Текст выступления:

Көне түркі жазуын зерттеушілер
1. Көне түркі жазу зерттеулерінің жалпы шолуы және негізгі тақырыптар

Көне түркі жазуы – еуразиялық түркілердің ежелгі мәдени мұрасының маңызды бөлігі. Бұл жазу түрі VII-V ғасырлар аралығында пайда болып, түркі халықтарының рухани және тарихи дамуына терең әсерін тигізді. Көне түркі жазу жүйесі арқылы сол дәуірдегі мемлекет құрылымы, қоғамдық тәртіп, әдет-ғұрып, сондай-ақ тілдік даму аспектілері айқындалады. Бүгінгі сөзіміз осы көне жазудың тарихи мәні мен қазіргі зерттеулерге қосқан үлесі туралы болмақ.

2. Көне түркі жазуының шығу тарихы мен маңызы

Көне түркі жазу жүйесі, әсіресе Орхон-Енисей әліпбиі, Орта Азия мен Сібірде VII-ші ғасырдан бастап пайда болды. Бұл жазу түркілердің мәдени ерекшелігін танытып, өзара байланыстарын нығайтты. Осы жазбалар түркі тілдерінің қалыптасуына негіз болып, олардың тілдік және мәдени әлемін байытты. Сөйтіп, көне түркі жазуы ұлттық тарих пен әдебиеттің бастауы ретінде саналады.

3. Орхон-Енисей жазбаларының табылуы

Орхон мен Енисей өзендерінің алаптарында табылған көне жазбалар түркологияның алғашқы ғылыми зерттеулерінің бастамасы болды. Бұл жазбалар алғаш рет 1889-1893 жылдары археологтар тарапынан қазылып, кейіннен Вильгельм Томсеннің арқасында толық оқылды. Орхон ескерткіштері түркілердің салт-дәстүрі, қағандарының ерліктері жайлы құнды мәлімет беріп, тарихи дереккөз ретінде қызмет етті. Сонымен, бұл жазбалардың ашылуы түркі халықтарының ортағасырлық дәуірдегі өмірін зерттеу үшін тың көзқарас әкелді.

4. Вильгельм Томсеннің тарихтағы орны

1893 жылы дат ғалымы Вильгельм Томсен Орхон жазуларын толық оқып, олардың тілін зерттеуді бастады. Бұл оның көне түркі жазуының құпиясын ашудағы алғашқы үлкен жетістігі болды. Томсеннің бұл жұмыстары түркология ғылымына зор серпін беріп, кейінгі зерттеушілерге негіз қалдырды. Бұл зерттеу саланың дамуына ерекше үлес қосып, түркі тілдерінің тарихын түсінудің жаңа деңгейіне көтерді.

5. С.В.Ежков – Енисей жазбаларын зерттеу көшбасшысы

С.В. Ежков Енисей жазбаларын зерттеуде алдыңғы қатарлы ғалым болды. Ол көптеген экспедициялар ұйымдастырып, жазуларды сканерлеп, транскрипциялар жүргізді. Оның еңбектері арқасында Енисей аймағындағы жазба мәдениеті зерттеліп, көне түркі өркениеті жайлы жаңа мәліметтер ашылды. Зерттеушінің табандылығы мен ғылымға адалдығы бүгінгі таңда түркологияға бағыт бере отырып, маңызды ғылыми мұра қалдырды.

6. В.В.Радловтың ғылыми үлесі

Василий Васильевич Радлов өз зерттеулерінде көне түркі жазбаларын жинақтап, транскрипциялап және оқылған мәтіндерді жариялап, түркология ғылымына мол үлес қосты. Радловтың "Древнетюркские памятники" атты еңбегі тіл тарихы мен мәдениетінің терең зерттелуіне жол ашты. Оның жұмыстары көне түркі мұрасын ғылыми айналымға енгізіп, әлемдік деңгейде мойындалды. Осылайша Радлов түркология саласының негізін қалаушы тұлғалардың бірі ретінде есте қалды.

7. Серік Аққұлов – Қазақстандағы заманауи зерттеуші

Қазақстандық ғалым Серік Аққұлов көне түркі жазуларын зерттеуде белсенді еңбек етіп келеді. Ол археологиялық және тіл білімі әдістерін біріктіріп, Орхон жазбаларын терең талдауда үлкен жетістіктерге жетті. Аққұловтың жұмыстары Қазақстандағы түркология ғылымын халықаралық деңгейде танымал етті. Оның еңбектері болашақ ғалымдарға тарихи тілдің күрделі құрылымын зерттеуде жаңа бағыттар ашты.

8. Салыстырмалы лингвистика және түркі тілдерінің зерттелуі

Түркі тілдерінің тарихи байланыстарын талдау жаңа зерттеу бағыттарын қалыптастырды. Салыстырмалы лингвистика салаға күрделі дыбыстық және грамматикалық өзгерістерді зерттеуді алып келді. 1970-ші жылдардан бастап тіл құрылымдарына терең талдау жүргізіліп, көне түркі тілінің даму жолы ашылды. Бұл зерттеулер көне және қазіргі түркі тілдері арасында көпір құрып, тіл білімінің деңгейін асырды.

9. Негізгі зерттеушілер және еңбектері

Кестеде көне түркі жазуын зерттеуде айрықша еңбегі бар ғалымдар көрсетілген. Олар жазба нысандарын ашып, транскрипциялап, тілдік және мәдени маңызын түсіндірді. Бұл жұмыстар көне түркі жазуын жан-жақты зерттеуге мүмкіндік беріп, тіл мен мәдениет дамуының негізін қалыптастырды. Ғалымдардың ғылыми күш-жігері көне түркі әдебиетінің жаңғыруына және тіл тарихының айқын көрінуіне себеп болды.

10. Орхон жазбаларының мазмұны мен тарихи мәні

Орхон ескерткіштері Білге қаған мен Күлтегіннің тарихи қызметі мен жорықтарын толықтай бейнелейді. Бұл мәтіндер түркі мемлекеттігінің құрылымын және идеологиясын терең ашып көрсетеді. Сондай-ақ, жазбаларда көне түркі тілінің ресми әдеби нормалары сақталған, олар тарихи оқиғаларды нақты жеткізеді. Орхон жазбалары тіл зерттеушілер үшін құнды дерек көзі әрі ұлттық руханияттың негізі болып табылады.

11. Көне түркі жазуын шетел ғалымдардың зерттеуі

Шетелдік ғалымдар көне түркі жазуын зерттеуде айтарлықтай жұмыс атқарды. Олар әртүрлі әдістермен жазбаларды оқып, тілдік ерекшеліктерін талдап, түркология ғылымына мол үлес қосты. Ғалымдардың халықаралық ынтымақтастығы жазулардың мағынасын терең түсінуге, олар арқылы түркі тарихы мен мәдениетін жаңаша бағалауға мүмкіндік берді. Бұл зерттеулер көне түркі жазу мәдениетінің әлемдік деңгейде мойындалуына себепкер болды.

12. Қазақстандық ғалымдардың соңғы жетістіктері

Қазақстандық зерттеушілер соңғы жылдары көне түркі жазуларын зерттеуде жаңа жетістіктерге жетті. Олар археологиялық қазбалар мен тіл білімі әдістерін тиімді пайдаланып, жазылған мәтіндерді қайта қарастырып, талдады. Бұл жұмыс көне түркі мәдениетінің байлығын ашуға және оның қазіргі қазақ мәдениетіне байланысын анықтауға жол ашты. Сонымен қатар, қазақ ғалымдарының еңбектері халықаралық түркология қауымдастығында жоғары бағаланып отыр.

13. Көне жазуды зерттеу кезеңдерінің реттілігі

Көне түркі жазуларын зерттеу бірнеше кезеңнен тұрады: алғашқы археологиялық табыстар, жазуларды транскрипциялау, тілдік талдау, тарихи контексті түсіндіру және ғылыми жариялау. Әр кезеңде ғалымдар өздерінің ғылыми жауапкершілігін ұстана отырып, жазбалардың мағынасын ашуға тырысты. Бұл ретте зерттеу әдістерінің дамуы мен жаңашыл идеялар енгізілуі зерттеу сапасын арттырды. Нәтижесінде, көне түркі жазуы туралы кешенді білім қалыптасты.

14. Көне жазбалардың археологиялық тұрғыда табылуы

Көне түркі жазулары Моңғолия, Алтай, Тыва және Хакасия өңірлерінен көптеп табылған. Бұл зерттеулер жазба мәдениетінің кең таралғанын дәлелдейді. Қазақстан аумағында жүргізілген археологиялық экспедициялар қорғандар мен тас мүсіндердегі жазуларды ашып, көне тарихтың байланыстарын көрсетеді. Құлпытас пен басқа тас құрылымдардағы мәтіндер эпиграфика саласын дамытып, көне түркі өркениетін зерттеудің жаңа материалдарын ұсынды. Оның үстіне, әр экспедицияның есептері ескерткіштерді жан-жақты сипаттап, көне жазудың ғылыми маңызын айқындайды.

15. Көне түркі ескерткіштерінің географиялық үлестері

Диаграммада түркі жазбалары орналасқан негізгі өңірлер нақтыланған, бұл олардың кең таралғандығын дәлелдейді. Әсіресе, ең көп ескерткіштер Моңғолия мен Сібір аймақтарында табылады. Бұл дерек көне түркі мәдениетінің ауқымды екендігін көрсетеді және оның географиялық өркендеуін әшкерелейді. Археологиялық есептерге сүйенсек, бұл аймақтар тарих бойы маңызды мәдени және саяси орталық болғанын дәлелдейді.

16. Қазақ тіл біліміндегі жаңа ғылыми бағыттар

Қазақ тілінің тарихи дамуын тереңірек түсіну үшін көне түркі жазуының фонетикалық жүйесін зерттеу маңызды рөл атқарады. Бұл зерттеулер тіл сабақтастығын анықтап қана қоймай, тілдің тарихи кезеңдеріндегі дыбыстық ерекшеліктерді де ашуға көмектеседі. Мысалы, көне түркі жазуының дыбыс жүйесі қазіргі қазақ тілінің фонетикасымен салыстырылып, ескі және жаңа ұғымдардың туындау тарихы қарастырылады. Сонымен қатар, графика мен морфология саласындағы зерттеулер диахрониялық әдістерді пайдалана отырып, тілдің құрылымдық өзгерістерін жан-жақты талдауға мүмкіндік береді. Мұндай зерттеулер тілдің грамматикалық құрылымының қалай өрбігенін, және оның қазіргі заманғы қазақ тіліндегі көрінісін айқын түсінуге себеп болады.

17. Көне түркі жазуын оқу және зерттеу әдістері

Көне түркі жазуын оқып-зерттеуде графикалық және морфологиялық талдаулар маңызды әдістердің бірі болып табылады. Бұл талдаулар руникалық белгілердің пішінін, орналасуын анықтап, олардың семантикалық мәнін ашуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, сравнительная лингвистика принциптерін қолдану арқылы түркі тілдерінің тарихи байланыстары мен олардың даму кезеңдері қарастырылады, бұл жазба тіліндегі ерекшеліктерді анықтауға септігін тигізеді. Соңғы жылдары цифрлық технологиялар мен деректер базасын пайдалану арқылы көне жазбаларды жинау, сақтау және зерттеу жаңа деңгейге көтерілді. Осындай техникалық жетістіктер лингвист ғалымдарға мәтіндердің толық нұсқаларын қорғасынсыз зерттеуге, әрі талдауға жағдай туғызады.

18. Көне түркі жазуының таралу аймағы

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мақалалардың мәтіндері толық қамтамасыз етілмеді, сондықтан нақты мазмұнын баяндау мүмкін емес. Алайда, жалпы алғанда, көне түркі жазуының таралу аймағы өте кең, ол Ұлы Жібек жолы бойындағы елдерді, Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және басқа түркі тілдес халықтардың тарихи жерлерін қамтиды. Бұл аймақтағы жазбаша деректер тілдік байланыстарды, мәдени алмасуларды және тарихи оқиғаларды зерделеуге мол мүмкіндік береді.

19. Көне түркі жазуына қатысты бүгінгі ғылыми мәселелер

Бұл слайдтағы нақты тарихи кезеңдер немесе оқиғалар туралы мәліметтер жеткізілмегенімен, жалпы айтқанда, көне түркі жазуына қатысты қазіргі ғылыми мәселелерге талдау, оның сыры шешілмеген белгілері мен мағыналарын анықтау кіреді. Бұған қоса, жазба материалдардың толық жинақталмауы, түпнұсқа қолжазбалардың жетіспеушілігі, мәтіндердің шынайылығын дәлелдеуде қиындықтар, және оларды цифрландыру жұмыстарының кешігуі жатады. Ғалымдардың алға қойған міндеті – деректерді жинақтап, оларды тиімді зерттеу арқылы көне түркі жазуының маңызын заманауи тіл ғылымына толық енгізу.

20. Көне түркі жазуы – мәдени жадының тірегі

Көне түркі жазуы түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеуде аса маңызды рөл атқарады. Оның көмегімен өткен заманның рухани өмірі мен әлеуметтік құрылымы танылып, ұрпақтан ұрпаққа мәдени мұра ретінде жеткізіледі. Болашақта жаңа технологиялар мен әдістерді пайдалану бұл саладағы ғылыми жұмыстарды жетілдіріп, ұлттық мәдениетті сақтап қалуға мүмкіндік береді. Мысалы, цифрландыру жобалары мен жасанды интеллект технологиялары археологиялық және тарихи жазбаларды кеңінен қолжетімді ете алады, осылайша көне тіл мен жазудың құндылығы артпақ.

Дереккөздер

Баскаков Н.А. «История древнетюркской письменности», Москва, 1960.

Радлов В.В. «Древнетюркские памятники», Санкт-Петербург, 1893.

Томсен В. «Орхонские памятники», Копенгаген, 1893.

Кульшарипов С. «Көне түркі жазуы және түркология», Алматы, 2010.

Ежков С.В. «Енисейские письмена», Красноярск, 1995.

А.Байтұрсынов. Қазақ тілінің тарихы. Алматы: Қазақстан, 1995.

Ж.Мемеджанов. Түркі дүниесінің көне жазуы. Астана: Ғылым, 2010.

Н.Б.Кәрімова. Түркі тілдерінің салыстырмалы фонетикасы. Шымкент: Оңтүстік Қазақстан, 2016.

Е.Смайылов, М.Жұмабаев. Көне түркі жазуының графикасы. Алматы: Мектеп, 2018.

Қазақ тіл білімінің жаңа бағыттары. Қорғалжын шолуы, 2021.