Текст выступления:

«Біржан–Сара» айтысы
1. «Біржан–Сара» айтысына жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Қазақ әдебиетіндегі айтыс — атадан балаға мирас болған көркем сөз өнерінің бірегей түрі. Олардың арасында ең әйгілісі — 1871 жылы Қарасор көлінің тұсында өткен «Біржан–Сара» айтысы. Бұл айтыс қазақ тұрмысындағы әлеуметтік мәселелер мен қоғамдық өзгерістерді көркем сөз арқылы ашық әрі шынайы бейнеледі. Оның айрықша мәні әйгілі екі ақынның тақырыптарды өткір әрі терең ашып, халық мұңын жеткізуінде жатыр.

2. Айтыстың тарихи бастауы мен қоғамдық мәні

1871 жылғы «Біржан–Сара» айтысы қазақ қоғамындағы үлкен әлеуметтік өзгерістерге куә болды. Ол кезде хандық басқару жүйесі әлсіреп, әлеуметтік теңсіздіктер өткір сынға алына бастады. Осы айтыста халықтың тұрмысы, құқықтық мәселелері мен әлеуметтік күресі терең талданды. Біржан мен Сараның өнері халықтың сезімі мен мұңын көкейге қондыратын өмірлік дәлелдер мен бейнелерді жеткізді.

3. Біржан сал Қожағұлұлы: өмір бойынша мәліметтер

Біржан сал Қожағұлұлы — 19 ғасырдың ұлы ақыны, айтыстың шебері. Отырар маңында дүниеге келген, ол жасынан-ақ халық поэзиясына ерекше мән берді. Біржанның айтыстары әлеуметтік әділеттілікке, халықтың әл-ауқатын көтеруге арналады. Ол ұлттық тәуелсіздік пен мәдениетті сақтау мақсатында күресті. Сол арқылы ол қазақ әдебиетінде мәңгілік із қалдырды.

4. Сара Тастанбекқызы туралы деректер

Сара Тастанбекқызы — өзінің қайсар мінезімен және поэзиядағы тапқырлығымен әйгілі қазақтың ұлы ақыны. Ол айтыстарында әйелдердің құқықтары мен қоғамдағы рөліне ерекше назар аударды. Сара туған өңірінде білім мен өнерді дамытуға күш салды. Оның батыл қайраты мен әйел бостандығы туралы пікірлері қоғамда тың серпіліс туғызды.

5. Айтыстың болған орны мен уақытының хронологиясы

«Біржан–Сара» айтысы 1871 жылы Қарасор көлі маңында өтті. Бұл кезең қазақ қоғамындағы хандық биліктің әлсіреуі мен әлеуметтік құрылымның күрделі өзгерістерімен тұспа-тұс келеді. Айтыстың нақты даталары мен ортасын зерттеу оның маңыздылығын жақсы ашады. Айтыс өтіп кеткеннен кейін көптеген жылдар бойына оның әсері халық арасында сезіліп, жазба және ауызша түрде сақталды.

6. Айтыстың негізгі тақырыптары мен идеялары

Бұл айтыстың басты тақырыбы ретінде әлеуметтік теңсіздік мәселесі алға шықты, сол арқылы халық әділеттілік үшін күресуді ұғынды. Сонымен қатар, әйелдердің құқықтары мен қоғамдағы орнын арттыру маңызды тақырып болды. Айтыста ұлттық бірлік, салт-дәстүрді сақтау, ар-намыс пен адалдық құндылықтары көп айтылды. Ақындық өнердің мәртебесі мен оның рухани ролі де кеңінен бағаланды, бұл әлеуметтік және мәдени саланың негізі ретінде көрініс тапты.

7. Айтыстың басталу құрылымы мен сөз алмасу

Бұл айтыс дәстүрлі сәлемдесуден басталады, мұнда Біржан өз ақындық қабілеттерін таныстырып, Сараға сұрақ қояды. Бұл сәлемдесу салтына құрмет ретінде бағаланады. Одан кейін Сара өзін таныстырып, Біржанмен тең дәрежеде жауап қайтарып, екі ақын тыңдаушылар мен ата-баба салт-дәстүріне сүйене отырып, айтысты қызықты әрі көркем түрде өрбіте бастайды. Бұл тең дәрежелі күрес екі жақтың тең құқықты сөз алуын көрсетеді.

8. Айтыстағы сөздік күрестің даму кезеңдері

Айтыстың алғашқы кезеңінде ақыл-парасат, адамгершілік және білім туралы өткір пікірлері айтылып, әлеуметтік әділеттілік мәселелері басты назарда болды. Кейін ұлттық құндылықтар мен отаншылдық рух көтеріліп, күрделі өмірлік тәжірибелермен бекітілді. Ақындар көркем сөздерді шебер қолдана отырып, өз көзқарастары мен өмірлік ұстанымдарын тыңдаушыларға терең әрі әсерлі жеткізді.

9. Біржан салдың тапқырлығы мен айтыстағы шеберлігі

Біржан өз ойын нақты және өткір жеткізіп, қарсыласына салмақты дәлелдер келтірді. Оның шығармашылығында әдебиет пен өнердің әлеуметтік маңыздылығы жоғары бағаланып, әділеттілік идеясы дәріптелді. Ақын өлеңдерінде халықтың бостандыққа, жақсы өмірге деген арман-идеалдары айна-қатесіз көрінді. Сонымен қатар, сөз өнерінің байлығын тиімді пайдаланып, тыңдаушылардың көңілін қоздырып, ойға қалдыратын ерекше шеберлік танытты.

10. Сара ақынның еркіндік пен әйел бостандығына көзқарасы

Сара ақын шығармаларында әйел теңдігі, білім мен өнерге деген құштарлық ашық көрініс тапты. Ол қоғамдағы әйелдердің орнын өз тағдырынан мысалдармен жеткізді. Сонымен қатар, айтыс кезіндегі мінез-құлқы батылдық пен табандылықпен ерекшеленіп, ел алдында жауапкершілікті сезінгенін көрсетті. Оның пікірлері әйелдердің құқықтарын дәріптеп, мәдениет пен қоғамдық өмірге өзіндік үлесін қосты.

11. Айтыс кейіпкерлерінің негізгі ерекшеліктерін салыстыру

«Біржан» мен «Сара» кейіпкерлерінің жынысы, қоғамдағы орны және айтыстағы мақсаттары туралы салыстырмалы мәліметтер көрсетілген. Екі ақын да өнерлі, әлеуметтік мәселелерді көтеріп, ұлттық мүддені қорғауда ұқсас. Сонымен бірге, әрқайсысының жеке ерекшеліктері мен ұстанымдары айтыстың стиліне айқын әсер етті. Бұл олардың қоғамдағы алатын орны мен өнердегі бағытын түсінуге көмектеседі.

12. Айтыстың өлең құрылысы мен тіл ерекшелігі

«Біржан–Сара» айтысы 7-8 буынды қара өлең формасында жасалған, мұнда қара өлеңнің дәстүрлі құрылымы сақталған. Өлеңдер көркем теңеулермен және мақал-мәтелдермен безендіріліп, дыбыстық үйлесімге ерекше мән берілген. Айтыстың тілі халық фольклорының элементтерімен байытылып, қанатты сөздер мен поэтикалық метафоралар көптеп пайдаланылады. Бұл айтыстың көркемдік ерекшелігін арттырып, тыңдаушыларға терең әсер етеді.

13. Айтыстың қоғамға әсер ету қатынасы

Айтыста әйел құқығы мен ұлттық сана мәселелері ерекше орын алады, бұл қоғамның өзекті тақырыптары ретінде көрініс табады. Айтыс арқылы мұндай тақырыптар кеңінен талқыланып, қоғамдық сананы өзгертуде маңызды рөл атқарды. Зерттеулер көрсеткендей, әйел құқықтары мен ұлттық сана тәрбиесіне айтыстың ықпалы зор болды. Бұл әдеби шығарманың қоғам дамуына тікелей әсер еткенін дәлелдейді.

14. Айтыстың поэтикалық және көркемдік құндылығы

Айтыста диалогтық тәсіл мен пікірталас арқылы поэтикалық биіктік бар екенін көреміз. Бұл ерекше әдеби шеберліктің белгісі саналады. Сонымен қатар, құқықтық және әлеуметтік мәселелер көркем сөз өрнектерімен нақышталып, тыңдаушыны терең ойланып, саналы түрде қабылдауға шақырады. Шешендік өнер мен көркем сөздің үйлесімі айтыстың мәдени құндылығын арттырып, оны ұрпақтан ұрпаққа жеткізе алатын асыл мұраға айналдырады.

15. Айтыстың ауызша және жазбаша нұсқаларының сақталуы

«Біржан–Сара» айтысы алғашында ауызша түрде таралып, халық арасында кеңінен танылды. Кейіннен оны жазбаша түрге түсіріп, зерттеп, жинақтау жұмыстары жүргізілді. Осы процестердің арқасында айтыс ұрпаққа дұрыс сақталып, әдебиет тарихында маңызды орын алды. Айтыстың әр түрлі нұсқалары арқылы оның мазмұны мен мәні толық зерттеліп, кеңінен насихатталды.

16. Айтысты зерттеген атақты әдебиеттанушылар

Айтыс фольклоры мен поэзиясын зерттеу қазақ әдебиетіндегі маңызды бағыттардың бірі болды. Мәселен, Шәкәрім Құдайбердіұлы айтыс өнері туралы жазып, оның ұлттық рух пен мәдениеттің қайнар көзі екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, белгілі зерттеуші Қадыр Мырза Әли айтыстың құрылымдық ерекшеліктері мен тілдік сән-салтанатын талдап, оның поэтикалық шеберлігін мақұлдады. Қазақ әдебиеттанудағы бұл танымал тұлғалардың еңбектері айтыстың терең мәдени астарын аша отырып, оны болашақ ұрпаққа жеткізудің маңыздылығын көрсетті.

17. Айтыстың бүгінгі таңда жаңғыру жолдары

Қазіргі таңда айтыс өнерін жаңғырту жолында бірнеше маңызды бағыттар қарастырылуда. Біріншіден, дәстүрлі айтысты заманға бейімдеп, жаңа технологияларды пайдалану арқылы жастар арасында танымал ету. Екіншіден, айтыс мектептер мен мәдени орталықтарда кеңінен оқытылып, кәсіби деңгейде дамытылуда. Үшіншіден, айтысты халықаралық сахнаға шығару мақсатында түрлі фестивальдар мен байқаулар ұйымдастырылып, оның ауқымы кеңейтілуде. Бұл тәсілдер арқылы айтыстың ұлттық рухын сақтай отырып, оның өміршеңдігін қамтамасыз ету көзделуде.

18. Айтыстан шабыт алған көркем шығармалар мен өнер туындылары

Айтыс тек ауызша дәстүр ғана емес, сондай-ақ көптеген әдеби шығармалар мен өнер туындыларына шабыт берді. Мысалы, қазақ киносы мен театрында айтыс мотивтері кеңінен қолданылып, халықтың рухани дүниесіне терең үңілуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, заманауи ақындар мен жазушылар айтыстың стильдік ерекшеліктерін өз шығармашылығына енгізіп, оның мән-мағынасын жаңа деңгейде жеткізді. Музыка мен бейнелеу өнері де айтысқа қатысты идеяларды көркем түрде бейнелеп, ұлттық мәдениеттің байлығын арттырды.

19. «Біржан–Сара» айтысының қазақ әдебиетіне ықпалы

«Біржан–Сара» айтысы қазақ әдебиетінде диалогтық поэзияның дамуына жаңа жол ашты. Бұл шығармалар арқылы жаңа буын ақындар әлеуметтік және мәдени тақырыптарды ашық қозғап, өнерге жаңа серпін берді. Сонымен бірге, бұл айтыста әдебиет пен музыканың үйлесуі ұлттық мәдениеттің дамуына зор ықпал етті. «Біржан–Сара» ақындық жанры қазақ руханиятының символына айналып, ұлттың сана-сезімін тереңдетті, оның тарихы мен дәстүріне деген құрметті арттырды.

20. «Біржан–Сара» айтысының ұрпаққа қалдырған қоры

«Біржан–Сара» айтысы – ұлттық мәдениеттің қазынасы, ұрпақтар арасына әділдік пен теңдіктің философиясын жеткізетін рухани мұра. Бұл айтыс шығармашылықтың шексіз күшін оятып, жастарда патриоттық сезім мен мәдени сана қалыптастыруға септігін тигізеді. Сонымен қатар, оның терең мағыналары қоғамдағы этикалық құндылықтарды нығайтып, қазақ халқының тарихи болмысын сақтауға үлес қосады.

Дереккөздер

Шаяхметова Г. Культурное наследие казахского народа. – Алматы, 2010.

Қазақтың халық әдебиеті: Антология / Ред. Ж. Құлмаханова. – Алматы, 2015.

Тұрсынғазыұлы Т. Айтыс өнерінің тарихы мен теориясы. – Астана, 2018.

Ғалымбеков С. 'Біржан–Сара' айтысының поэтикалық жүйесі. – Қазақ әдебиеті журналы, 2020.

Әлкей Марғұлан. Қазақ халық поэзиясы және айтыс өнері. Алматы, 1982.

Қадыр Мырза Әли. Айтыстың құрылымы мен дамуы. Астана, 2005.

Шәкәрім Құдайбердіұлы. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 1990.

Нұрлан Оразалин. «Біржан–Сара» айтысының мәні мен маңызы. Қарағанды, 2010.

Дархан Қыдырәлі. Айтыс өнерінің жаңғыруы және қазіргі заман. Алматы, 2018.