиімділігі балаға өмірлік тұрақтылық пен даму үшін негіз қалады.

8. Қорғаншылық және қамқоршылық институттарының маңызы

Балаларды қорғау мен тәрбиелеу саласында қорғаншылық және қамқоршылық институттары ерекше маңызды. Олар баланың құқықтарын қорғаумен қатар, оның күнделікті өмірінде қауіпсіз орта қалыптастыруға бағытталған. Мұндай институттар отбасы жағдайында тәрбиеленбей жатқан балаларға жан-жақты қолдау көрсетеді, олардың әлеуметтік бейімделуіне септігін тигізеді. Осылайша, қоғамның әлеуметтік жауапкершілігі мен қолдауы жүйелі даму табады.

9. Тәрбиелеу түрлері және балалардың орналасу үлесі (2023)

2023 жылы балалар түрлі тәрбиелеу формалары бойынша орналастырылды. Ең басым үлес — отбасы үлгісі, бұл балалардың әлеуметтік интеграциясы үшін ең қолайлы әдіс болып табылады. Сонымен қатар, интернаттық және патронаттық формалар да қолданылады, бірақ олардың үлесі отбасы тәрбиесіне қарағанда аз. Осы көрсеткіштер еліміздің баланы қорғау саясатының отбасыға бағытталғанын айқын көрсетеді және бұның тиімділігі ҰБТ нәтижелері мен әлеуметтік дамуда дәлелденуде.

10. Интернат пен отбасылық тәрбие үлгілеріндегі білім деңгейінің салыстырмасы

Статистикаға қарағанда отбасылық тәрбиедегі балалар қоғамдық шараларға көбірек араласады, эмоционалды тұрақтылығы жоғары болып келеді. Ұлттық бірыңғай тестілеу нәтижелері де осы балалардың академиялық үлгерімінің жақсарғанын көрсетеді. Мұндай деректер отбасылық орта баланың білім алуы мен әлеуметтік дамуына оң әсерін тигізетінін дәлелдейді. Осылайша, отбасылық тәрбие үлгісін арттыру — еліміздің білім саясатының басымдығы болуы тиіс.

11. Психологиялық қолдау және әлеуметтік интеграция механизмдері

Жетім балалардың шамамен 43%-ы эмоционалды күйзеліс пен стресс жағдайында болады, бұл олардың психикалық және әлеуметтік дамуына кедергілер туғызады. Мемлекеттік психологиялық-педагогикалық орталықтар мен жеке психотерапия топтары жүйелі түрде көмек көрсетіп, ерте диагностика мен реабилитация шараларын қолдануға назар аударады. Сонымен қатар, әлеуметтік интеграция жастар ұйымдары мен мектеп кеңесшілері арқылы жүзеге асып, балалардың қоғамға сәтті бейімделуіне септігін тигізеді.

12. Тәрбиеші, ментор және тьютор: кәсіби қызметтің бірегейлігі

Тәрбиеші — балалардың күнделікті тәрбие процесін ұйымдастырады, олардың өмірлік күн тәртібін реттеп, тұрақты қолдау көрсетумен айналысады. Ментор — баланың кәсіби бағытталуына ықпал етіп, жеке сұхбаттар арқылы дамуына көмек көрсетеді. Ал тьютор білім жолындағы кедергілерді жеңуге кеңес беріп, оқу жоспарларын құруға көмектеседі. Осы кәсіби ролдердің үйлесімі балалардың жан-жақты дамуы мен әлеуметтік әлеуетінің артуына негіз болады.

13. Қоғамдық ұйымдар және волонтерлік жобалар

Қоғамдық ұйымдар мен волонтерлік жобалар еліміздегі ата-анасыз қалған балаларға қолдау көрсетуде маңызды рөл атқарады. Олар балаларға материалдық көмек, психологтар мен тәрбиелеушілердің жұмысын қолдайтын ресурстарды қамтамасыз етеді. Волонтерлер балаларға спорттық, мәдени-өркениеттік іс-шаралар ұйымдастырып, олардың өзін-өзі тануы мен әлеуметтік белсенділігін арттырады. Осы қолдаулар балалардың өмір сапасын жақсартуға, олардың болашағына сенімділікпен қарауға мүмкіндік туғызады.

14. Баланың орналастыру процесінің алгоритмі

Балалардың әлеуметтік қорғау жүйесінде орналастыру рәсімі нақты алгоритммен жүзеге асады. Бұл рәсім бала мәліметтерінің жинақталуынан басталып, әлеуметтік қызметкерлердің бағалауымен жалғасады. Одан кейін қамқоршы немесе асырап алушы ұйым немесе тұлға анықталып, құқықтық рәсімдер жүргізіледі. Соңында баланың жаңа ортаға бейімделуін қамтамасыз ету бойынша әлеуметтік-психологиялық қолдау көрсетіледі. Мұндай жүйелі тәсіл балалардың қауіпсіздігі мен тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

15. Халықаралық тәжірибе: асырап алу мен қорғаншылық моделдері

Ұлыбританияның 'foster care' жүйесі баланы уақытша туыс немесе тәрбиеші отбасыға орналастыру арқылы оның қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. АҚШ-та 'Kinship Care' моделі кеңінен таралған, онда туыстарға басым құқық беріледі, бұл баланың отбасы байланысын сақтауға мүмкіндік береді. Германиядағы 'Wohngruppen' үлгісі балаларды топтық, жеке үйлерде әлеуметтік қызметшінің бақылауымен тәрбиелеуді қамтиды. Барлық елдерде балалардың әлеуметтік интеграциясына және эмоционалды қолдауына ерекше мән беріліп, олардың қоғамға сәтті бейімделуі үшін жан-жақты шаралар қабылданады.

16. Қазақстандық үздік модель: «SOS балалар үйі» мысалы

Жиырма бірінші ғасырдың басынан бері, атап айтқанда, 2002 жылдан бастап, Қазақстанда ерекше әлеуметтік институт - «SOS балалар үйі» өмірге келді. Бұл ұйым 1100-ден астам баланың тағдырына өзгеріс енгізіп, олардың тұрақты отбасылық қолдаумен және психологиялық көмекпен қамтамасыз етілуі арқасында еліміздегі балаларға көрсетілетін қамқорлықтың жаңа деңгейін белгілеп отыр. «SOS балалар үйі» - бұл жай ғана балалар үйі емес, ол кешенді, жан-жақты қамқорлықтың ордасы. Мұнда кәсіби педагогтар, әлеуметтік қызметкерлер мен заңгерлер тәжірибелі команда болып бірігіп, балалардың білім алуынан бастап, психологиялық және құқықтық мәселелеріне дейінгі кешенді қолдауды қамтамасыз етеді. Бұл ұжымның ең басты мақсаты – әр баланың өз қабілеттерін толық ашуына жағдай жасау, әлеуметтік дамуды қолдау. Осы нығайтылған қолдаудың арқасында «SOS балалар үйінің» түлектерінің 76%-дан астамы жоғары оқу орындарына түсу немесе тұрақты жұмысқа орналасу арқылы өздерінің өмір жолын сәтті бастауда. Бұл көрсеткіш мемлекеттік және халықаралық деңгейде еліміздің әлеуметтік қолдау жүйесінің үздік үлгісі ретінде мойындалуына ықпал етеді.

17. Кәсіби білім алу мен өзін-өзі таныту мүмкіндіктері

Қазіргі заман талаптары балалардың кәсіби білім алуына және өзін-өзі таныту мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған әртүрлі бағдарламаларды ұсынады. Мысалы, шеберлік сабақтары мен тренингтер арқылы балалар өз қызығушылықтары мен қабілеттерін дамытып, өзін-өзі тануға және болашақ мансапқа қадам басуға мүмкіндік алады. Бұл бағдарламалар әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруға ғана емес, сонымен қатар тәуелсіздік пен жауапкершілікке баулуға септігін тигізеді. Кәсіби білім алу — бұл балалардың тек білімі ғана емес, сонымен қатар олардың өздігімен жұмыс жасауына, әлеуметтік ортамен тиімді өзара әрекеттесуіне негіз болады. Бұндай мүмкіндіктер балалардың жеке өсуіне және қоғамға қалыпты мүшеге айналуына жағдай жасайды.

18. Маңызды мәселелер мен түйткілді факторлар

Балаларға көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыруға және олардың толық қамтамасын қамтамасыз етуге бағытталған көп күш салынса да, бірқатар өзекті мәселелер әлі де өз шешімін күтуде. Біріншіден, материалдық ресурс тапшылығы және қаржыландырудың жеткіліксіздігі балаларды тәрбиелеу сапасына тікелей әсер етеді, қажетті қызметтердің толық көлемде көрсетілуін қиындатады. Бұл жағдай әсіресе шалғай өңірлерде сезіледі, онда әлеуметтік институттардың инфрақұрылымы мен кадрлық әлеуеті шектеулі. Екіншіден, әлеуметтік стигма мен қоғамдағы бала жетімшілігіне қатысты теріс көзқарастар интеграция және балаларды қабылдау процестеріне кедергі келтіреді. Таным мен қабылдаудың жетіспеушілігі балалардың әлеуметтенуіне ауыртпалық түсіреді. Үшіншіден, отбасылық құрылым мен уақытша орналастыру жүйелерінің жеткіліксіз дамуы балаға тұрақты және сенімді орта қалыптастыру мүмкіндігін шектейді. Және соңғысы, заңнаманың толық орындалмауы, өңірлік бағдарламалардың әртүрлілігі мен әлеуметтік саладағы кадр тапшылығы осы саланы дамытудың негізгі кедергілері болып табылады. Бұл мәселелер кешенді талдауды және үйлесімді шешімдер қабылдауды қажет етеді.

19. Қазақстандағы жетістіктер мен жаңа дамулар

Қазақстанда балалардың әлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру бағытында айтарлықтай жетістіктер орын алуда. Жыл сайын еліміздің әртүрлі аймақтарында инновациялық жобалар мен бағдарламалар іске қосылып, балалар мен жастардың әлеуметтенуіне қолдау көрсетілуде. Мысалы, әлеуметтік серіктестіктер мен мемлекеттік органдар бірлесе отырып, баланы қорғау қызметтерінің жан-жақты жұмысын қамтамасыз етуде, бұл олардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға септігін тигізеді. Сонымен қатар, жаңа технологиялар мен цифрлық платформалар арқылы балаларға арналған білім беру мен психологиялық қолдау кеңейіп келеді. Осы дамулар елімізде балаларға әлеуметтік қамқорлық пен білім беру саласында сапалы өзгерістер енгізуге жол ашты және болашақтағы әлеуметтік саясаттың тиімділігін арттырады.

20. Жетімді тәрбиелеуде жаңа бағыттар мен міндеттер

Ата-анасының қамқорлығынан айырылған балалар үшін отбасылық тәрбие формаларын кеңейту және олардың әлеуметтік ортаға интеграциясының сапасын арттыру – Қазақстанның әлеуметтік саясатында маңызды әрі басым бағыт болып есептеледі. Болашақта әлеуметтік қолдау жүйесін жетілдіру арқылы балалардың тұрақты, сенімді және сүйіспеншілікке толы ортаны қалыптастыру қажеттігі туындайды. Бұл мақсатқа жету үшін мемлекеттік стратегияларды жетілдіру, қаржылай және кадрлық қолдауды күшейту, сондай-ақ қоғамның бала жетіспелігіне қатысты түсінігін өзгерту жұмыстарын жалғастыру маңызды. Мұндай кешенді тәсіл балалардың толыққанды қоғам мүшелері ретінде қалыптасуы мен тұлғалық дамуына негіз болады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының бала құқықтары туралы заңы, 2021 жыл.

БҰҰ балалар құқықтары туралы конвенциясы, 1989 жыл.

ҚР Білім және ғылым министрлігінің ресми статистикасы, 2023 жыл.

Тұрғындардың әлеуметтік жағдайы және балалардың тәрбиесі бойынша ҚР Ұлттық баяндамасы, 2022 жыл.

Dworsky, A., & Courtney, M. (2010). Foster Care and Educational Outcomes: The Context of America’s Child Welfare System.

Нұрғалиев, А. Ә., және Бекенов, М. Қ. Балаларды қорғау жүйесіндегі әлеуметтік қызметтердің тиімділігі. – Алматы, 2019.

Қазақстан Республикасындағы балалар құқықтарын қорғау туралы Заң, 2012.

Бақытбекова, Г. Жетімді балаларға арналған отбасылық тәрбие формалары: теория мен тәжірибе. Қоғамдық зерттеулер журналы, 2021.

Мұратова, С. Әлеуметтік стигманың балаларға әсері және оңалту мүмкіндіктері. Әлеуметтік психология, 2020.

Қазақстандағы SOS Балалар Үйі: даму тарихы мен әлеуметтік маңыздылығы, 2023. Еліміздің әлеуметтік даму министрлігінің ресми материалы.