Текст выступления:

Ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделі
1. Қазақстандағы ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің мәні мен негізгі бағыттары

Қазақстанның көпэтносты және көпконфессиялы қоғамында ұлтаралық және дінаралық келісімнің маңызы ерекше. Бұл ұстаным елдің тұрақты дамуының, ішкі саяси тұрақтылық пен әлеуметтік бейбітшіліктің негізі болып табылады. Қазақстан қоғамындағы әртүрлі халықтар мен діндердің татулығын қамтамасыз ету арқылы мемлекет азаматтарының құқықтары мен бостандықтарын қорғау, елдің біртұтастығын нығайту көзделген.

2. Қазақстандағы этносаралық және дінаралық қатынастардың тарихы мен алғышарттары

Қазақстанның этносаралық және дінаралық қатынастарының тарихы Ұлы Жібек жолы мен көшпенді мемлекеттер дәуірімен басталады. Көшпелі өмір салты мен аумағының кеңдігі арқасында Қазақстан түрлі ұлттар мен діндердің тоғысу орны болды. Кеңес дәуірінде халықтардың бірлігі мен тілдесуі үшін мемлекеттік саясат жүргізілді. Тәуелсіздік кезеңінде этносаралық келісімнің маңызы артып, ұлттық бірлік пен толеранттық ұғымдары басты назарға алынды.

3. «Қазақстандық модельдің» қалыптасуындағы тарихи контекст

"Қазақстандық модель" ұлтаралық және дінаралық келісімнің өзіне тән тәсілі ретінде Қазақстанның бірегей тарихи, мәдени және саяси жағдайларымен байланысты. Бұл модель Елбасының ұсынған ұлттық идеясы мен бірлік стратегиясы негізінде қалыптасып, ТМД елдері арасында тұрақтылық пен ынтымақтастықтың үлгісі ретінде танылды. Қазақстанның этностарының бірлесіп өмір сүруіне бағытталған заңнамалық және институционалдық негіздер осы модельдің негізін құрайды.

4. Конституциялық негіздер және құқықтық реттеу

Қазақстан Конституциясы ұлтар мен діндер арасындағы тең құқықтар мен бостандықтарды кепілдік етеді. Бұл құжат ұлт пен дінге қарамастан әрбір азаматтың құқықтарын қорғауды мемлекеттік міндет деп таниды. Мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілі, ал ресми түрде орыс тілі кеңінен қолданылады, бұл көптілділікті дамытуға жағдай жасайды. Сонымен қатар, "Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы" Заң Қазақстандағы ұлтаралық келісімді қорғап, діни еркіндікті қамтамасыз етеді, мемлекет пен діннің бөлінуін бекітеді.

5. Қазақстан халқы Ассамблеясы: құрылымы және рөлі

Қазақстан халқы Ассамблеясы – этносаралық келісім мен қоғамдық татулықты нығайтуға арналған ерекше институт. Ол түрлі ұлттар өкілдерін біріктіріп, мәдениетаралық диалогты дамытуға ықпал етеді. Ассамблея қоғамдық ұйымдар, этномәдени бірлестіктер мен мемлекеттік құрылымдардың арасындағы көпір ретінде қызмет етеді. Оның басты мақсаты – тұрақты ұлтаралық келісімді қамтамасыз ету және азаматтардың құқығын тең дәрежеде қорғау.

6. Діни плюрализм: діндердің әртүрлілігі мен диалогы

Қазақстанда тіркелген 3500-ден астам діни бірлестік пен 18 негізгі конфессия елдегі діни плюрализмнің кең ауқымын көрсетеді. Бұл жағдай азаматтық татулық пен толеранттықтың артуына себеп болып, түрлі рухани құндылықтардың сақталуына жол ашады. Халықаралық және отандық деңгейде дінаралық диалог форумдары тұрақты түрде өткізіліп, мемлекет діни төзімділікті және бейбітшілікті нығайту саясатын ұстанады. Бұл дәстүр Қазақстанның әлеуметтік тұрақтылығы мен ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

7. Этностық құрамының өзгерісі: 1989-2021 жылдар

Қазақстанның этностық құрамының динамикасы мемлекет тарихының маңызды көрінісі болып табылады. Соңғы 30 жыл ішінде қазақтардың үлесі айтарлықтай артты, ал орыс ұлтының саны едәуір төмендеді. Бұл әлеуметтік процестер этникалық құрылымның өзгеруін, миграциялық толқындарды және мемлекеттік тіл саясатының ықпалын көрсетеді. Статистикалық мәліметтер Қазақстандағы этникалық сан түрліліктің тұрақты эволюциясын дәлелдейді.

8. Этникалық топтардың әлеуметтік интеграциясы

Қазақстанда этникалық топтардың әлеуметтік интеграциясы – елдің бірігуінің маңызды факторы. Мектепте көпұлтты білім беру бағдарламалары іске асырылып, мәдени іс-шаралар этностарды жақындастырады. Сонымен қатар, жұмыс орындарында ұлттық әртүрлілікті құрметтеу пен ынтымақтастықты қалыптастыруға ерекше мән беріледі. Мұндай шаралар этностар арасындағы өзара түсіністік пен сенімді арттырады, қоғамдық тұрақтылыққа септігін тигізеді.

9. Қазақстандағы ірі этностар мен олардың үлесі, 2021

2021 жылғы халық санағы деректері бойынша қазақтар Қазақстан халқының басым көпшілігін құрайды, олардың үлесі үнемі өсіп келеді. Славян этностарының үлесі салыстырмалы түрде азайғанымен, олар қоғамның маңызды бөлшегі болып қала береді. Бұл өзгерістер мемлекеттік тіл саясатының, миграциялық үрдістердің және әлеуметтік интеграцияның нәтижесі ретінде қарастырылады. Мұндай этносаралық баланстың сақталуы қоғамның тұрақтылығы мен бірлігін қамтамасыз етеді.

10. БҰҰ және әлемдік қоғамдастықтағы мойындалу

2010 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Қазақстанның этносаралық және дінаралық келісім моделін әлемдік деңгейде оң бағалады. Бұл мойындау Қазақстанның ұлттық келісім мен толеранттық саясатын халықаралық қауымдастықта лайықты орынға жеткізді. Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының саммиті мен сарапшылары бұл тәжірибені бейбітшілік пен тұрақтылықтың үлгісі ретінде атап көрсетті, халықаралық тәжірибе ретінде үлгі алуды ұсынды.

11. Дінаралық келісім форумдары мен бастамалары

2003 жылдан бері Астана қаласында әлемдік және дәстүрлі діндердің жетекшілері съездері тұрақты түрде өткізіліп келеді. Бұл форумдар әртүрлі дін өкілдерінің ашық әңгімелесу алаңын болып, серіктестік пен түсіністіктің тереңдеуіне ықпал етеді. Қатысушылардің негізгі мақсаты дінаралық ынтымақтастықты арттыру, діни экстремизм мен фанатизмге қарсы бірлескен іс-шаралар әзірлеу болып табылады. Астана процесі ол – әлемдік деңгейде дінаралық тұрақтылықты нығайтуға бағытталған ең маңызды бастамалардың бірі.

12. Бейбітшілікті нығайтудағы білім мен бұқаралық ақпарат құралдарының үлесі

Білім беру және бұқаралық ақпарат құралдары Қазақстандағы ұлтаралық және дінаралық келісімнің ұйытқысы ретінде маңызды роль атқарады. Мектептер мен университеттерде толеранттылық пен этномәдени құндылықтар туралы бағдарламалар енгізіліп, жастар арасындағы түсіністікті арттыруға мүмкіндік жасалады. Сонымен қатар, БАҚ қоғамдық санада бейбітшілік пен бірлікті дәріптеп, ақпараттық саясат арқылы теріс пікірлер мен түсініспеушіліктің алдын алады. Осылайша, білім мен ақпарат қоғамдағы тұрақтылық пен бірлікке негіз болып табылады.

13. Экономикалық даму мен әлеуметтік тұрақтылық факторы ретіндегі келісім

Ұлтаралық келісім Қазақстанның экономикалық даму стратегиясында маңызды рөл атқарады. Тұрақты әлеуметтік орта шетелдік және ішкі инвестицияларды тартуға мүмкіндік береді. Сенімділи еңбек нарығы әртүрлі этностардың кәсіби өсуіне жол ашады. Сонымен қатар, өңірлердегі өндіріс пен кәсіпкерліктің дамуы ұлтаралық келісімнің әлеуметтік жағдайды жақсартуға және бейбіт дамуды қамтамасыз етуге септігін тигізетіні анық. Бұл факторлар бірге Қазақстанның экономикалық қауіпсіздігін арттырады.

14. Ұлтаралық жанжалдар санының динамикасы 1995-2023 жж.

1995 жылдан бастап ұлтаралық жанжалдардың саны айтарлықтай төмендеді, бұл Қазақстандағы тұрақтылықтың нығаюын көрсетеді. Мемлекеттік ұлтаралық саясаттың тиімділігі мен біріктіруші бағдарламалардың нәтижесінде қақтығыстардың алдын алу мүмкін болды. Осы кезеңде қоғамдағы бейбітшілік деңгейі артты, этносаралық құрмет пен түсіністік күшейді. Бұл үрдіс елдің халықаралық беделін жақсартып, ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізі болып табылады.

15. Құндылықтарды қалыптастырудағы жастардың рөлі

Жастар ұлтаралық келісім мен азаматтық патриотизмнің негізін қалыптастыруда аса маңызды. "Жас Отан" жастар қанаты патриотизм мен жауапкершілікті дамытуға ықпал етеді, оларды қоғамдық өмірге белсенді тартады. Мемлекеттік бағдарламалар жастардың толеранттылығын арттыруға және қоғамдық белсенділікті қолдауға бағытталған. Студенттік ұйымдар этностар арасында достық пен мәдени ынтымақтастықты нығайтып, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Жастардың қатысуы қоғамдағы жанжалдарды алдын алу мен бейбіт дамудың кепілі.

16. Қазақстандық қоғамдағы діни сенім еркіндігі

Қазақстанда діни сенім еркіндігі маңызды әлеуметтік құндылық ретінде қолдау табуда. Діни бірлестіктерді ресми тіркеу құқығы берілуі және олардың қызметінің заң негізінде қадағалану фактілері Қазақстан қоғамының ашықтығын және демократиялық қағидаттарға сүйенуін айқындайды. Бұл ұстаным діни ұйымдардың жұмысын қоғамдық сеніммен ұштастырып, олардың орнын заңды түрде бекітеді. Сонымен бірге, халық дәстүрлі діни мерекелерді – Құрбан айт, Рождество, Наурыз және Пасха сияқты – еркін атап өтуге мүмкіндік алады. Мемлекет дінаралық келісімді нығайту және мәдени өзара түсіністікті арттыру мақсатында арнайы бағдарламалар әзірлейді, түрлі қоғамдық іс-шаралар ұйымдастыруда. Мұның бәрі Қазақстандағы көпэтносты және көпконфессиялы қоғамдағы ынтымақтастық пен тұрақтылықтың негізін құрайды.

17. Қазақстандағы ірі діни конфессиялар мен олардың үлесі, 2022

Қазақстанның діни ландшафты әртүрлі және оның негізгілерінің бірі – ислам діні. 2022 жылғы деректерге сәйкес, ислам Қазақстандағы ең кең тараған дін ретінде халықтың басым бөлігін құрайды. Бұл елдің тарихи және географиялық ерекшеліктерімен түсіндіріледі, қайда мұсылмандық дәстүрлер халықтың рухани өмірінде терең орналасқан. Сонымен қатар, православие шіркеуі және басқа да конфессиялар өз ықпалын сақтай отырып, діни алуандылықтың мәнін көрсетеді. Бұл көп конфессиялы құрылым Қазақстан қоғамындағы дінаралық татулық пен мәдени байлықтың көрінісі.

18. Қазақстандық үлгінің артықшылықтары мен әлемдік тәжірибеден айырмашылықтары

Қазақстан үлгісі көптеген елдерден ерекшеленеді, оның басты ерекшеліктерінің бірі – ұлтаралық және дінаралық келісімді сақтау жолындағы үкімет пен қоғамның бірлескен әрекеті. Мысалы, Қазақстанда діни ұйымдар мен ұлттар арасында талқылау мәдениеті дамыған, бұл өз кезегінде қоғамдағы шиеленістердің алдын алуға ықпал етеді. Әлемдік тәжірибемен салыстырғанда, Қазақстанда мемлекет тарапынан діни төзімділік пен өзара сыйластықты насихаттау әрдайым негізгі бағыт болып табылады. Бұл модель тек қана конфессияаралық қатынастарды қалыптастырумен шектелмей, әлеуметтік келісімнің, ұлттық бірліктің нығаюына да әсер етеді.

19. Қауіп-қатерлер мен сақтық шаралары: тұрақтылықты сақтау жолдары

Қазақстанда 2019 жылдан бастап ұлтаралық және дінаралық шиеленістердің азаюы қоғамдағы қауіпсіздік пен тұрақтылықтың нығаюын көрсетеді. Бұл көрсеткіш профилактикалық және алдын алу шараларының тиімділігін дәлелдейді. Мәселен, экстремизм мен радикализмге қарсы күреске бағытталған бағдарламалар, қоғамдық диалог пен бірлікке шақыратын бастамалар өз нәтижесін беріп отыр. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметтері бойынша, бұл бағыттағы жұмыс тұрақтылықты қамтамасыз етіп, қоғам өміріндегі үйлесімділікті одан әрі арттыруда маңызды рөл атқарады.

20. Қазақстандық модельдің тұрақты дамуы және жаһандық маңызы

Қазақстанның ұлтаралық және конфессияаралық келісім моделі әлеуметтік тыныштық пен ұлттық бірлікті сақтау саласында өзіндік тиімділігін дәлелдеді. Бұл модель елдің ішкі тұрақтылығына ғана емес, сонымен бірге халықаралық аренада бейбітшілік пен келісімнің үлгісі ретінде кеңінен мойындалуда. Қазақстанның тәжірибесі көпэтносты және көпконфессиялы елдерге сабақ бола отырып, жаһандық деңгейде қоғамдық қауіпсіздік пен үйлесімділікті дамытудың үлгісі ретінде қызмет етеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы, 1995.

Біріккен Ұлттар Ұйымы. Қазақстандағы этносаралық келісім моделі бойынша баяндама. — Нью-Йорк, 2010.

Қазақстан халқының 2021 жылғы санақ деректері. — Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі. Ұлтаралық жанжалдар статистикасы. — 2023.

Төлеген, М. Қазақстандағы дінаралық диалог: тарихи және әлеуметтік аспектілер. — Алматы, 2018.

Қазақстан Республикасы Дін істері агенттігі. Қазақстандағы діни ахуал: статистикалық баяндамасы. Алматы, 2022.

Нұртазина А.С. Қазақстандағы дінаралық келісімнің әлеуметтік және саяси аспектілері // Қоғам және дін, 2021, №3, 45-58 беттер.

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті. Қоғамдық қауіпсіздік және экстремизмге қарсы іс-қимылдар туралы есеп, 2023.

Алиев Т.А. Қазақстандағы ұлтаралық және діни келісім мемлекеттік саясаттың жағдайы және болашағы // Халықаралық қатынастар және қоғамдық қауіпсіздік, 2022, №2, 23-36 беттер.