Текст выступления:

Егес
1. «Егес» ұғымының мәні және негізгі тақырыптар

Қоғамда адамдар арасында түсініспеушіліктер мен пікір қайшылықтары орын алады. Бұл құбылыс 'егес' деп аталады, және оның мәні – түрлі көзқарастар мен ұстанымдардың ара жігін ажыратуында жатыр. Егес – бұл пікірталас пен дау туғызатын табиғи процесс, ол адамның өз ойын қорғап, ортаға өз көзқарасын ұсынуға ұмтылысымен байланысты.

2. Егес пен оның қоғамдағы орны

Егес адамның қоғамдағы рөліне және тарихи даму жолына терең әсер етеді. Қазақ әдебиеті мен фольклорында егестің көріністері кеңінен баяндалған. Мәселен, ауыз әдебиетінде бұл құбылыс кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынас пен моральдық сабақ ретінде жиі қолданылады. Ұлттық тәрбиеде егес мәселесі мінез-құлық нормаларын қалыптастыруда маңызды орын алады, себебі ол балалар мен жасөспірімдерге өзара түсіністік пен құрмет жасауға үйретеді. Сонымен қатар, егес адам қоғамындағы коммуникацияның дамуы мен әлеуметтік байланыстардың нығаюына ықпал етеді.

3. Егестің туындау себептері

Егес негізінен адамдар арасындағы түсінбеушілік пен жеке пікірлердің қайшылықтарынан бастау алады. Әрқайсымыздың дүниетанымымыз ерекше болғандықтан, кейде бір мәселе бойынша түрлі көзқарастар болуы мүмкін. Жасөспірімдер кезеңінде эмоцияны басқару қиындықтары және әділет сезімінің қалыптасуында айырмашылықтар өзара түсініспеушілікті ұлғайтады. Мысалы, бір оқушы әділетсіздікке ұшырағандай сезініп, бағаға немесе тәртіпке шүйлігіп қалуы мүмкін. Сонымен қатар, әр адам өз әлеуметтік рөлін және мәртебесін құрметтеумен қатар, кей кездері мақсаттары мен мүдделері сәйкес келмей, дау туады. Осы себептер егестің жиі және көптүрлі болуын түсіндіреді.

4. Күнделікті өмірдегі егес мысалдары

Мектеп қабырғасындағы оқушы топтарында сабақ үлгерімі мен сабақ кестесі мәселелеріне байланысты қайшылықтар жиі басталады. Мысалы, сабаққа кешігу немесе дайындықтың жоқтығы басқа балалардың наразылығын тудырады. Бұл – түсінбеушіліктің және өзара талаптардың айырмашылығын көрсетеді. Үйде ата-аналар мен балалар арасында міндеттерді әділ бөлмеу жиі дау туғызады. Сондай-ақ, достар арасында қызығушылықтар мен ойын-сауыққа көзқарастардың айырмашылығы өзара келіспеушілікке әкеп соқтырады, бұл күнделікті өмірдегі егестің типтік көріністері болып табылады.

5. Егестің жіктелуі: негізгі түрлері

Егес түрлері көпқырлы және әртүрлі болады. Айқын егес ашық түрде байқалады, бұл көпшілік алдында немесе жеке қарым-қатынаста қарама-қайшылықты білдіреді, мысалы, ұрыс немесе дау-дамай. Жасырын егес – бұл ішкі реніш пен өкпе ретінде қалыптасады және ұзақ уақыт бойы сыртқа шықпай, адам психикасына әсер етеді. Тұлғааралық егес – екі адам арасындағы қарапайым дау, мысалы, ойыншығы үшін болған келісімсіздік. Бұдан бөлек, топаралық егес топтар арасында орын алып, мысалы, мектептегі сыныптар арасындағы спорттық бәсекелер немесе жобаларда күрделі әрі кең таралған.

6. Тұлғааралық егес ерекшеліктері және мысалдары

Тұлғааралық егес көбінесе жақын арадағы адамдар арасында туындайды, мысалы, екі оқушының орындық үшін немесе үйдегі затқа қатысты дауы. Бұл кезде эмоциялардың жоғары болуы жағдайды ушықтырады, себебі әр тарап өз пікірін дәлелдеуге тырысады. Келіспеушілік орнағанда, коммуникация қиындайды және бұл өз кезегінде түсініспеушіліктің тереңдеуіне жол ашады. Сөйтіп, қарапайым дау үлкен кикілжіңге ұласып, дау-дамайдың көлемі ұлғаюы мүмкін.

7. Топаралық егес және оның мектептегі көріністері

Мектепте сыныптар мен бөлімдер арасында жиі топаралық егес орын алады. Мысалы, спорттық жарыстар мен жобалық жұмыстар кезінде екі топтың арасында пікір қайшылықтары туындайды. Бұл жағдай оқушылар арасында сенімсіздік пен бұрыс түсіністікке себеп болуы мүмкін. Нәтижесінде, топтар арасы шиеленісіп, мектептің жалпы атмосферасына кері әсер етеді. Осындай даулар жағдайында ынтымақтастық азайып, әлеуетті ортақ жетістікке кедергі жасалады.

8. Егестің пайда болу және даму сатылары

Егестің дамуы бірнеше кезеңнен тұрады: бастапқы түсінбеушілік, эмоциялардың өршуі, қарым-қатынастың үзілуі және шешім табу немесе қайшылықтың тереңдеуі. Бұл кезеңдерде коммуникацияның маңызы өте зор. Мысалы, алғашқы кезеңде тараптар ашық сөйлеспесе немесе мәселелерді уақытында шешпесе, жағдай шиеленісе түседі. Дұрыс басқарылған коммуникация егестің алдын алып, келісімге жетуге септігін тигізеді. Әртүрлі адамдар арасындағы қатынастарды реттеу үшін осы сатыларды білу және тиімді амалдар қолдану қажет.

9. Егестің әлеуметтік салдары

Егес дұрыс шешілмесе, ол достық қарым-қатынастарды бұзып, сенімді азайтады. Бұл ортақ іс-шаралардың тиімділігін төмендетіп, адамдар арасындағы бірліктің әлсіреуіне әкеп соғады. Мектептегі оқушылар арасында шиеленіс көбейіп, өсек пен оқшаулану пайда болады, осылайша ұжымның тұтастығы мен ынтымағы бұзылады. Алайда, егес дұрыс бағытталған жағдайда, ол ұжымда түсіністік пен ынтымақтастықты нығайтып, жақсы қарым-қатынас пен жеке тұлғаның дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, егестің шешімі арқылы адамдар өзара тәжірибе жинап, тұлғааралық қарым-қатынас дағдыларын жетілдіреді, бұл болашақта қиын жағдайларды тиімді басқаруға көмектеседі.

10. Егестің оң және теріс жақтары

Егестің артықшылығы ретінде оның тұлғаларға өз пікірін ашық айтуға мүмкіндік беруі және тұлғааралық қарым-қатынас тетігін жақсартуы атап өтіледі. Сонымен бірге, егес тәжірибе жинап, мейлінше келісімге келуге дағдыландырады. Алайда, теріс жақтары бар: егестің ұзаққа созылуы эмоционалдық шығынға, сенімнің жоғалуына және қарым-қатынастың бұзылуына әкелуі мүмкін. Әлеуметтік психология зерттеулері көрсеткендей, егестің әсері оның дұрыс реттелуіне байланысты өзгеріп отырады. Яғни, конфликт дұрыс шешілсе, ол дамуға алып келеді, ал ретсіз болса – әлеуметтік қарым-қатынастарға зиян тигізеді.

11. Мектепте егес тудыратын негізгі факторлар

Оқушылар арасындағы сыйластық деңгейінің төмендеуі мен қарым-қатынас мәдениетінің дамымауы келіспеушіліктер мен егеске себеп болады. Бұл мектепте достық пен ынтымақтастықтың нығаюына кедергі жасайды. Сонымен қатар, әділетсіздік сезімі және қоғамдағы рөлдік айырмашылықтар, мысалы, топ басшылары мен орындаушылар арасындағы келіспеушіліктер, шиеленіс туғызады. Оқу үлгеріміне байланысты туындайтын бәсекелестік пен ата-ананың қысымын жастар қиын қабылдайды, бұл өз кезегінде оларды эгоцентристік мінезге итермелейді, әрі егестің пайда болуына ықпал етеді.

12. Егеске әсер ететін тұлғалық және орта факторлары

Егестің өршуіне әсер ететін тұлғалық қасиеттерге сабырсыздық, импульсивтілік, өз пікірін үстем қою және сенімсіздік жатады. Мұндай мінез-құлықтар адамдар арасындағы қарым-қатынасты қиындатып, дау-дамайлар туғызады. Сонымен қатар, орта факторлары да маңызды: мектептегі тәртіп пен ережелер, сондай-ақ отбасындағы түсіністік пен сыйластық деңгейі егестің пайда болуын және шешілуін анықтайды. Қарым-қатынаста құрмет пен келісімнің орнауы – конфликттің алдын алу және үйлесімділікті сақтаудың кепілі болып табылады.

13. Жасөспірімдер арасындағы егес жиілігі (2020 ж.)

2020 жылғы Қазақстандағы жасөспірімдер арасында әлеуметтік зерттеу деректеріне сәйкес, егес жиілігі жоғары пайызбен көрсетілген. Бұл көрсеткіш мектепте арнайы тәрбие жұмыстарының қажеттілігін дәлелдейді. Жасөспірімдердің көпшілігі жыл сайын кем дегенде бір рет егеске қатысып отырады. Демек, жастар арасында конфликттің алдын алу және оның тиімді шешімдерін үйрету маңызды. Бұл мәселені талдау оқушылардың тұлғалық және әлеуметтік дамуына септігін тигізеді.

14. Қазақ әдебиетіндегі егес көріністері

Қазақ әдебиеті егес тақырыбын терең әрі жан-жақты ашып көрсетеді. Мысалы, ұлы ақын Абай Құнанбаевтың «Қалың елім, қазағым...» атты поэмасында қоғамдық егес пен ұлт бірлігінің маңызы айқын көрініс табады. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романында кейіпкерлер арасындағы пікір қайшылықтары егестің психологиялық себептерін аша отырып, адам менталитетінің күрделігін сипаттайды. Халық ертегілері мен батырлар жырларында да егестің тәрбиелік мәні көрініп, мінез-құлық нормаларын, адамгершілік қағидаларын насихаттайды. Бұл шығармалар қазақ мәдениетінде конфликттерді түсінудің және оларды шешудің негіздерін қалыптастырады.

15. Егесті реттеу және бейбіт шешу жолдары

Егесті шешудегі ең маңызды қадам – диалог орнату, бұл тараптардың өз пікірін ашық және сенімді жеткізуіне мүмкіндік береді. Өзара сыйластық пен қолдау көрсету эмоциялық қысымды азайтуға септігін тигізеді, бұл шиеленісті қалыпты деңгейде ұстап, тиімді шешім қабылдауға жағдай жасайды. Сонымен бірге, эмоцияны дұрыс басқару оқушыларға конструктивті көзқараспен қарауға көмектеседі. Қиын жағдайларда медиатордың қатысуы немесе топтық пікір алмасу арқылы конфликт жан-жақты түсіндіріліп, ұжымдық келісімге жету тиімді жолдарының бірі болып табылады.

16. Егестен кейінгі қарым-қатынасты қалпына келтіру

Қарым-қатынаста туындаған реніштерді ашық айырып, сезімдерді жеңілдету – жанжалды шешудегі алғашқы маңызды қадам болып табылады. Ренішті мойындау дегеніміз – біреуді сынау немесе кінәлау емес, шынайы ойды ашық білдіру арқылы жүректің ауыртпалығын бөлісуден басталады. Бұл тәсіл қарым-қатынасты жөндеуге негіз болады. Кешірім сұрау – қарым-қатынасты қалпына келтірудің алғашқы әрі шешуші қадамы саналады. Сонымен қатар, ашық және шынайы әңгіме жүргізу келіспеушіліктерді түсініп, бір-біріңнің көзқарасын бағалауда маңызды рөл атқарады. Психолог мамандардың айтуынша, уақыт өте эмоциялар басылып, адамдар арасында түсіністік арта бастайды. Мысалы, ортағасырлық қазақ даладағы көшпелілер қоғамында конфликті кейін ашық айту дәстүрі қалыптасқан болатын: ол өзара сенімділікті арттырып, әлеуметтік байланыстарды нығайтқан.

17. Егестің алдын алу әдістері

Қарым-қатынаста әркімнің пікірі мен сезімін құрметтеуді негізге алу стресс пен жанжалды азайтады. Адами этикет пен сыпайылықты сақтау кез келген шиеленісті тудыру мүмкіндігін азайта түседі. Ерте кезеңдерде қақтығыстың қайнар көзін анықтау және эмоцияларды тиімді басқару әдістерін меңгеру – жанжалдың алдын алудың ең тиімді жолы болып табылады. Бұл профилактикалық шаралар қарым-қатынас алаңдарында жағымсыз жағдайлардың пайда болуын ертерек тоқтатады. Сонымен қатар, мектеп жетекшілігі мен кеңесі өз қызметінде жалпы қабылданған ережелерді жасап, оларды қатаң орындау арқылы оқушылар арасындағы жанжалды азайтуға ықпал ете алады. Мұндай жүйелі жұмыс мектеп қоғамының тыныштығы мен өзара сыйластық атмосферасын орнатуда маңызды рөл атқарады.

18. Келісім мен егес кезіндегі мінез-құлық сипаттары

Келісім мен жанжал жағдайындағы адамдардың мінез-құлқы айтарлықтай ерекшеленеді. Кестеде көрсетілгендей, келісім кезінде адамдар тұрақты, сабырлы әрі тиімді диалог құруға бағытталады. Мұндай мінез -құлық қарым-қатынастың сенімділігін арттырады әрі ортақ шешім табуға көмектеседі. Ал егес кезінде эмоциялар үстемдік құрып, адамдар арасындағы қарым-қатынас қолбасшылыққа негізделеді, бұл жиі жағымсыз эмоциялар мен түсініспеушіліктерге әкеледі. Мектептегі психологиялық зерттеулер мен бақылаулар көрсеткендей, осындай айырмашылықтар мінез-құлықты реттеу жолдарын түсінуге үлкен септігін тигізеді. Ақпарат көздері 2023 жылы жүргізілген зерттеулерге негізделген, олар мектептегі балалар арасындағы жанжалдар мен келісімдердің психологиялық ерекшеліктерін анықтауға бағытталды.

19. Егес жағдайында дамитын өмірлік дағдылар

Жанжал кезіндегі эмоцияларды басқару қабілеті адамның өзін бақылау және шиеленісті сабырлы шешу машықтарын дамытуға ықпал етеді. Бұл дағды өмірдің түрлі салаларында – оқу, достық қарым-қатынас, болашақта жұмыс істеу кезінде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, сөз арқылы келісімге келу және пікірталаста компромисс жасау өнері қарым-қатынасты жеңілдетіп, топта ынтымақтастықтың нығаюына әсер етеді. Бұл қабілеттер жас ұрпақтың әлеуметтік өзара әрекеттесуін жақсартады. Сондай-ақ, сыни ойлау мен коммуникативтік қабілеттерді жетілдіру, өзін-өзі бақылауға үйрену егес кезінде қалыптасып, бұлшы жеке тұлғалық дамудың маңызды жоспары болады. Мысалы, қазіргі заманғы мектеп бағдарламалары бұл дағдыларды дамытуға ерекше мән береді, себебі олар оқушылардың келешектегі табысты өмір сүруінің негізі болып есептеледі.

20. Егес – даму мен бірліктің маңызды факторы

Жанжалдар арқылы адам өз эмоцияларын терең түсініп, қарым-қатынаста бейімделуге үйренеді. Бұл процесс қоғамдағы ауызбірлік пен өзара сыйластықтың нығаюына серпін береді. Егес – тек қана қарсыласу емес, сонымен бірге жеке дамудың, бірлік пен түсіністіктің маңызды факторы. Мұндай тәжірибе тұлғаның өмір бойы қажет болатын дағдыларын қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ шешімге апаратын жанжалды шешу жолдары адамды шыдамды, әділ және мейірімді етеді. Осылайша, жанжал – қоғам мен адам дамуындағы ажырамас құрамдас бөлік болып табылады.

Дереккөздер

Айдаров Н. Қақтығыстар психологиясы: теория және практика // Алматы: Білім, 2018.

Әуезов М. Абай жолы: эпопея. - Алматы: Жазушы, 2019.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Мектептегі тәрбие және конфликттерді реттеу бағдарламалары, 2020.

Сағындықова Т. Психология және қазақ әдебиеті, Алматы: Абай Университеті, 2017.

Халелова А. Егес және оның әлеуметтік әсері // Қазақстан психология журналы, №3, 2021.

Батталова Р.Б. Қарым-қатынастағы жанжал және оның алдын алу әдістері. Алматы, 2022.

Иманғалиев А.С. Психологияның негізгі бағыттары мен олардың мектептегі қолданылуы. Нұр-Сұлтан, 2023.

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Мектептегі әлеуметтік климатты зерттеу есебі, 2023.

Серікбаев Т.К. Қарым-қатынас психологиясы және эмоцияларды басқару дағдылары. Алматы, 2021.