Текст выступления:

Кеңестік кезеңде Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасуы
1. Кеңестік кезеңдегі Қазақстандағы полиэтникалық қоғам: негізгі тақырыптар

Қазақ жеріндегі полиэтникалық қоғамның қалыптасуы - тарихи және мәдени тұрғыдан күрделі процесс болды. Бұл кезеңде түрлі этностар бір ұжымда өмір сүріп, өзара ықпалдастық пен қақтығыстарды тәжірибеден өткізді. Түрлі ұлттардың келуі мен араласуы этникалық құрамның күрделі құрылымын қалыптастырды, бұл Қазақстанның әлеуметтік-мәдени ландшафтының ерекше сипатын анықтады. Бұл баяндаманың мақсаты — осы полиэтникалық жағдайдың негізін, өзгерістер себептерін және олардың қоғамға әсерін жан-жақты қарастыру.

2. Қазақстандағы этникалық жағдайдың тарихи негіздері

XX ғасырдың басында қазақтар Қазақстан халқының басым көпшілігін құрады, бұл сол кездегі этникалық ландшафтының негізі болды. Ресей империясының отарлау саясаты аясында, қазақ жеріне орыс, украин сияқты басқа да ұлттардың шаруалары қоныстанды. Бұл шаралар урбанизация процесімен қатар жүріп, этникалық құрамның өзгеруіне ықпал етті. Осы кезеңдегі миграциялық және әлеуметтік үдерістер Қазақстанның тарихи этнодемографиялық бейнесін айқындайды.

3. Кеңестік кезеңдегі этнодемографиялық өзгерістер

Кеңес дәуірі Қазақстандағы этникалық құрамның құрылымы мен динамикасында айтарлықтай өзгерістер әкелді. Индустриализация мен тың игеру науқандары көптеген адамдарды жаңа жерлерге қоныстандыруға мәжбүр етті. Бұл кезеңде түрлі этностардың қатысуымен демографиялық ұтқырлық белсенді өрісті, нәтижесінде еліміздің этникалық картасы күрделі түрде қайта құрылды. Сонымен қатар, депортациялар мен арнайы қоныс аудару саясаты этникалық топтардың таралуына ерекше әсер етті.

4. Мемлекеттік саясаттың көші-қонға әсері

Кеңес өкіметі индустриализация мен тың игеру науқандарын жүзеге асыру арқылы Қазақстандағы еңбек ресурстарының санын арттыруға ұмтылды. Бұл шаралар халық санын және оның этникалық құрамын жылдам өзгертуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, сталиндік депортациялар көптеген этникалық топтарды күштеп Қазақстанға көшіріп, жергілікті құрылымды түбегейлі өзгертті. Мемлекет арнайы қоныс аудару бағдарламаларын жүзеге асырып, этникалық топтардың таралуын жоспарлы түрде басқарды, бұл полиэтникалық қоғамның қалыптасуына негіз болды.

5. Қазақстандағы этникалық құрамның динамикасы

Халық санағының мәліметтері көрсеткендей, Кеңес кезеңінде қазақтардың пайыздық үлесі төмендей бастағанымен, орыс және басқа ұлттардың саны өсіп, олардың үлесі арта түсті. Бұл динамика этникалық құрылымның ауқымды өзгерістер ұштығын көрсетеді. Мұндай тенденция кеңес мемлекеттік саясатының ықпалының нақты көрінісі болып табылады, ол демографиялық және мәдениеттің араласуын тірілтті.

6. Қазақстанға депортацияланған негізгі этникалық топтар

1930-1950 жылдары кеңес үкіметі саяси және әскери мақсатта түрлі этникалық топтарды күштеп Қазақстанға көшірді. Солардың арасында немістер, кәрістер, крым татарлары және тағы басқа халықтар болды. Бұл топтардың қалаған жерлерінен алыстатылуы және жаңа ортаға бейімделуі оларға және жергілікті халыққа үлкен мәдени және әлеуметтік сынақтар әкелді. Бірақ нәтижесінде, бұл топтар Қазақстанның полиэтникалық қоғамының маңызды бөлігіне айналды.

7. Қазақстанға депортацияланған халықтар (1937-1949)

Кестеде көрсетілгендей, осы кезеңде көлемді депортация топтары Қазақстанға келіп қоныстанды. Олар халық санының өсуіне және этникалық әртүрліліктің тереңдеуіне ықпал етті. Бұл деректер кеңес сәясатының халық құрамына және этникалық құрылымға қалайша тікелей әсер еткені туралы айқын мәлімет береді. Депортациялар этникалық тепе-теңдікті қайта құруда шешуші болды.

8. Индустриализация мен урбанизацияның кеңестік кезеңдегі әсері

1930-1960 жылдары Қазақстанда ірі өнеркәсіп орталықтары пайда болып, бұл өңірдің экономикасының құрылымын түбегейлі өзгертті. Бұл өнеркәсіптер жұмыс күшін талап етіп, көшпелі халықтың орнына тұрақты қала тұрғындарының өсуіне ұйытқы болды. Қарағанды, Теміртау, Өскемен сияқты қалалар дамып, әртүрлі этникалық топтардың араласуы күшейді. Осындай жағдай халықтың әлеуметтік құрылымын күрделендіріп, ұлттар арасындағы ықпалдастықты жаңа деңгейге шығарды.

9. Тың игеру және этникалық өзгерістер кезеңі

Тың игеру науқаны Қазақстанның далалық аудандарында кең көлемде жүзеге асырылды. Бұл шараға әр түрлі ұлттардан келген мыңдаған жұмысшы қатысып, жаңа ауыл шаруашылығы жерлерін игерді. Бұл процесс этникалық құрамның одан әрі күрделенуіне және халықтың әлеуметтік-экономикалық құрылымының өзгеруіне әкелді. Жаңа аймақтарға қоныстану этностардың араласуына әрі жаңа мәдени байланыстар қалыптасуына негіз болды.

10. Соғыс тұтқындары мен арнайы қоныстаушылардың әсері

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындар ретінде Қазақстанға келген әртүрлі этникалық топтар жергілікті қоғамға ерекше ықпал етті. Сонымен қатар, арнайы қонысы бар адамдар мен соғыс жылдарынан кейінгі қоныстанушылар жергілікті мәдениеттік, әлеуметтік құрылымды байытты, кейде өзгерістер енгізді. Бұл этникалық күрделілікті арттыра отырып, Қазақстанның көпұлтты қоғам қалыптасуына ықпал етті.

11. Қазақстандағы ұлттық мектептер мен мәдениет үйлері

Кеңес дәуірінде ұлттық мектептер мен мәдениет үйлері этникалық топтардың тілін, мәдениетін сақтауда және дамытудан маңызды рөл атқарды. Бұл мекемелер ұлттық сананы қалыптастыруға мүмкіндік беріп, ұлттардың мәдени ерекшеліктерін ұлықтауды қамтамасыз етті. Осындай құрылымдардың арқасында Қазақстандағы әр этникалық топ өз мәдениетін дәріптеп, полиэтникалық қоғамның байлығына үлес қосты.

12. Халық саны және этникалық топтар үлесі (1939-1979)

1939 жылдан 1979 жылға дейінгі кезеңде халық саны мен оның этникалық құрамында айтарлықтай ауытқулар байқалды. Қазақтардың үлесі бастапқы кезеңде төмендегенімен, кейінгі жылдары қайта арта түсті. Сонымен қатар, орыстар, украиндар, немістер және өзбектердің үлестері де өзгерістерге ұшырады. Бұл мәліметтер кеңестік демографиялық саясаттың этникалық құрылымды едәуір өзгерткенін көрсетеді.

13. Полиэтникалық қоғамның қалыптасу кезеңдері

Полиэтникалық қоғам Қазақстанның тарихында бірнеше кезеңдер арқылы қалыптасты. Алғашқы отарлау дәуірінен басталып, Кеңес өкіметінің индустриализация және депортация саясатына дейінгі кезеңдер маңызды мәнге ие болды. Әр кезеңде этникалық топтардың араласуы мен әлеуметтік-мәдени байланыстары нығайып, көпұлтты қоғамның негізі қаланды. Хронология арқылы осы процесстің даму динамикасы мен себеп-салдар байланыстарын анықтауға болады.

14. Этникалық мәдениет пен дәстүрлердің араласуы мен бейімделуі

Қазақстандағы түрлі этникалық топтардың мәдениеттері және дәстүрлері бір-бірімен ықпалдаса отырып, ерекше мәдени палитра қалыптастырды. Кейбір дәстүрлер мен салттар өзара араласып, жаңа формаларда қайта жаңғырды. Бұл үрдіс этникалық топтардың қоғамдағы қатынасын және әлеуметтік өмірдегі бейімделуін жеңілдетті. Осындай үрдістер полиэтникалық ортадағы мәдени бірегейлік пен алуандықтың негізін құрады.

15. Полиэтникалық қоғамдағы ұлтаралық өзара қатынас

Кеңес өкіметі ұлтаралық қақтығыстарды азайту, «Достық пен бірлік» идеологиясын насихаттау арқылы қоғамдағы тыныштық пен келісімді насихаттады. Оның бірқатар шаралары, атап айтқанда міндетті орыс тілін енгізу, ұлттар арасында тілді білу мен түсіншілікті арттырса да, кейде басқа тілдер мен мәдениеттердің жоғалу қаупін тудырды. Сонымен бірге, әлеуметтік салаларда тең құқықты қамтамасыз ету мақсатында интеграциялық саясат жүргізілді, бірақ бұл процесс кейбір этникалық топтар үшін жасанды ассимиляцияға жол ашты.

16. Ұлттық құрамдағы қала мен ауыл халықтарының айырмашылығы

Қазақстанның 1970 жылғы халық санағының көрсеткіштері ұлттық құрамның қалалық және ауылдық аймақтарда қалай бөлінетінін ашып көрсетеді. Қалалық аймақтарда негізінен еуропалық этностар, атап айтқанда орыстар, украиндар мен немістер басым болған. Бұл этностар негізінен Қазақстанның индустриализациясы мен урбанизациясының нәтижесінде қалаларға көшіп, жұмысқа орналасқан. Ал ауылдық жерлерде қазақтар мен өзбектердің саны анық басымдыққа ие болды, себебі олар көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысып, дәстүрлі өмір салтын ұстанды. Мұндай этникалық таралу экономикалық факторлармен тығыз байланысты: қалада өнеркәсіп пен қызмет салалары жұмыс орындарын ұсынса, ауылда негізгі мамандықтар ауыл шаруашылығына бағытталған. Сонымен қатар, бұл этникалық бөлу халықтың мәдени және әлеуметтік құрылымына айтарлықтай ықпал етті, себебі этностардың тұрмыстық әдеттері, салт-дәстүрлері мен тілдері өңірлік ерекшеліктермен ұштасып, әлеуметтік араласудың өзіндік формаларын жасады. Бұл саладағы зерттеулер этникалық көптүрлілік пен оның қалалық-аудандағы ерекшеліктерін түсінуге мүмкіндік береді, әрі бүгінгі Қазақстандағы ұлтаралық келісім мен диалогтың негізін түсінуге көмектеседі.

17. Кеңестік кезеңдегі азаматтық бірегейлік пен ұлттық сана

Кеңестік кезеңде "Кеңес халқы" идеясы көпұлтты қоғамның ортақ азаматтығын қалыптастырудың басты негізі болды. Бұл тұжырымдаманың мақсаты — әр түрлі этностарды, мәдениеттерді бір мемлекеттің аясында біріктіру еді. Қазақстандағы халық бұл концепцияны әрқалай қабылдап, олардың ұлттық сана мен лоялдылық деңгейінде түрлі айырмашылықтар байқалды. Мысалы, кейбір топтар кеңестік азаматтықты терең сезінсе, басқалары ұлттық ерекшелігін сақтау мен өз мәдениетін дамытуға ерекше мән берді. Кеңестік идеология мен ұлттық сананы үйлестіру мақсатында көптеген арнайы білім беру бағдарламалары мен мәдени шаралар ұйымдастырылды. Бұл бағдарламалар арқылы кеңестік бірегейлік насихатталып, сонымен қатар ұлттық мәдениеттердің дамуына жағдай жасалды. Мұндай үйлесімділік жеке ұлттардың мәдени ерекшеліктерінің сақталуына ықпал етіп, олар кеңестік әлеуметтік-мәдени бағытпен келісімді түрде дами алды. Осылайша, кеңестік кезең көпұлтты қоғамның жаңа бірлігін қалыптастырса, ұлттық сана мен тәуелсіздік идеяларын араластыруға мүмкіндік берді.

18. Полиэтникалық Қазақстандағы күнделікті өмір

Қазақстанның полиэтникалық қоғамы күнделікті өмірде өзін ерекше көрсетеді, бұл әр түрлі этностардың мәдениеті мен дәстүрлерінің қайталанбас тоғысуымен айқындалады. Мысалы, қала көшелерінде қазақтың домбырасы мен орыс әуені екіге бөлінген радиоканалда қатар жүрсе, ауылдық орманшықтарда өзбектердің ұлттық мерекелерінен соңғы жаңалықтар тілдеседі. Достық пен өзара түсіністікке негізделген бұл ортада бала-бақшада әртүрлі тілдер мен салт-дәстүрлер қатар дамиды, бұл ұрпақтарға түрлі мәдениеттер арасындағы көпір қызметін атқарады. Сонымен қатар, бұл күнделікті байланыстар халықтар арасындағы мәдени байлықты арттырып, қоғамдық өмірдің бай әрі дамыған сипат алуына жол ашады. Әртүрлі этностардың өмірлік тәжірибесі мен салт-дәстүрлері өзара өзара татуласу арқылы Қазақстанның бейбітшілік пен ынтымақтастық мекені болуына септігін тигізеді.

19. Полиэтникалық қоғамның тарихи сабақтары мен қазіргі маңызы

Тарихи сабақтарға назар салғанда, Қазақстанның полиэтникалық құрылымы халық арасындағы бірлікті, түсіністікті және бейбіт бірге өмір сүруді үйретті. Біріншіден, бұл көпұлтты қоғамда өзара құрмет пен мәдени айырмашылықты қабылдаудың маңыздылығын көрсетті. Екіншіден, тарихи кезеңдерде этносаралық қақтығыстар болмауы қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етті. Үшіншіден, Қазақстанның тәуелсіздігін алғаннан кейін, ұлттық саясат этностар арасындағы келісімді сақтап, мәдени алмасуды қолдауға бағытталды. Соңғысында, бұл сабақтар қазіргі уақытта да этносаралық қатынастарды дамытып, көпмәдениеттілікті нығайтуда шешуші рөл атқарады. Осыдан көрініп тұрғандай, полиэтникалық қоғамның тарихы бүгінгі Қазақстан үшін маңызды әрі құнды тәжірибе болып қала береді.

20. Кеңестік кезеңдегі полиэтникалық қоғам мұрасы

Кеңестік кезеңдегі полиэтникалдылық Қазақстанның ұлт саясаты мен этносаралық келісімінің іргетасын қалыптастырды. Бұл кезеңде мәдени әртүрлілік танылып, бейбітшілік пен татулық идеялары мемлекеттің тұрақтылығын нығайтуға бағытталды. Кеңес өкіметі әртүрлі этностардың өзіндік мәдениеттерін сақтауға мүмкіндік жасап, олардың үйлесімді дамуына септігін тигізді. Қазақстанның заманауи саясатын талдай келе, осы мұра жаңа демократиялық бағытта этносаралық диалог пен ынтымақтастықты күшейтуге негіз болады. Мәдени көптүрлілік пен ұлттық бірлік ұғымдары бір-бірін толықтырады, әрі бұл өзара сыйластыққа негізделген қоғамның болашағын айқындайды.

Дереккөздер

История Казахстана. Под ред. Д.Сарыгулова. Алматы, 2015.

Нұрсағатов, Т. Қазақстанның этнодемографиялық өзгерістері XX ғасырда. Алматы, 2018.

Казахская ССР в период Великой Отечественной войны. Алматы, 1986.

Статистический ежегодник Казахстана. Алматы, 1990.

Мемлекеттік сәясат және ұлттық құрылыс: Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдары. Астана, 2005.

Қазақстан халық санағы, 1970 жыл. Статистикалық жинақ, Алматы, 1972.

Жұмабаев, С.Ұ. Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар, Ауыл шаруашылығы баспасы, 1985.

Ахметова, Р. Мәдени әртүрлілік пен ұлттар арасындағы келісім, Алматы, 2010.

Исабеков, Т. Қазақстанның этникалық тарихы, ҚазҰУ баспасы, 2015.

Петрова, Л. М. Кеңес кезеңінің ұлтаралық саясаты: теория және практика, Мәскеу, 1990.