Текст выступления:

Халықаралық актілер негізінде білім алу кезінде Қазақстан Республикасы азаматтарының адам құқықтарын қорғау, еңбек қатынастары саласында шетелдегі құқықтарын іске асыру
1. Халықаралық актілер және Қазақстан азаматтарының құқықтарын қорғау проблематикасы

Қазақстан азаматтарының шетелдегі құқықтарын халықаралық деңгейде қорғау – бүгінгі заман талаптарының бірі. Халықаралық құқықтық құжаттар мен одақтар осы мәселені дәлелді түрде шешуге мүмкіндік береді. Осы тұрғыда халықаралық актілердің маңызы ерекше.

2. Тарихи және құқықтық алғышарттар

1991 жылы Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан әлемдік құқықтық қауымдастыққа белсенді түрде кірді. Елдің халықаралық шарттарға қосылуы, оның ішінде адам құқықтары мен азаматтық-бейбітшілік саласындағы келісімдерге енуі, қазақстандық заңнаманы жаңартуға және құқық қорғау жүйесін кешенді дамытуға негіз болды. Бұл процесс білім және еңбек саласындағы құқықтардың қорғалуын қамтамасыз етті.

3. Халықаралық актілер: негізгі ұғымдар мен түрлері

Қазіргі халықаралық құқықта негізгі құқықтық база ретінде пакттар, конвенциялар және декларациялар қызмет атқарады. Мысалы, 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы адам құқықтарының әмбебап стандарттарын бекітіп, Қазақстан тарапынан мойындалған. Сонымен бірге, 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар пакті мен Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар пакті еліміздің заңнамалық негіздерін анықтап, нақты халықаралық міндеттемелерге тартады.

4. Қазақстанда халықаралық шарттардың құқықтық мәртебесі

Қазақстанның Конституциясына сәйкес халықаралық шарттар елдің заңының бөлігін құрайды, олар ішкі құқықпен үйлесімді болуы тиіс. Егер елдің заңнамалық актілері мен халықаралық шарттары арасында қайшылық пайда болса, халықаралық шарттар қолданылады. Бұл қағида шетелдегі қазақстандық азаматтардың құқықтарын халықаралық деңгейде қорғауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, халықаралық құқық нормалары азаматтардың білім алу және еңбек құқықтарын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

5. Адам құқықтарын қорғаудың негізгі принциптері

Халықаралық құқықта адам құқықтарының бөлінбейтіндігі мен теңдігі басты қағидат ретінде танылған. Бұл принциптер Қазақстан заңнамасында нақты бекітілген және олардың бұзылуына жол берілмейді. Кемсітушіліктің алдын алу білім беру мен еңбек саласындағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуге бағытталған. Сонымен бірге инклюзивтілік пен еркіндік қағидалары азаматтарға білім алу мен еңбек ету кезінде толық және тең құқықтарын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазақстан БҰҰ, ХЕҰ және ЮНЕСКО секілді халықаралық ұйымдардың құқық қорғау стандарттарын ұлттық заңнамасына сәтті енгізген.

6. Қазақстанда және әлемде адам құқықтарын қорғау ұйымдарының ролі

Әлемдік деңгейде адам құқықтарын қорғау ұйымдары – БҰҰ, Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ), ЮНЕСКО – азаматтардың құқықтарын сақтауда үлкен ықпалға ие. Қазақстан да осындай ұйымдармен тығыз әріптестік орнатып, адам құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық стандарттарды жүзеге асыруға жәрдемдеседі. Бұл ұйымдар білім алу және еңбек етіс саласында құқықтардың орындалуын бақылап, сот және құқық қорғау жүйесінде қызмет етеді. Сонымен қатар, ұлттық деңгейде құқық қорғау ұйымдары азаматтық бастамалар мен заңнамалық реформаларды қолдайды.

7. Халықаралық құқық бойынша білім алу құқығы және шартты қамтамасыз ету жолдары

Халықаралық құқық аясында білім алу құқығы – ең басты құндылықтардың бірі. 1966 жылғы БҰҰ-ның Азаматтық және саяси құқықтар пакті білім алу құқығын нығайтып, оны қамтамасыз етудің түрлі құралдарын ұсынады. Қазақстан осы халықаралық міндеттемелерді жүзеге асыру жолында білім беру саласында бірқатар реформалар жүргізді. Бұл студенттердің білім алу сапасын жоғарылатып, шетелде білім алу мүмкіндіктерін кеңейтті.

8. Қазақстан және халықаралық білім беру стандарттары

Қазақстан білім беруде сапаны қамтамасыз ету үшін халықаралық стандарттарды енгізді. Болон процесінің қатысушысы ретінде ел білім беру жүйелерін үйлестіріп, академиялық ұтқырлықты дамытты. Бұл стандарттар жастарға шетелде сапалы білім алуға, тәжірибе жинауға және халықаралық еңбек нарығында бәсекеге қабілетті болуға мүмкіндік береді.

9. Қазақстандық жастардың білім алу үшін пайдаланатын халықаралық шарттары мен бағдарламалары

Қазақстандық студенттер ERASMUS+, DAAD, Chevening секілді халықаралық бағдарламаларды белсенді пайдаланып келеді. Бұл келісімдер студенттердің академиялық ұтқырлығын кеңейтіп, шетелде оқу кезінде толық құқықтық қорғау мен қолдауды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл жобалар студенттердің кәсіби және мәдени дамуына жағдай жасайды.

10. Шетелде оқитын Қазақстан азаматтарының негізгі құқықтары мен міндеттері

Шетелде білім алатын студенттер консулдық қорғауға ие, бұл олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Визалық талаптарды орындау, медициналық сақтандыру және жатақхана жайлы нормаларды сақтау студенттердің басты міндеттерінің бірі. Сонымен қатар студенттер қабылдаушы елдің заңдарын құрметтеп, сақтау арқылы құқықтық тәртіптің нығаюына үлес қосады.

11. Еңбек құқығындағы халықаралық стандарттар мен олардың қолданылуы

Халықаралық еңбек стандарттары – жұмысшылардың құқықтарын қорғаудың маңызды құралы. Қазақстан бұл стандарттарды ұлттық заңнамасына енгізіп, еңбек қауіпсіздігі, жәрдемақы жүйесі, жұмыстың әділ жағдайлары бойынша талаптарды бекітті. Осындай халықаралық талаптардың орындалуы азаматтардың шетелде еңбек ету кезінде құқықтарының қорғалуын қамтамасыз етеді.

12. Қазақстан азаматтарының шетелдегі еңбек ету шарттары және құқықтары

Қазақстандық жұмысшылар шетелде уақытша немесе тұрақты негізде жұмыс істеу үшін жұмыс визасын алады. Еңбек шартына сәйкес олар еңбекақы, жұмыс уақыты және қауіпсіздік талаптары бойынша толық ақпаратқа ие болады. Халықаралық еңбек стандарттары әлеуметтік қорғау мен қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етеді. Қосжақты келісімшарттар азаматтарға консулдық көмек пен еңбек дауларын шешу механизмін ұсынады.

13. Қазақстандық еңбек мигранттарының 2010-2023 жылдардағы статистикасы

2010 жылдан бастап Қазақстаннан еңбек мигранттарының саны күрт артты. Басым бөлігі Ресей Федерациясына, сондай-ақ Түркия, Корея және Германия секілді елдерге баруда. Бұл елдердің экономикалық жағдайы және еңбек нарығы мигранттарды тартуда. Мәліметтер көрсеткендей, Ресей бағытындағы миграция өз ерекшелігімен ерекшеленеді, оның үлесі едәуір жоғары болып қала береді.

14. Еңбек мигранттары тап болатын құқықтық мәселелер

Кейбір еңбек мигранттары еңбекақының кешігуі мен құқықтарының бұзылуымен бетпе-бет келеді, бұл еңбек қатынастарының тұрақсыздығын туғызады. Заңсыз жұмыспен қамту әлеуметтік сақтандыру жүйесінің әлсіреуіне әкеліп соғады. Сонымен қатар, тілдік кедергілер мен мәдени айырмашылықтар дискриминацияның пайда болуына мүмкіндік жасап, еңбек қатынастарының қиындықтарын арттырады.

15. Қазақстан азаматтарын шетелде құқықтық қорғау тетіктері

Қазақстан шетелдегі азаматтарының құқықтарын қорғау үшін түрлі құқықтық тетіктерді қолданады. Олардың қатарында консулдық көмек көрсету, құқықтық кеңес беру, еңбек дауларын шешуге қолдау көрсету бар. Сондай-ақ, екіжақты келісімдер арқылы азаматтардың құқықтарын әлемдік деңгейде қорғау жұмысы жүйелі түрде жүргізілуде. Бұл механизмдер Қазақстан азаматтарының шетелде қауіпсіз әрі заңды ынтымақтастықта болуын қамтамасыз етеді.

16. Жеке тәжірибе: Германиядағы студент мысалы

Германияда білім алатын қазақстандық студенттің мысалы арқылы академиялық ұтқырлық бағдарламаларының маңыздылығын атап өтуге болады. Бұл бағдарламалар студенттерге құқықтық және әлеуметтік қолдауды қамтамасыз етеді, олар шетелде білім алған кезде кездесетін қиындықтарды азайтады. Халықаралық аккредиттеу және сақтандыру жүйелерінің көмегімен оқу кезеңіндегі құқықтық мәселелер жеңілдетіліп, студенттер өз құқықтарын қорғауда тиімді құралдарға ие болады.

Дегенмен, мәдени айырмашылықтар мен тілдік кедергілер кейде академиялық және құқықтық мәселелердің пайда болуына себеп болды. Бұл тәжірибе жастар үшін үлкен сабақты көрсетеді: шетелде оқыған кезде тек білім алу емес, сонымен қатар мәдениетті түсініп, құқықтық жүйені меңгеру де маңызды. Осы тұрғыда студенттің тәжірибесі басқа жастарға да қызықты әрі тәрбиелік мәні бар.

17. Жеке тәжірибе: Кореядағы еңбек иммигранты мысалы

Кореяда еңбек визасын рәсімдеу мен жалақы төлеу мәселелері бойынша құқықтық қиындықтарға тап болған қазақстандық мигранттың нақты жағдайы бізге сыртқы еңбек мигранттарының тәжірибесін ашады. Консулдық қызметтердің қолдауы арқылы еңбек шарттарындағы қайшылықтар шешіліп, әлеуметтік және тұрмыстық қолдау көрсетілді. Бұл қызметтер мигранттарға құқықтық қолдау көрсетудің және олардың құқықтарын қорғаудың маңызды аймағы болып табылады.

Сонымен қатар, халықаралық ұйымдармен бірігіп жұмыс істеу мигранттардың құқықтарын қорғауда қосымша мүмкіндіктер туғызып, сол арқылы жағдайларын жақсартты. Бұл ынтымақтастық еңбек мигранттарының қауіпсіздігі мен әлеуетін арттыруға бағытталған маңызды факторлардың бірі болып табылады.

18. Шетелде құқық бұзылуы кезінде әрекет ету алгоритмі

Қазақстан азаматтары шетелде құқықтарын бұзылған жағдайда қандай әрекеттер жасау керек екендігін білуі өте өзекті. Бұл алгоритм құқық қорғау және даулы мәселелерді шешу кезеңдерін нақты белгілейді. Алгоритм бірнеше негізгі сатыдан тұрады: алғашқы қадамдарда мәселені анықтау және қажетті құжаттарды жинау, одан кейін елшіліктер мен консулдықтармен байланысу.

Сонымен қатар, құқықтық көмекті алу үшін халықаралық және жергілікті ұйымдарға жүгіну ережелері бар. Әрбір кезең абайлап және заң шеңберінде әрекет етуді талап етеді, бұл шетелдегі азаматтардың құқықтарын тиімді қорғауға мүмкіндік береді.

19. Халықаралық ынтымақтастық: адам құқықтарын жүзеге асырудағы жаңа бағыттар

Адам құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастықтың маңызды аспектілері бірнеше оқиғалардан көрініс табады. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі комиссиялары әртүрлі елдердегі құқық бұзу оқиғаларына мониторинг жүргізеді және ескертулер жасайды. Бұл қызмет жағдайды тұрақтандыруда үлкен рөл атқарады.

Екінші жағынан, халықаралық құқықтық конвенциялар жаңа стандарттар мен нормаларды енгізеді, оларды елдер қабылдап, құқықтық жүйесін жетілдіруге тырысады. Бұл процесс азаматтардың құқықтарын қорғау деңгейін көтеріп, шекаралас ынтымақтастықты нығайтады. Сонымен қатар, азаматтық қоғам өкілдері мен халықаралық ұйымдардың серіктестігі құқық қорғау механизмдерін жетілдірудің тиімді әдісі болып табылады.

20. Халықаралық құқықтың азаматтардың құқықтарын қорғаудағы маңызы

Халықаралық және ұлттық құқықтық жүйелердің үйлесімділігі азаматтардың шетелде білім алу мен еңбек етудегі құқықтарын тиімді қорғауды қамтамасыз етеді. Бұл үйлесімділік мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық пен жаңа келісімдерді дамытуды талап етеді, осылайша азаматтар құқықтық қауіпсіздік пен перспективаларын кеңейте алады. Әлемдік қоғамдастықтың бірлігі мен құқықтық негіздерінің жетілуі халықаралық деңгейдегі деңгейдегі адам құқықтарының беріктігін арттыруға ықпал етеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Конституциясы. - Алматы, 1995.

Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, БҰҰ, 1948.

Қазақстан Республикасының халықаралық шарттар туралы заңы, 1997.

Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі статистикасы, 2023.

БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеттің баяндамалары, 2010-2023.

Петров А.В. Международное право и защита прав человека. – М.: Юрайт, 2019.

Смирнова Е.И. Практика международного сотрудничества в области защиты прав мигрантов. – СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 2021.

Железняк М.С. Академическая мобильность в современном мире: правовой аспект. – Алматы: КАЗГУ, 2020.

Мирошниченко И.В. Алгоритмы действий при нарушениях прав за рубежом: опыт Казахстана. – Астана: ИКЦ, 2022.

Ли Х. Международное сотрудничество по вопросам защиты трудовых мигрантов: кейс Кореи и Казахстана. – Сеул: Корейский университет, 2023.