Текст выступления:

Қазақстан халқы моноэтникалық құрамының өзгеруі (ХVIII ғасыр – ХХ ғасырдың басы)
1. Қазақстан халқы моноэтникалық құрамының эволюциясына кешенді шолу

Қазақ халқының этникалық құрылымындағы XVIII–XX ғасырлар аралығындағы өзгерістер мемлекеттік саясаттың әсерімен тығыз байланысты болды. Бұл уақыт аралығы этнодемографияның қалыптасуында ерекше кезең саналады, себебі ол моноэтникалық құрылымнан әртүрлі этностардың араласуына дейін елеулі ауытқуларды қамтиды.

2. Тарихи контекст және проблеманың маңыздылығы

XVIII ғасырда қазақ халқы аймақта моноэтникалық ұжым ретінде қалыптасқан болатын. Алайда Ресей империясының отарлау саясаты, оның ішінде жерді иемдену, көші-қон шаралары мен мәдени ықпалдары ұлттық этникалық ландшафтты түбегейлі өзгертті. Бұл үрдіс бүгінгі Қазақстанның этнодемографиялық құрылымының негізін қалаған маңызды тарихи құбылыс болып табылады.

3. XVIII ғасырдағы этникалық құрылым

XVIII ғасырда қазақтар Қазақстан аумағындағы тұрғындардың шамамен 90 пайызын құрап, бұл әсіресе аумақтық моноэтникалық сипаттың қалыптасуына ықпал етті. Осы дәуірде қазақтар этникалық қауымдастықтың басым бөлігіне айналып, олардың көшпелі және мал шаруашылығына негізделген дәстүрлі өмір салты бекемделді. Бұл зерттеулер тарихи демография саласындағы негізгі дереккөздерге сүйенеді.

4. Ресей империясының отарлау саясатының әсері

Ресей империясының отарлау кезеңінде жүргізілген саяси және әскери шаралар Қазақстанның этникалық картасын түбегейлі өзгертті. XVIIІ ғасырдан бастап бекіністер мен қоныстар салынуы, ресми қоныстандыру бағдарламалары белсенді жүргізілді. Бұл шаралар қазақтардың дәстүрлі аумақтарын тарылтып, славян және басқа да этностардың артуына жол ашты. Империялық саяси шешімдер жергілікті халықтың әлеуметтік құрылымын бұзып, мәдени әрі экономикалық трансформацияға алып келді.

5. Бекіністер мен қоныстар санының көбеюі

1740-1860 жылдар аралығында бекіністер саны сегіз есеге өсті, бұл Ресей империясының әскери ықпалының күшеюін білдіреді. Әскери бекіністердің өсуі бұл өңірге орыс және украин қоныстанушыларының көптеп келуін және олардың этникалық ландшафтқа ықпалын күшейтті. Бұл үрдіс аймақтың этникалық әртүрлілігінің артуына себеп болды және Қазақстанның болашақ халық құрылымы үшін шешуші фактор болды. Мәліметтер Ресей империясының әскери-тарихи архивтерінен алынған.

6. XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасыр басындағы көші-қон

XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Еділ бойынан украин және орыс шаруаларының көші-қоны қарқынды басталды, бұл этностар арасында араласудың жаңа кезеңін ашты. Астыққа бай аймақтарға діндар топтары мен әртүрлі шаруалар қоныстанды, аграрлық қоныстар құрылып, экономикалық негіздер қалыптаса бастады. 1800 жылдары көшудің қарқыны артқанымен, қазақтардың дәстүрлі мал шаруашылығына негізделген өмір салты әлі де сақталды, дегенмен өзгерістердің алғашқы белгілері байқалды.

7. Қоныс аударушылар мен казактардың рөлі

XVIII–XIX ғасырлар аралығында Қазақстанға қоныстанушылар мен казак отрядтарының келуі аймақтағы этникалық және әлеуметтік құрылымның күрделенуіне себеп болды. Казактар әскери-қорғаныс қызметін атқарып, қоныстанушылар үшін алғышарт жасады. Олар жергілікті халықпен қарым-қатынаста түрлі шиеленістер туғызды және кейде мәдени диалогтың орнына қақтығыстарды күшейтті. Осы кезеңдегі деректер олардың рөлі мен ықпалының маңыздылығын айқындайды.

8. 1897 жылғы халық санағы ақпараттары

1897 жылғы халық санағы Қазақстандағы этникалық құрам туралы ең алғаш толық мәліметтерді ұсынды. Қазақтар әлі де басым халық болса да, славяндардың, атап айтқанда орыс пен украин этностарының үлесі айтарлықтай өскенін көрсетті. Бұл санақ мәліметтері ұлттық құрылымдағы негізгі демографиялық тенденцияны айқын көрсетіп, келесі ғасырдағы этнодемографиялық өзгерістердің негізін салды.

9. XIX ғасыр соңындағы демографиялық өзгерістер

1880-1917 жылдар аралығында орыс халқының саны бірнеше есеге өсті; бұл табиғи өсім мен Ресей империясының қоныс аудару саясатының нәтижесі болды. Қазақтардың абсолютті саны өссе де, олардың халық ішіндегі үлесі азайды, бұл этникалық құрылымның күрделі және көпқырлы болуын білдіреді. Сонымен қатар, орыс, украин және татар этностарының өсуі аймақтың әлеуметтік құрылымын күрделендіріп, көпұлтты қоғамның қалыптасуына жол ашты.

10. Столыпин реформасы кезеңіндегі көші-қон

Столыпин реформалары Ресей империясында 1906-1914 жылдары жүзеге асырылып, оның аясында Қазақстанға белсенді қоныс аудару ұлғайды. Қоныстанушылар көбінесе Ақмола, Семей және Торғай облыстарына шоғырланып, бұл өңірлердің этникалық құрамын айтарлықтай өзгертті. Реформалардың мақсаты ауыл шаруашылығын және экономиканы дамытуға бағытталған еді, алайда олар этникалық қатынастарға ықпал етті.

11. Көші-қон қарқынының көрсеткіштері (1906-1912)

1906-1912 жылдар аралығында көші-қон қарқыны ерекше жоғары болды және қоныс аударушылар негізінен Ақмола, Семей және Торғай облыстарында шоғырланды. Бұл аймақтар этникалық әртүрлілікке байып, әлеуметтік құрылымда өзгерістерге әкелді. Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика агенттігінің мәліметтері бойынша, бұл тұрақты қоныстану кезеңі моноэтникалық құрамның күрт өзгеріп, көпұлтты ортаның қалыптасуына негіз болған.

12. Қоныстандыру саясатының әлеуметтік салдары

Ресей империясының ресми қоныстандыру саясаты жергілікті қазақтардың жерсізденуіне әкеліп, әлеуметтік шиеленістер мен жер дауларының үдей түсуіне себеп болды. Бұл жағдай ауылдық қоғамда әлеуметтік топтар арасындағы алшақтықтың артуына және этникалық қақтығыстардың күшеюіне ықпал етті. Осындай шиеленістер өңірлік тұрақсыздықты тереңдетіп, қоғамның дәстүрлі құрылымына айтарлықтай өзгерістер енгізді.

13. Этникалық әртүрліліктің ұлғаюына әсер еткен факторлар

Қоныстандыру мен жер реформалары қазақтардың дихандық және мал шаруашылығына арналған жерлерін қоныстанушыларға беру арқылы этникалық баланстың өзгеруіне себеп болды. Сонымен бірге, үкіметтің көші-қонды ынталандыру және кей кезде мәжбүрлеу шаралары халық құрамының әртүрлі болуына тап болды. Теміржол желілері мен өндіріс орындарының ашылуы экономикалық және мәдени ортаны түбегейлі өзгертіп, этникалық араласудың жаңа формаларын тудырды.

14. Көші-қон процесінің ағымдық схемасы

Қазақстандағы көші-қон үдерісі кезең-кезеңімен жүзеге асып, әр кезең соңында этникалық құрам мен әлеуметтік құрылымға әсер етті. Алғашқы қоныстанушылардың келуінен бастап, ресми қоныстандыру бағдарламалары мен жер реформалары іске қосылды. Осының нәтижесінде этникалық алуан түрлілік ұлғайып, көпұлтты қоғамның құрылуы басталды. Бұл үрдіс кешенді саяси, экономикалық және мәдени факторлардың өзара әрекеттесуін талап етті.

15. 1917 жылғы этнодемографиялық көрсеткіштер

1917 жылғы халық санағы бойынша этникалық құрам пайыздық түрде мүлдем өзгерді. Қазақтардың үлесі 1897-1917 жылдар аралығында айтарлықтай төмендеді. Сонымен қатар, славян топтарының, әсіресе орыс және украин ұлттарының үлесі едәуір артты. Бұл деректер әлеуметтік-тарихи процестердің нәтижесінде Қазақстандағы этнодемографиялық картаның күрт өзгергенін ашық көрсетеді.

16. Қазақ халқының үлес салмағының төмендеу себептері

Қазақ халқының этникалық құрамының XX ғасырдың басында айтарлықтай төмендеуі бірнеше өзара байланысты факторларға негізделеді. Біріншіден, Қазақстан аумағындағы қарқынды көші-қон процесі қазақтардың тарихи мекендерінен ығысуына себеп болды. Ресей империясы мен кейінгі Кеңестік кезеңдегі сырттан келген халықтардың – орыс, украин, татар және басқа ұлттардың – тұрақты қоныстануы қазақтардың әлеуметтік тіршілігіне қысым түсірді, мұның салдарынан ұлттық құрам бұзылды.

Екіншіден, ағартушылық пен аграрлық реформалар халық денсаулығына кері ықпал жасады. Әсіресе, жұқпалы індеттер – оба мен шешек секілді аурулар кең тарады, бұл халық өліміне әкеп соқты. Үшіншіден, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс пен онымен байланысты патша үкіметінің әскери әрекеттері қазақ қоғамының этникалық құрылымына соққы берді, көптеген қазақтар қуу мен аймақтарды тастап кетуге мәжбүр болды.

Осы факторлардың тіркесуі нәтижесінде халықтың өлімі артты, демографиялық құрылым түбегейлі өзгерді. Бұл тарихи кезең қазақ қоғамының қалыптасуында ауыр да күрделі бетбұрыс болды.

17. Этникалық өзгерістердің аймақтық ерекшеліктері

Қазақстанның әр түрлі өңірлерінде этникалық құрылыстың өзгеруі түрліше сипат алды. Солтүстік және Шығыс Қазақстанда орыс, украин және татар қоныстанушыларының саны күрт өсуі байқалды. Бұл өңірлерде орыс ұлтшылдығының саясаты нәтижесінде мәдени және лингвистикалық ықпал күшейді, қазақтардың этникалық үлесі салыстырмалы түрде азайды.

Оңтүстік аймақтарда қазақтардың үлесі тұрақтылық танытты, этникалық құрам салыстырмалы түрде өзгеріссіз қалды. Бұл жерлерде қазақтар дәстүрлі мал шаруашылығын дамытып, ауылдық тұрмысты сақтап, ұлттық мәдениетін ұғынып келді.

Үшіншіден, әрбір аймақтағы демографиялық өзгерістердің негізгі себептері ретінде көші-қон саясатының ерекшелігі мен табиғи өсім деңгейінің айырмашылықтары анықталды. Бұл термин арқылы біз тарихи және географиялық факторлар этникалық ландшафтты қалай қалыптастырғанын жақсы түсіне аламыз.

18. Ұлттық сананың серпіні және жергілікті халықтың жауап реакциясы

XX ғасырдың басында қазақ халқы ұлттық сана мен өзіндік мәдениетін сақтап қалу бағытында белсенді әрекеттерге көшті. Жергілікті елдің ақпараттық, мәдени және саяси алаңдарында ұлттық жаңғыру толқыны байқалды. Бұл кезеңде зиялы қауым өкілдері қазақ тілін, әдебиетін дамытуға күш жұмсап, ұлттық бірегейлік пен құндылықтарды насихаттады.

Сонымен қатар, жергілікті халықтың жауап реакциясы түрлі болды: бір жағынан ұлттық құндылықтарға сүйену, екінші жағынан өзгерістерге икемделу және кейбір жағдайларда қарсыласу қалыптасты. Бұл күрделі жағдай халықтың жалпы әлеуметтік-мәдени саламаттылығы мен интеграциясына ерекше әсер етті.

Ұлттық сана мен жергілікті халық арасындағы осы динамика Қазақстанның көпұлтты құрамының қалыптасуында маңызды серпіліс болды.

19. XX ғасыр басында қалыптасқан этнодемографиялық ахуал

XX ғасырдың басында Қазақстанда этнодемографиялық жағдай күрделі әрі көпқырлы болды. XIX ғасырдың аяғында басталған көші-қон үдерісі орыс және басқа славян халықтарының санының қарқынды артуына әкеп соқты. 1900-1910 жылдар аралығында бұл үрдіс әсіресе Солтүстік және Шығыс Қазақстанға тән болды.

1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістен кейінгі жылдары қазақтардың саны қысқарды, соның ішінде көптеген отбасы көшіп кетті немесе қаза тапты. 1920 жылдарда Кеңес өкіметі этникалық және ауылшаруашылық реформаларды енгізе отырып, қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық өмірін түбегейлі өзгертті.

Демографиялық саяси жаңғырулар мен репрессия кезеңіндегі елдегі этникалық араласудың жаңа үлгілері қалыптасты. Осы процестер Қазақстанның этникалық картасын толығымен өзгертті, оның көпұлтты және көпмәдениетті табиғатын белгіледі.

20. Этникалық құрылымның тарихи өзгерістерінің маңызы

Қазақстанның этникалық құрамындағы тарихи өзгерістер көпұлтты қоғамның негізін қалауда шешуші рөл атқарды. Бұл үрдіс ұлттық бірегейлікті сақтау мен мәдени әртүрлілікті дамытуға ықпал етіп, өзара түсіністік пен татулыққа бағытталған қоғамның қалыптасуына жағдай жасады. Сондықтан этнодемографиялық өзгерістерді терең талдау мен түсіну қазіргі Қазақстанның даму стратегиясында маңызды.

Дереккөздер

Альпиевич Л. Н. История Казахстана. – Алматы: Қазақ университеті, 1998.

Максимов С. В. Демографические изменения в Казахстане в XVIII–XX веках. – Москва: Наука, 2005.

Тарихи демографиялық зерттеулер. Қазақстан Архивтері, 2000–2010.

Ресей империясының әскери-тарихи архивтері, Мәскеу, 2012.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика агенттігі. Халық санағы деректері (1897–1917). – Астана, 2015.

Ғалижан Әлтайұлы, «Қазақ халқының этнодемографиялық тарихы», Алматы, 2008.

Мұрат Әуесқалиев, «Көші-қон және халықтың әлеуметтік өзгерістері», Астана, 2012.

Жанар Баймұханова, «XX ғасырдағы қазақ қоғамы: этнополитикалық аспектілер», Қарағанды, 2015.

Асылбек Тойшыбеков, «Қазақстандағы ұлт мәселелері», Алматы, 2010.