Текст выступления:

Ілияс жансүгіров
1. Ілияс Жансүгіров: Қазақ әдебиетінің жарық жұлдызы

Қазақ әдебиетінің тарихында өз орны айрықша, рухани әлемге терең үңілген ірі тұлға – Ілияс Жансүгіров. Ол халық поэзиясының шынайы өкілі ғана емес, сонымен бірге әдебиетті жаңғыртушы, рухани жаңару саласында реформатор болды. Оның шығармашылығы қазақтың рухани өміріндегі жаңа дәуірдің бастауы ретінде бағаланады.

2. Ілияс Жансүгіровтің тарихи тамыры

1894 жылы Жетісу өңірінде дүниеге келген Ілияс Жансүгіровтың өмірі екі үлкен дәуір: Ресей империясы мен Кеңес өкіметі кезеңіндегі тарихи өзгерістермен тығыз байланысты болды. Ол өз заманындағы әлеуметтік-саяси жағдайларды терең сезініп, қазақ қоғамының өзекті мәселелерін әдебиет арқылы жеткізіп, ұлттық сана оянуына ықпал етті.

3. Отбасының әсері мен балалардағы алғаш сезімдер

Ілияс Жансүгіровтің бала кезінен отбасының маңыздылығы ерекше болды. Ерте жастан оның азаматтық ұстанымдары мен сезімталдығы қалыптасты. Отбасындағы тәрбие мен айналасындағы адамдардың ықпалы оның алғашқы өлеңдерінде айқын көрініс тапты, балалық шақтағы табиғат пен адамдарға деген сүйіспеншілік оны кейінгі шығармашылығына негіз қалады.

4. Ілияс Жансүгіровтің білім жолы

Ілиястың білім алу жолы кезең-кезеңімен дамыды: алғашқы білімін ауыл медресесінде алып, артынан қала мектептерінде оқуын жалғастырды. Бұл білім ошақтарындағы тәжірибе оның дүниетанымын кеңейтіп, әдеби шығармашылыққа деген қызығушылығын арттырды. Оның білімге деген құштарлығы елінің мәдениеті мен өнеріне деген махаббатының негізі болды.

5. Жансүгіровтің алғашқы әдеби қадамдары

1916-1919 жылдары Ілияс өз өміріне әсер еткен ел оқиғаларын жырлайтын алғашқы өлеңдерін жариялады. Бұл шығармаларда еңбек пен ауыл өмірінің маңыздылығы ерекше көрсетілді. Сонымен қатар, ауыл мұғалімі ретінде қызмет атқарып, жастарға білім берді, бұл оның қоғамдық белсенділігін одан әрі арттырды және ұлттық әдебиеттің дамуына өз үлесін қосты.

6. «Құлагер» поэмасының маңызы

«Құлагер» поэмасы Арқадағы шынайы оқиғаларды бейнелеп, халықтың ауыр тағдырын ашық көрсетуді мақсат етті. Поэмада ұлттық өнер мен тұлпарға деген ерекше сүйіспеншілік орын алған, бұл қазақ мәдениетінің мәңгілік элементі ретінде маңыздылығын арттырды. Сонымен қатар, әлеуметтік мәселелер мен қазақ даласындағы қайшылықтар поэманың негізгі тақырыптарына айналып, оның әдебиеттегі орны жоғары болды.

7. Ілияс және қазақ фольклоры

Ілияс Жансүгіров қазақ фольклорының бай мұрасын жинақтап, оны өз шығармашылығында жаңа мағынада қолданды. Халық ертегілері мен жырларын зерттеп, олардың ұлттық рухын өлеңдеріне енгізді. Бұл әрекеттері қазақ мәдениетін сақтап қана қоймай, оны заманауи әдебиетпен үндестіріп дамытуға жол ашты.

8. Публицистикадағы негізгі бағыттар

Ілияс Жансүгіров публицистика саласында өзекті қоғамдық мәселелерді қозғады. Ол қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, ұлттық сана мен мәдениетті, білім мен ағарту саласын насихаттады. Оның публицистикалық еңбектері қоғамдық пікір қалыптастыруға және халықтың ой-санасын жаңартуға зор ықпал етті.

9. Қоғамдық қызметіндегі белсенділігі

Ілияс Жансүгіров Қазақстан Жазушылар одағын басқару арқылы әдебиетті дамытуға үлкен үлес қосты. Сонымен бірге, ол халық ағарту жұмыстарына белсенді қатысып, жастарға тәлімгерлік жасады. Әдеби байқауларда әділқазылар алқасының мүшесі ретінде жастардың шығармашылық дамуына қолдау білдіріп, жаңа таланттардың пайда болуына ықпал етті.

10. Драматургиядағы еңбегі

«Кек» пьесасында Ілияс әділетсіздік пен кек алу мәселелерін көтеріп, қоғамдағы әлеуметтік шиеленістерді ашық бейнеледі. «Исатай-Махамбет» драмасы ұлттық батырлардың ерлігі мен бірлігін дәріптеді. Оның пьесалары қазақ театр өнерін дамытып, көрермендерді ұлттық құндылықтармен таныстырды. Мұндай шығармалары арқылы ол ұлттық рух пен мінезді айқын көрсете білді, жастарға үлкен тәлім болды.

11. Жансүгіров шығармашылығының жанрлық ауқымы

Ілияс Жансүгіровтің шығармалары жанрлық тұрғыда әр түрлі болды. Ол поэзия, прозалық шығармалар, драматургияда табысты еңбектер жазды. Оның туындылары қазақ әдебиетінің дамуына үлкен ықпал етіп, сол кезеңдегі рухани жаңғырудың көрінісі болды. Әр жанрда ол өзіндік стиль мен мазмұнды жетілдірді, бұл оның көпқырлылығын дәлелдеді.

12. Кітап басылымдарының динамикасы (1925–1937)

1925 жылдан 1937 жылға дейін Ілияс Жансүгіровтің өлеңдері мен поэмалары кеңес кезеңінде қазақ оқырмандарының арасында кең таралды. Осы уақыт аралығында оның шығармаларының басылымдары айтарлықтай өсті, бұл оның әдебиеттегі маңыздылығын көрсетеді. Кітаптардың көптеп шығарылуы оның халық арасында жоғары бағаланғанының айқын белгісі.

13. Қазақ тілі мен әдеби тілге қосқан үлес

Ілияс Жансүгіров қазақ тілінің лексикалық қорын байытып, жаңа сөздер мен балама теңеулерін өз өлеңдерінде кеңінен пайдаланды. Ол қазақ әдеби тілін дамытып, оның көркемдік деңгейін көтерді. Оның шығармашылығы қазақ тілін жетілдіруде және ұлттық тіл байлығын терең ашуда маңызды кезең болып саналады.

14. 1937–1938: Қуғын-сүргіннің ауыр зардабы

1937 жылы басталған қуғын-сүргін кезінде көптеген қазақ зиялылары қудаланды. Солардың ішінде Ілияс Жансүгіров те саяси себептермен ату жазасына кесілді. Бұл жылдар қазақ интеллигенциясына ауыр соққы болып, ұлттың рухани өміріне терең әсер етті. Оның тағдыры осынау қайғылы кезеңнің айқын бейнесі.

15. Ақталуы және есімі қайта жаңғыруы

Кейінгі жылдары Ілияс Жансүгіров толық ақталып, оның есімі қазақ әдебиетіндегі негізгі ұлы тұлғалардың қатарына қайта енгізілді. Оның шығармалары қайта басылып, жаңа ұрпаққа жеткізілді. Бұл шаралар оның шығармашылығының ұлттық рухты сақтаудағы және дамытудтағы маңыздылығын одан әрі нығайтты.

16. Жансүгіров мұрасын зерттеу және ғылыми еңбектер

Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Ілияс Жансүгіровтің шығармашылығы кеңінен зерттеліп, оның тілдік және стильдік ерекшеліктері ғылыми тұрғыда мұқият талданды. Ғалымдар оның поэтикалық тілінің нәзіктігі мен драматургия жанрына қосқан үлесін терең түсіндіріп, монографиялар мен жинақтар дайындап берді. Бұл зерттеулер әдебиет тарихында Ілияс Жансүгіровтің орнының айқындығын арттырды.

Екінші маңызды аспект — оның поэзиясы мен драма шығармалары қазақ әдебиетін оқыту бағдарламасының ажырамас бөлігіне айналып, мектеп оқулықтарына енгізілуі. Бұл қадам жас ұрпақтың ұлттық рухын қалыптастыруда және әдеби мұраны меңгеруде шешуші рөл атқаруда.

Сонымен қатар, зерттеушілер Ілияс Жансүгіровтің шығармашылығындағы тақырыптық кеңдік пен әлеуметтік маңыздылықты ғылыми негізде жүйелі түрде талдай отырып, оның қоғамдық белсенділігі мен ұлттық идеяны насихаттаудағы рөлін тереңінен ашуда. Бұл тұрғыда оның мұрасы тек әдебиетпен шектелмей, кең мәдени құбылысқа айналды.

17. Ілияс Жансүгіровтің өмір жолы (кезең бойынша)

Ілияс Жансүгіровтің өмір жолы – қазақ әдебиеті мен мәдениетінің даму кезеңдерін бейнелейтін тарихи карта іспеттес. Оның шығармашылық жолы бірнеше маңызды кезеңге бөлінеді: алғашқы білім алған шағы, әдебиет әлеміне қадам басуы, шығармашылығының өркендеуі және қоғамдық-саяси белсенділігі.

Бұл тарихи кезеңдер оның тұлғалық және шығармашылық дамуын нақтылап, әрбір кезеңдегі еңбектері мен қоғамдық қызметінің ерекшеліктерін көрсетеді. Жансүгіровтің өмірлік тәжірибесі оның шығармаларының тақырыптық ауқымын кеңейтіп, қазақ халқының тағдырына қатысты мәселелерді ашық көтеруге мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, өмір жолының тарихи кезеңдерін саралау оның шығармашылығын әрі қарай зерттеуде маңызды бағдар болып табылады, бұл кезеңдердің әрқайсысы өзіндік рухани және мәдени маңызға ие.

18. Бүгінгі қоғамдағы орны

Қазіргі таңда Ілияс Жансүгіровтің поэзиясы мектеп бағдарламасының негізгі құрамдас бөлігі болып табылады, ол жас ұрпақтың ұлттық рухын қалыптастыру мен әдеби мұраны түсінуінде маңызды рөл атқарады. Оның өлеңдері мен пьесалары оқушыларға қазақ мәдениетінің терең мәнін жеткізеді.

Ақынның шығармалары қазіргі заманғы әдебиет пен өнерде өзекті болып қала береді. Жастар арасында кеңінен оқылып, талқыланады, бұл оның мұрасының жаңғырып, өміршеңдігін көрсетеді. Сондай-ақ, оның тілі мен ой тереңдігі шығармашылықтың шабыт көзіне айналды.

Жансүгіровтің шығармашылығы ұлттық мәдениетті сақтау және дамытуда үлгі бола отырып, қазақ жастарының шығармашылық әлемінде маңызды үлгі ретінде қабылданады.

19. Туған жер, ескерткіштер және рухани мұра

Ілияс Жансүгіровтің туған жері – қазіргі уақыттағы рухани тарихи мекен ретінде үлкен маңызға ие. Онда оның құрметіне орнатылған ескерткіштер, мемориалдық кешендер бар, олар халықтың мәдени және тарихи санасын көтеруге қызмет етеді.

Бұл ескерткіштер қазақ халқының рухани мұрасының сақталуына және кейінгі ұрпақтарға жеткізілуіне септігін тигізеді. Сол арқылы туған жер ұғымы, ұлттық бірегейлік пен мәдениеттің сақталуы маңыздылығын айқындайды.

Рухани мұра ретінде Ілияс Жансүгіровтің шығармалары мен қоғамдық қызметі еліміздің мәдени дамуына, оның ұлттық тарихы мен өнеріне мол үлес қосып, ұрпақтарға үлгі болып отыр.

20. Ілияс Жансүгіров — ұлттық мұраның биік тұлғасы

Ілияс Жансүгіровтің әдебиет пен мәдениетке қосқан үлесі шексіз әрі өлшеусіз. Оның шығармашылығы қазақ әдебиетінің алтын қорына енген, ол ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан баға жетпес құндылық болып табылады.

Оның қалдырған мұрасы — ұлттың рухани байлығының тірегі. Жансүгіровтің поэзиясы мен драматургиясы қазақ ұлтының тарихы мен мәдениетін терең насихаттайды, ұлт болмысына тағылымды әсер береді.

Сол себепті оның есімі әдебиет һәм мәдениет саласындағы биік тұлға ретінде әрқашан тарихи санада қадірленіп, құрметке ие болады.

Дереккөздер

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2006.

Базарбаев Е., Қазақ әдебиеті тарихы. — Алматы: Атамұра, 2010.

Нұрпейісов М., Қазақстанның әдебиеті және мәдениеті. — Алматы: Ғылым, 2015.

Тарихи деректер архиві, Алматы, 1937–1938 жылдар құжаттары.

Мәмбетқалиев Ж.С., Ілияс Жансүгіровтің әдеби мұрасы, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, 2021.

Әлімқұлов С.Д. Ілияс Жансүгіровтің шығармашылығы тарихы. Алматы: Ғылым, 2018.

Тұрлыбаев Н.М. Қазақ әдебиетіндегі Ілияс Жансүгіровтің орны мен рөлі. Астана: Рухани қазына, 2020.

Құрманбек Б.А. Ұлттық поэзияның көрнекті тұлғасы Ілияс Жансүгіров. Шымкент: Өнер, 2019.

Сапарбаев Ж.Б. Қазақ руханияты және Ілияс Жансүгіров. Алматы: Білім, 2021.