Текст выступления:

Атқарушылық іс жүргізу
1. Атқарушылық іс жүргізу: негізгі ұғымдар және маңыздылық

Атқарушылық іс жүргізу сот шешімдері мен уәкілетті органдардың актілерін орындау кезеңінде маңызды рөл атқарады. Бұл процестің мазмұны – заңды шешімдердің нақты іске асырылуы, азаматтар мен ұйымдардың құқықтарының қорғалуын қамтамасыз ету. Бұл кезең әділеттілік пен құқықтық тәртіптің сақталуы үшін негіз болып табылады.

2. Атқарушылық іс жүргізудің тарихи қалыптасуы

Атқарушылық іс жүргізу жүйесі ежелгі Рим дәуірінен бастау алады, онда сот шешімдерін орындау мәселелері алғаш рет рәсімделген. Қазақстан территориясында атқарушылық іс жүргізудің қалыптасуы әрі дамуы Кеңес дәуіріне байланысты болды. Тәуелсіздіктен кейін, 1999 жылы Қазақстанда атқарушылық іс жүргізуді құқықтық негізде реттейтін заңдар мен кодекстер қабылданды. Осы заңнамалық база халықаралық тәжірибеге сай үздік реформаларға қолдау көрсетіп, жүйенің сапасын арттырды.

3. Атқарушылық іс жүргізудің мәні мен міндеттері

Атқарушылық іс жүргізудің басты мақсаты – сот пен уәкілетті органдар шығарған шешімдердің нақты және уақытылы орындалуын қамтамасыз ету. Бұл – азаматтардың құқықтарын тиімді қорғаудың негізі, әділеттілікті нығайтады. Сонымен қатар, ол бұзылған құқықтарды қалпына келтіріп, қоғамда әділдік орнатуға ықпал етеді. Міндеттері ішінде сот шешімін орындау, жауапкершілікті шектеу енгізу және құқықбұзушылықтың алдын алу бар, бұл құқықтық тәртіптің күшіне негіз болады.

4. Құқықтық реттеу жүйесіндегі атқарушылық іс жүргізу

Өкінішке орай, сұралған деректерде нақты тарихи мақалалар мен оқиғалар көрсетілмеген. Дегенмен, атқарушылық іс жүргізудің құқықтық реттелуі қоғамдағы құқықтық тәртіптің қалыптасуында айрықша маңызға ие. Бұл ретте әрбір заң актісі мен сот шешімі нақты заң талаптарына сәйкес орындалуы тиіс. Әрбір жеке тұлғаның немесе ұйымның құқықтары мен міндеттерінің сақталуы – атқарушылық процестің нәтижелілігінің кепілі.

5. Атқарушылық іс жүргізудің принциптері

Атқарушылық іс жүргізудің негізгі принциптері құқықтық жүйенің тұрақтылығын, әділдігін және ашықтығын қамтамасыз етеді. Заңдылық қағидасы бойынша, барлық атқарушылық әрекеттер Қазақстан Республикасының заңдарына толық сәйкес және заңды негізде жүзеге асады, бұл құқықтық тәртіптің негізі болып табылады. Жариялылық принципі процестің ашықтығын қамтамасыз етіп, халық пен қоғамның бақылауын арттырады. Тараптардың теңдігі міндетті ұстаным ретінде барша қатысушылардың құқықтары мен мүдделерін әділ қорғауды және тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, әділдік пен жеделдік қағидалары сот пен орындаушылардың шешім қабылдау мен орындалу мерзімдерін нақтылықпен үйлестіріп, процестің нәтижесін кеңінен қолдайды.

6. Атқарушылық іс жүргізуге қатысушылар

Атқарушылық іс жүргізудің тиімділігі оның негізгі қатысушыларының құқықтары мен міндеттерін нақты және заңды түрде орындауына тікелей байланысты. Қатысушылар қатарында борышкер – міндеттерін орындауы тиіс тұлға, өндіріп алушы – өз құқықтарын қорғайтын тарап, сот орындаушысы – шешімдердің жүзеге асуын жүргізуші және бақылаушы ретінде қарастырылады. Олардың бірлескен жұмысы құқықтық тәртіпті сақтау мен әділеттілік орнатудың кепілі. Әрқайсысының нақты функциялары мен жауапкершілігі құқықтық актілерде анықталған.

7. Негізгі қатысушылар және олардың құқықтары

Бұл кестеде борышкер, өндіріп алушы және сот орындаушысының құқықтары мен міндеттері қысқаша көрсетілген. Борышкердің құқықтары оның заң аясында қорғалатынын және міндеттерді орындауға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Өндіріп алушының құқықтары өз игіліктерін заңды түрде қайтаруға бағытталған, ал сот орындаушысының құқықтары мен міндеттері шешімнің сапалы әрі тиімді орындалуына негізгі кепіл болады. Қатысушылар өз құқықтары мен міндеттерін нақты орындағанда атқарушылық іс жүргізу тиімді жүзеге асады.

8. Сот актілерін орындау механизмдері

Атқарушылық іс жүргізуде сот актілерін орындау үшін бірнеше тиімді механизмдер қарастырылған. Біріншіден, борышкердің мүлкі тәркіленіп, мемлекетке немесе өндіріп алушыға беріледі. Бұл мүлікті ұстау және пайдалану құқықтарын шектеуді қамтиды. Сонымен қатар, борышкердің жалақысынан заңда белгіленген сомалар тікелей ұсталады, бұл әділеттілік пен құқықтық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді. Екіншіден, банктік есепшоттар бұғатталып, қаржылық операциялар тоқтатылады. Қажет жағдайда полиция мен уәкілетті органдар мәжбүрлі шараларды жүзеге асыра отырып, шешімдердің орындалуына қолдау көрсетеді.

9. Атқарушылық құжат түрлері және маңыздылығы

Атқарушылық іс жүргізудің құқықтық негізін құрайтын құжат түрлері әртүрлі және олардың әрқайсысының маңызы ерекше. Сот бұйрығы – нақты талапкер мен борышкерге бағытталған, кең таралған құжат, қарапайым талаптарды қамтиды. Сот шешімі – даудың толық мәнін қамтып, міндетті түрде орындалуы тиіс ресми акт болып табылады. Сонымен қатар нотариустың атқарушылық белгісі ақшалай келісім негізінде рәсімделіп, заңдық күші бар. Әкімшілік орган актілері әкімшілік құқық бұзушылықтар бойынша шығып, арнайы орындау механизмдерімен қамтамасыз етіледі.

10. Атқарушылық құжаттардың статистикасы (Қазақстан, 2022)

2022 жылы атқарушылық іс жүргізудің басталуы негізінен сот шешімдерінен тұрды, бұл процестің құқықтық жүйедегі негізгі рөлін көрсетеді. Статистика деректері сот бұйрықтары мен әкімшілік актілерге қарағанда сот шешімдерінің орындалу деңгейінің жоғары екенін дәлелдейді. Бұл сот шешімдерінің атқарушылық процеске және қоғамдық құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуге әсерінің зор екендігін көрсетеді. ҚР Әділет министрлігінің жылдық есебіндегі мәліметтер атқарушылық құжаттардың таралуы мен динамикасын нақтылы сипаттайды.

11. Атқарушылық іс жүргізу процесінің кезеңдері

Атқарушылық іс жүргізу бірнеше кезеңнен тұрады, олардың әрқайсысы сот шешімдерінің тиімді орындалуын қамтамасыз етеді. Ең алдымен, өндіріп алу шығады – сот актісін тіркеу мен ресімдеу. Келесі кезеңде орындау туралы қаулы шығарылады, ол борышкерге ресми хабарланады. Үшінші кезеңде орындау шаралары қолданылады, мысалы, мүлікті тәркілеу немесе есепшоттарды бұғаттау. Төртінші кезеңде орындау аяқталып, нәтижесі туралы есеп дайындалады. Соңғы кезеңде заңнамаға сай бақылау жүргізіліп, қадағалау жүзеге асырылады, бұл процестің сапасын арттырады.

12. Атқарушылық іс жүргізудің процестік сұлбасы

Қазақстан Республикасының атқарушылық іс жүргізу заңнамасы негізінде құрылған процестік сұлба бірнеше қадамнан тұрады. Алдымен, талапкердің өтініші қабылданып, сот шешімі тіркеледі. Одан кейін сот орындаушысы іс жүргізу туралы шешім шығарып, орындаушы ісін бастайды. Бұл сатыда борышкерге шаралар қолданылады: мүлікті тәркілеу, шоттарды бұғаттау. Әрі қарай сот орындаушысы орындау нәтижесін ілгерілетіп, міндетті түрде аяқтайды. Бұл процесс заңды түрде аяқталғаннан кейін есеп беру кезеңі басталады. Мұндай жүйелілік пен кезең-кезеңімен орнатылған рет атқарушылық іс жүргізудің тиімділігін арттырады.

13. Атқарушылық санкциялар мен жауапкершілік түрлері

Атқарушылық іс жүргізуде қолданылатын санкциялар әртүрлі, әрі олардың барлығы заңға сай негізделген. Әкімшілік айыппұл – борышкер міндетін орындамаса қаржылай төлем түрінде қолданылады. Сонымен бірге, мүлікті тәркілеу шарасы борышкердің меншік иелігінен мүлікті өндіріп алу арқылы іске асады. Банктік шоттарды бұғаттау – борышкердің қаржылық құралдарына уақытша қол жеткізуді шектеу шарасы. Бұл шаралар іс жүргізудің тиімді орындалуын қамтамасыз етіп, борышкердің әрекеттерін заң шеңберінде реттеуге бағытталған. Сонымен қатар, шетелге шығуға уақытша шектеу мотивациялық функция атқарып, қашуды болдырмауға қызмет етеді.

14. Сот орындаушылар қызметінің ерекшеліктері

Сот орындаушылары – атқарушылық іс жүргізудің маңызды субъектілері. Мемлекеттік сот орындаушылары арнайы іріктеліп, лицензияланып, заң талаптарына толық сәйкес қызмет атқарады. Олар әділеттілік пен заңдылықты сақтауды қамтамасыз етеді. Жеке сот орындаушылары тәуелсіз және лицензияланған, бірақ олардың қызметі заң шеңберінде қатаң бақылауда болады. Бұл оларды кәсіби деңгейде, жауапкершілікпен жұмыс жасауына итермелейді және атқарушылық процестің сапасын арттырады.

15. Сот орындаушылар саны және орындау тиімділігі (2020-2023)

2020 жылдан бастап сот орындаушыларының саны бірқалыпты өсіп келеді, бұл кәсіби мамандардың жүйеге тартылуы мен олардың жұмысын жақсартуға бағытталған заңнамалық және басқарушылық шаралардың нәтижесі. Осы уақыт аралығында олардың орындау тиімділігі де артты, бұл сот шешімдерін орындау жылдамдығы мен сапасының жоғарылауымен байланысты. Қазақстанның Әділет министрлігінің 2023 жылғы деректері бұл үрдістің тұрақты дамуын дәлелдейді.

16. Әлем елдеріндегі атқарушылық іс жүргізу ерекшеліктері

Қазіргі таңда атқарушылық іс жүргізу жүйелері әлемнің әртүрлі елдерінде өзіндік ерекшеліктерімен дамып келеді. Қазақстан, Ресей және Франциядағы сот орындаушылары жүйесінің құрылымы мен өкілеттіктерін салыстырмалы түрде қарастырған кезде, әр мемлекеттің атқарушылық жүйесін ұйымдастыру формасы мен сот орындаушыларының тәуелсіздігі деңгейінің түрлі сипатқа ие екенін байқауға болады.

Мысалы, Францияда сот орындаушылары жүйесі айтарлықтай дербес және кәсіби болып келеді, олардың құқықтық мәртебесі жоғары деңгейде сақталған. Ресейде бұл жүйе мемлекеттік бақылаумен тығыз байланыста болса, Қазақстанда сот орындаушыларының функцияларының кеңейтілуі мен ұйымдастыруы жаңа реформалар аясында қарқынды өзгеруде. Бұл айырмашылықтар атқарушылық құқықтық міндеттердің сапалы орындалуына әсер ететінін ескеру қажет.

Дүниежүзілік банк мәліметтеріне сүйенсек, бұл ерекшеліктер елдің құқықтық мәдениеті мен сот құрылымының дәстүрлері, сондай-ақ экономикалық даму деңгейі мен мемлекеттік басқару тәсілдерімен тығыз байланысты. Осындай контекстте, әр елдің тәуелсіз сот орындаушылары жүйесін дамытуы олардың жалпы құқықтық жүйесінің сенімділігі мен тиімділігін арттыруға бағытталғанын атап өтуге болады.

17. Атқарушылық іс жүргізудегі цифрландыру үрдістері

Қазіргі заманғы технологиялардың қарқынды дамуы атқарушылық іс жүргізу процесін жаңа деңгейге көтеруде. Цифрландыру шаралары осы салада электрондық құжат айналымын енгізу, іс жүргізуді автоматтандыру және құқықтық ақпараттардың қолжетімділігін арттыру сияқты бағыттарды қамтиды.

Мысалы, кейбір елдерде сот орындаушыларының тапсырмалары мен атқарушы актілерді тіркеу толығымен цифрлық платформаларға көшіріліп, бұл процесс тиімділікті арттыра отырып, адамдардың уақытын үнемдеуді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, цифрлық технологиялар сот орындаушылар арасындағы үйлесімділікті және жұмыс барысының ашықтығын қамтамасыз етеді.

Цифрландыру тенденциялары атқарушылық іс жүргізуді жылдамдатып, заң талаптарының орындалуын нақты бақылауға мүмкіндік беріп, сыбайлас жемқорлықты азайтуға да ықпал етеді. Бұл үрдістердің табысты іске асырылуы құқықтық жүйенің жаңаруы мен халықтың құқықтық мәдениетінің өсуіне септігін тигізеді.

18. Атқарушылық іс жүргізудегі негізгі мәселелер мен түйткілдер

Атқарушылық іс жүргізудің тиімділігін арттыру бағытындағы реформаларға қарамастан, әлі де шешуді қажет ететін маңызды мәселелер бар. Мысалы, кейбір сот орындаушылардың кәсіби біліктілігінің жетіспеушілігі, атқару рәсімдеріндегі бюрократиялық кедергілер және техникалық қамтамасыз етудің жеткіліксіздігі саланың дамуына кедергі келтіруде.

Сонымен қатар, құқықтық нормативтердің өзекті болмауы немесе практикалық қолданудағы сәйкессіздіктердің әсерінен кейде құқықтық процестердің ұзаққа созылуы орын алады. Бұл, өзінің, азаматтардың заңға деген сенімін төмендетеді және әділеттілікке қол жеткізудің қиындықтарына алып келеді.

Қоғамдық бақылаудың жеткіліксіздігі және сыбайлас жемқорлықтың белгілі бір деңгейде сақталуы да түйткілді мәселелерге жатады, оларды шешу бағытында жүйелі шаралар қабылдау маңызды.

19. Атқарушылық іс жүргізуді жетілдірудің заманауи бағыттары

Заңнамалық реформалар аясында атқарушылық процесстерді оңтайландыруға бағытталған шағын және ірі кешенді шаралар жүзеге асырылуда. Бұл реформалар сот орындаушыларының жұмысын жеңілдетіп, құқықтық рәсімдердің бірізділігін қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, сот орындаушылардың кәсіби деңгейін арттыру мақсаты бойынша кәсіби біліктілікті жетілдіру курстары мен арнайы оқу бағдарламалары енгізілуде. Мұндай оқыту олардың құқықтық сауатын және процесс жүргізу сапасын арттыруға ықпал етеді.

Цифрлық технологияларды кеңінен қолдану, халықаралық тәжірибені тиімді игеру және қоғамдық бақылауды күшейту — атқарушылық іс жүргізудің тиімділігін көтерудің негізгі бағыттары ретінде ерекшеленеді. Бұл шаралар жүйені заманауи талаптарға сай қалыптастыруға мүмкіндік береді.

20. Атқарушылық іс жүргізудің қазіргі келбеті

Бүгінде атқарушылық іс жүргізу Қазақстандағы құқықтық тәртіп пен әділдіктің негізі болып табылады. Жүйелі жаңару үдерістері мен цифрландыру шаралары қоғам сенімін арттыруға және құқық қорғау механизмдерін жетілдіруге бағытталған.

Осы процестердің нәтижесінде сот орындаушылардың қызметі ашық әрі тиімді бола түсіп, құқықтық әділеттіліктің жүзеге асуына нақты үлес қосатыны айқын байқалады. Бұл бағыттағы жұмыстар болашақта да жалғасып, заңның орындалуын қамтамасыз ету жүйесінің сапасын көтеретініне сенім мол.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының атқарушылық іс жүргізу туралы Заңы, 1999 жыл.

ҚР Әділет министрлігінің атқарушылық іс жүргізуге қатысты жылдық есептері, 2020-2023 жж.

Жолдаев Б.Қ. "Құқықтық атқарушылық процесс: теория мен практика". Алматы, 2021.

Смагулова, И.Т. "Атқарушылық іс жүргізудің тарихи даму кезеңдері", Қазақстан заң журналы, 2022.

Назарбаев Н.А. "Құқықтық реформалар және олардың маңызы", Ұлттық құқықтық конференция материалдары, 2019.

Козлова И.А. Современные тенденции в исполнительном производстве // Журнал российского права. — 2021.

Дүниежүзілік банктің есебі: Исполнительное производство в странах СНГ, 2022.

Иванов П.В. Цифровизация в судебной системе: мировой опыт и перспективы // Право и общество, 2023.