Текст выступления:

Қазақстанның саяси-әлеуметтік және мәдени өміріндегі Қазақстан халқы Ассамблеясының рөлі
1. Қазақстан халқы Ассамблеясының Қазақстан өміріндегі орны және негізгі тақырыптар

Қазақстан халқы Ассамблеясы – еліміздің этносаралық тұрақтылығы мен мәдени әртүрлілігін сақтаудағы шешуші институт. Бұл ұйым Қазақстан қоғамындағы көпэтностылықты үйлестіретін, тұрғындардың татулығын қамтамасыз ететін бірегей платформа болып табылады. Көп ұлтты Қазақстанда Ассамблеяның рөлі тарихи маңызға ие, себебі ол ұлттар арасындағы достық пен ынтымақтастықтың берік негізін қалыптастырады. Осы орайда оның қызметі этникалық үйлесімді қалыптастырып, азаматтық қоғамның дамуы үшін айрықша ықпал етеді.

2. Қазақстандағы этникалық алуандылық пен Ассамблеяның құрылу себептері

Қазақстан – 130-дан астам ұлт өкілдері тұратын бай мәдени орталық. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында мемлекет этносаралық қарым-қатынасты реттеп, қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз ету қажеттігін сезінді. 1995 жылы дәл осы мақсатта Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды. Оның басты миссиясы – көпэтносты қоғамда этносаралық татулықты нығайтып, әр ұлттың мәдениетін құрметтеген бейбіт өмірді қамтамасыз ету. Ассамблея этникалық топтардың мүдделерін қорғап, жалпыұлттық бірліктің бастауында тұр.

3. Ассамблея қызметінің негізгі міндеттері

Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі ұлтаралық келісім мен сенімді нығайтуға бағытталған. Біріншіден, ұйым этностар арасындағы татулықты сақтап, олардың ынтымақтастығын арттыратын іс-шараларды жүзеге асырады. Екіншіден, Ассамблея мемлекет пен қоғам арасында делдалдық қызмет атқарып, әрбір этностың құқығы мен мүддесін қорғайды. Үшіншіден, әлеуметтiк шиеленiстердi алдын алу мақсатымен заңнамалық бастамаларды дайындап, қоғамдық келісімді қамтамасыз етеді. Осы міндеттер арқылы Ассамблея Қазақстандағы тұрақтылық пен ынтымақтастықтың кепіліне айналған.

4. Ассамблея құрылымы мен құрамы

Қазақстан халқы Ассамблеясы бірнеше маңызды бөлімдер мен құрылымдардан тұрады. Оның құрамына түрлі этномәдени бірлестіктер, қоғамдық ұйымдар, этносаралық келісім кеңестері кіреді. Бұл құрылымдардың әрқайсысы Ассамблеяның негізгі мақсаттарын жүзеге асыруда өз рөлін атқарады. Сонымен бірге, өңірлік бөлімшелер Қазақстанның барлық аймақтарында жұмыс істейді, бұл ұлттық мүдделерге негізделген орынды шешімдерді қабылдауға мүмкіндік береді. Ассамблеяның құрылымы этникалық топтар арасындағы диалог пен ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған.

5. Этносаралық келісім мен тұрақтылықтың маңыздылығы

Этносаралық келісім – Қазақстанның дамуының іргетасы, ол барлық ұлттар арасында сенім мен ынтымақтастық орнатуға жол ашады. Қазақстан халқы Ассамблеясы басқарып жүргізген бірлік фестивальдері мен мәдени форумдар халықтардың достығын күшейтеді, көпүре ретінде қызмет етеді. Зерттеулер көрсеткендей, этностар арасындағы жоғары сенім деңгейі қоғамдағы тыныштық пен тұрақтылыққа тікелей әсер етеді. Бұл тұрақтылық – мемлекеттік әлеуметтік дамудың негізгі құралы, өйткені көпэтносты қоғам сан салалы және бай мәдени орта ретінде қалыптасады. Сондықтан Ассамблеяның тұрақтылықты қолдау мен келісімді нығайтудағы қызметі аса маңызды.

6. Қазақстан халқының этникалық құрамы (пайыз бойынша, 2023 ж.)

2023 жылғы статистикаға сәйкес, қазақтар ел тұрғындарының басым көпшілігін құрайды. Сол уақытта, Қазақстанда басқа да сан түрлі ұлттар өмір сүріп, олардың мәдени ерекшеліктері мен дәстүрлері қоғамның байлығын арттырады. Бұл этникалық әртүрлілік – Қазақстанның көпұлтты сипатына айрықша мән береді. Қоғамдағы этносаралық келісімнің маңызды болып табылуы осының негізінде. Мұндай әртүрлілік қоғамдық келісім мен бейбітшілікті сақтау үшін Ассамблеяның рөлін одан әрі арттырады.

7. Ассамблеяның саяси-әлеуметтік өмірдегі рөлі

Қазақстан халқы Ассамблеясы саяси және әлеуметтік салада маңызды орын алады. Ол этностардың құқықтары мен мүдделерін қорғап, олардың үні ретінде мемлекетпен тиімді байланыс орнатады. Ассамблея қоғамдық диалог пен келісімді дамыту арқылы саяси тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ол көпмәдениеттілік пен толеранттылықты насихаттап, қоғамдағы әлеуметтік шиеленістердің алдын алады. Осылайша, Ассамблея саяси-әлеуметтік өмірдің тұрақтылығы мен дамуындағы көпір ретінде жұмыс істейді, этностар арасындағы достықты нығайтады.

8. Қоғамдық келісім кеңестері қызметінің ерекшеліктері

Ассамблея құрамында 400-ден астам қоғамдық келісім кеңестері бар, олар ұлтаралық және конфессияаралық ынтымақтастықты дамытуға бағытталған. Кеңестер өңірлік деңгейде туындайтын әлеуметтік мәселелерге назар аударады, тұрғындардың құқықтары мен әлеуметтік жеңілдіктерін үйлестіреді. Сонымен қатар, кеңестер этностарды біріктіріп, олардың өзара түсіністігін арттыра отырып, қоғамдық бірлікті сақтауға үлкен үлес қосады. Осы кеңестердің жұмысы әлеуметтік тұрақтылық пен келісімді нығайтуда шешуші рөл атқарады.

9. Ұлттық бірлікке бағытталған акциялар: «Менің Қазақстаным»

«Менің Қазақстаным» акциясы елдегі ұлттық бірліктің символына айналды. Бұл шара барысында әртүрлі ұлт өкілдері өздерінің мәдениетін таныстырып, ортақ құндылықтар мен бірлік идеяларын нығайтады. Акциялар барысында жастар белсенді түрде қатысып, патриоттық сезімдер мен әлеуметтік жауапкершілікті арттырады. Мұндай оқиғалар этностар арасындағы өзара құрмет пен татулықты күшейтіп, Қазақстан халқының біртұтастығын арттыруға бағытталған нақты қадам болып табылады.

10. Этномәдени бірлестіктердің статистикасы және жастар тартылуы

Қазақстанның әр аймағында этномәдени бірлестіктер саны өсіп келеді, және олар өткізетін іс-шараларға жастар белсенді қатысып отыр. Бұл бірлестіктер халықтар арасындағы мәдени байланыстарды нығайтуға зор ықпал етеді. Кестедегі деректерге сәйкес, жас ұрпақ өздерінің тарихи және мәдени мұрасын сақтау үшін қоғамдық өмірге белсенді араласуда. Бұл процесс келешекте көпұлтты Қазақстан қоғамының мәдени әртүрлілігін сақтай отырып, оның дамуына бағытталған маңызды тенденция екенін көрсетеді.

11. Тіл саясаты және Ассамблеяның үлесі

Мемлекеттік тіл саясатының жүзеге асырылуында Ассамблея ерекше рөл атқарады. Ұйым ұйымдастыратын мемлекеттік тілді үйрету курстары полилингвизмнің дамуына серпін береді, бұл этностар арасындағы мәдени диалог пен өзара түсіністікті нығайтады. 2023 жылы 18 мыңнан астам азамат осы курстарға қатысып, өздерінің тілдік және қарым-қатынас дағдыларын жетілдірді. Сонымен қатар, ана тілі мерекелері мен тіл байлығын дәріптеу шаралары халықтар арасындағы ынтымақтастықты арттырып, көпмәдениетті қоғамды тұрақтандыруға мүмкіндік береді. Тіл конкурстары жастарды мемлекеттік тілді меңгеруге ынталандырады, бұл тіл саясатының тиімділігін арттырады.

12. Достық үйлері – халықтар арасындағы көпір

Қазақстанда 40-тан астам Достық үйі жұмыс істейді, олар түрлі этномәдени топтарға қызмет көрсетеді. Бұл үйлер халықтар арасындағы диалог пен өзара түсіністікті дамытуға зор мүмкіндік береді. Әр жылы Достық үйлерінде 200-ге жуық мәдени кездесу мен 100-ден астам көрме өткізіледі. Бұл шаралар ұлттық дәстүрлер мен өнерді насихаттауда маңызды рөл атқарады, сондай-ақ азаматтар арасындағы достық әрі ынтымақтастықты нығайтады.

13. Ассамблеяның білім саласындағы бастамалары

Ассамблея білім саласында да белсенді әрекет етеді. Мектептерде этномәдени компоненттерді енгізу арқылы оқушылар ұлтаралық келісім мен толеранттық негіздерін меңгереді, бұл қоғамдағы бейбітшілік пен бірлікті нығайтуға ықпал етеді. «Ұлтаралық келісім» пәні арқылы балалар этносаралық диалогтың маңызы мен мәдени-тарихи құндылықтарды сақтаудың маңыздылығын түсінеді. Сонымен бірге, жоғары оқу орындарында көпұлтты Қазақстанды зерттейтін кафедралар жұмыс істеп, студенттерді этникалық қатынастарға ғылыми көзқараста тәрбиелейді. Бұл бастамалар болашақ ұрпақтың мәдени әртүрлілікті құрметтеуін және бірлігін қамтамасыз етеді.

14. Ассамблея өткізген қоғамдық шаралар санының динамикасы (2015–2023)

2015 жылдан бастап Ассамблеяның өткізген шараларының саны тұрақты түрде арттырылды. Бұл өсу қоғамдық келісім мен этносаралық байланыстарды нығайтудағы ұйымның ықпалының күшейгенін дәлелдейді. Қоғамның әртүрлі топтарын біріктіруге бағытталған іс-шаралар санының ұлғаюы азаматтық белсенділіктің жоғарлауын және қоғамдағы интеграциялық үдерістердің дамуын көрсетеді. Сол арқылы Ассамблея Қазақстан қоғамының тұрақтылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі жетекші институт ретінде танылуда.

15. Медиация институты және дауларды шешу

2016-2023 жылдар аралығында Қазақстан халқы Ассамблеясының медиация кабинеттері этносаралық даулардың 10 500-ден астам жағдайын сотсыз және бейбіт жолмен шешті. Бұл институт көпұлтты қоғамда тұрақтылық пен қоғамдық келісімнің сақталуына айырықша үлес қосып отыр. Медиация арқылы шешім қабылдау даулардың өршуін алдын алып, ұлтаралық қарым-қатынасты жеңілдетеді, сондай-ақ конфессияаралық татулықты нығайтады. Осылайша, Ассамблеяның медиация қызметі этносаралық қатынастарды дұрыс бағытта ұстап тұрудың маңызды құралына айналды.

16. Заңнамалық бастамалар және ұлттық біріктіруге әсері

Қазақстан Республикасында этносаралық қатынастарды заңнамалық тұрғыдан реттеу маңызды тарихи кезеңдерді қамтиды. 2011 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының ұсынысы негізінде қабылданған «Медиация туралы» заң этносаралық мәселелерді сотқа дейін шешуге құқықтық негіз беріп, дау-дамайларды бейбіт жолмен реттеуге мүмкіндік жасады. Бұл заң этносаралық сенім мен келісімді нығайтуда ерекше рөл атқарды. Сонымен қатар, аралас некелерді қорғау және мәдени мұраны сақтау туралы заң жобалары қоғамдық келісім мен ұлттық құндылықтарды сақтау механизмдерін жетілдірді. Осындай құқықтық бастамалар азаматтардың бірегейлік сезімін арттырып, ұлтаралық сенімді нығайтуға ықпал етті. Бұл тұрғыда заңнамалық өзгерістер Қазақстанның тұрақты дамуы мен біртұтастығының негізі ретінде қарастырылуы тиіс.

17. Мәдени мұра және ұлттық бірегейлікті сақтау

Қазақстанның бай мәдени мұрасы – оның ұлтаралық бірегейлігінің айнасы. Елдің әр өңірінен жиналған дәстүрлер, тілдер және өнер үлгілері ұлттық мәдениеттің өзіндік ерекшелігін көрсетеді. Мәдени мұраны сақтауда Ассамблеяның рөлі айрықша, ол халықтардың өмірін көркемдеп, тарихын ұрпаққа жеткізуге жағдай жасайды. Мысалы, ежелгі түркі жазбалары мен қазақтың дәстүрлі киімдері тек тарихи естелік қана емес, сонымен бірге ұлттық рух пен мәдени біріктірудің күшті символдары болып табылады. Мұндағы басты мақсат – әр түрлі этностардың мәдениетін құрметтеу арқылы ұлттық бірегейлікті сақтау.

18. Қазақстан халқы Ассамблеясының халықаралық танылуы

Қазақстан халқы Ассамблеясының тәжірибесі халықаралық қауымдастықта жоғары бағаланды. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен ЮНЕСКО Ассамблеяны этносаралық саясаттың инновациялық тәжірибесін әлемдік деңгейде мойындап, үлгі ретінде таныды. Бұл ұйымдар Ассамблеяның диалог жүргізудегі тиімді платформасын атап өтті. 2016 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы Ассамблеяны этносаралық келісім мен бейбітшіліктің үздік моделі деп жариялады. Сонымен қатар, Халықаралық көші-қон ұйымы Ассамблеяның тәжірибесін елдер арасындағы келісім мен тұрақтылық орнатудың үлгісі ретінде санайды. Еуропалық Одақ өкілдері ҚХА моделін зерттеп, оны өз елдерінде көпэтносты қоғамдағы мәселелерді шешуге қолданудың мүмкіндіктерін қарастыруда.

19. Болашаққа бағыт: Ассамблеяның стратегиялық міндеттері (2025 жылға дейін)

Қазақстан халқы Ассамблеясы алдағы жылдарға қатысты айқын мақсаттар мен бағыттар айқындады. Стратегиялық міндеттерді жүзеге асыру барысында Ассамблея этносаралық келісімді тереңдетуге, мәдениеттер диалогын дамытуға, жастар арасында толеранттылықты тәрбиелеуге ерекше көңіл бөледі. Сонымен қатар, ұлттық бірегейлікті сақтау және дамыту үшін заманауи технологияларды пайдалану, халықаралық ынтымақтастықты кеңейту де жоспарланып отыр. Бұл міндеттер Қазақстанның тұрақты дамуы мен көпэтносты қоғамның гармониялық дамуын қамтамасыз етуге бағытталған.

20. Қазақстан халқы Ассамблеясының маңызы мен келешегі

Қазақстан халқы Ассамблеясы ұлттық бірлік пен этносаралық бейбітшіліктің басты тірегі ретінде еліміздің тұрақты дамуына мол үлес қосып келеді. Мәдени әртүрлілікті сақтай отырып, Ассамблея болашақ ұрпаққа мықты алғыс негіз қалап, қоғамды үйлесімділікке бағыттайды. Оның қызметі мемлекетіміздің қоғамдық-саяси тұрақтылығын нығайтып, еліміздің әлемдік аренадағы абыройын арттыруда шешуші рөл атқармақ.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы. Этникалық құрам бойынша статистика. 2023.

Қазақстан халқы Ассамблеясының ресми деректері мен жылдық есептері. 2015–2023.

«Ұлтаралық келісім» пәні бағдарламасы мен әдістемелік материалдары. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі, 2023.

Медиация институтының жұмыс нәтижелері туралы Қазақстан халқы Ассамблеясының ресми статистикасы, 2016–2023.

Қазақстанның этникалық саясаты және қоғамдық келісім мәселелері. Қолжазба, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік басқару академиясы, 2022.

Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңы. Ақпараттық құқықтық жүйе, 2011.

Біріккен Ұлттар Ұйымының этносаралық келісімге қатысты ресми баяндамалары, 2016.

ЮНЕСКО-ның этносаясаттағы инновациялар және мәдени мұраны сақтау туралы зерттеулері, 2018.

Қазақстан халқы Ассамблеясы: тарихы мен даму жолы. Алматы, 2020.

Халықаралық көші-қон ұйымы: Қазақстан моделі туралы аналитикалық шолу, 2019.