Текст выступления:

Қазақ жазба мәдениетінің даму тарихы
1. Қазақ жазба мәдениетінің даму тарихына жалпы шолу және негізгі бағыттар

Қазақ жазба мәдениеті ежелгі кезеңнен бастап бүгінгі уақытқа дейін үздіксіз дамып, халықтың рухани өмірінің негізі болып табылады. Бұл мәдениет түркі және қазақ қоғамдарының тарихи дамуымен тығыз байланысты, ол ұлттық идеялардың, тіл мен діннің сақталуына зор ықпал етті. Оның тамырлары Орхон-Енисей ескерткіштерінен бастап, жазба дәстүрлердің түркі әлеміне таралуы жолында қалыптасты.

2. Жазба мәдениет тарихы мен оның қазақ қоғамындағы маңызы

Жазба мәдениет – ақпаратты сақтау және тарату құралы ретінде қазақ қоғамында ұлттық сана мен тарихи жадының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Бұл мәдениет арқылы түрлі ұрпақтарға білім мен дін жеткізіліп, қоғамдық тәртіп пен құндылықтар жүйесі нығайтылды. Жазба мәдениеттің дамуы өз кезегінде қазақ халқының рухани өмірінің іргетасын қалаушы маңызды фактор болды.

3. Орхон-Енисей көне түрік жазба ескерткіштері

Орхон-Енисей ескерткіштері – түркі халықтарының алғашқы жазба деректері болып, олар еркін көші-қон қоғамындағы саяси, әлеуметтік оқиғаларды баяндайды. Бұл ескерткіштер күллі түркі халқының бірлігін, көшпелілердің көшбасшылық дәстүрін және көшпелі өркениеттің қалыптасуын айқын көрсетеді. Олардың тарихи құндылығы сондай, әлемдік тілді жазба мәдениетінің дамуында елеулі орын алады.

4. Күлтегін және Білге қаған ескерткіштерінің тарихи құндылығы

Күлтегін мен Білге қаған ескерткіштері көне Түркі қағанатының саяси бірлігі мен дәуірінің өшпес куәгерлері болып табылады. Орхон өзенінің аңғарында орналасқан бұл жазулар ерте түркі қоғамының әлеуметтік құрылымы мен басқару жүйесін көруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, бұл жәдігерлер қазақ мемлекетінің құрылу тарихына да үлкен әсер етіп, мемлекеттік басқару дәстүрінің іргетасын қалады.

5. Ұйғыр, соғды және араб жазуының қазақ жеріне таралуы

Қазақ жерінде жазба мәдениеттің дамуы Ұйғыр, Соғды және араб жазу жүйелерінің енуімен тығыз байланысты. Ұйғыр жазуы көшпелі түркілердің дін мен әкімшілік жазбаларына жол ашты. Соғды әріптері сауда мен келісімшарттарда кеңінен қолданылды. Араб жазуы ислам дінінің таралуымен бірге келіп, діни және ғылыми еңбектердің негізін қалады. Бұл тілдік аспектілер қазақ жазба мәдениетінің қалыптасуына көпқырлы ықпал етті.

6. Ислам өркениетінің қазақ жазба мәдениетіне ықпалы

Ислам дінінің қазақ қоғамына енуі жазба мәдениеттің айтарлықтай дамуына түрткi болды. Қасиетті Құран және діни мәтіндер араб жазуында көшіріліп, мектептер мен медреселерде оқытылды. Бұл кезеңде философиялық, ғылыми қатарлы әдеби шығармалар пайда болды. Сонымен қатар, ислам мәдениеті жазба тілін жетілдіріп, қазақ оқымыстылары мен ғалымдарының көзқарастары кеңейді.

7. Қыпшақ дәуіріндегі жазба мұралар: «Кодекс Куманикус» және «Диван лұғат-ит түрік»

Қыпшақ дәуірінде жазба мұралар ерекше дамыды. «Кодекс Куманикус» – қыпшақ тілі мен мәдениетін зерттеуге арналған маңызды сөздік-кітап, оның көмегімен орта ғасырлық түркі тілдерінің құрылымы мен лексикасы зерттелді. «Диван лұғат-ит түрік» түркі тілдерін түсіндіруге арналған алғашқы сөздік болып, ол жазба мәдениеттің қалыптасуына мол үлес қосты. Бұл мұралар қазіргі қазақ тілінің дамуының негізі саналады.

8. Ортағасырлық қолжазбалардың негізгі түрлері мен мазмұны

Ортағасырлық қолжазбалар діни, философиялық, ғылыми және әдеби бағыттарда көптүрлі болды. Олар қазақ қоғамының әр саласын қамти отырып, тарихи оқиғалар, ұлттық дәстүрлер мен ғылым дамуына қызмет етті. Қолжазбалардағы мазмұн халықтың рухани өміріндегі құндылықтарды сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге бағытталған. Осы дереккөздер арқылы біз сол кезеңнің қоғамдық және мәдени картасын құрамыз.

9. Жыраулар дәуіріндегі сөз мәдениетінің жазбаға айналуы

Жыраулар дәуірінде ауызша поэзия мен эпостар жазбаға айнала бастады. Бұл кезеңде жыраулардың шығармалары қағазға түсіп, ұлттық әдебиеттің негіздері қаланды. Сонымен қатар, жазба поэзия болды, ол халық тарихы мен мәдениетін сақтау құралына айналды. Жырау сөзінің жазбаға көшуі қазақ мәдениеті мен әдебиетін дамытудың маңызды кезеңі болды.

10. Жазба мәдениеттің қалалық даму орталықтары

Орта ғасырларда Түркістан, Отырар, Сайрам және Тараз қалалары жазба мәдениетінің негізгі орталықтары ретінде танылды. Бұл қалаларда дамыған білім беру жүйесі мен бай кітапханалар халыққа білім мен әдебиетті таратуда маңызды рөл атқарды. Отырар қаласының кітапханасы ғылыми зерттеулер мен мәдени шаралардың орталығы болды, мұнда қолжазбалар сақталып, оларды болашақ ұрпаққа жеткізуді қамтамасыз етті.

11. Қазақ хандығы дәуіріндегі мемлекеттік жазба дәстүрі

XV ғасырдан бастап Қазақ хандығында ресми мемлекеттік жазба дәстүрі қалыптаса бастады. Хандардың жарлықтары мен хаттамалары елдің ішкі және сыртқы істерін жүйелі түрде реттеп, тарихи оқиғалардың дәл сақталуына септігін тигізді. Мемлекеттік шежірелердің жазылуы политикалық тұрақтылық пен билік өкілдерінің құқықтары мен міндеттерін нақтылауда маңызды болды. Бұл дәстүр қазақ қоғамының саяси құрылымындағы негізгі байланыстарды нығайтты.

12. Жазба мәдениеттің даму кезеңдері: негізгі кезеңдерге шолу

Жазба мәдениеттің әр даму кезеңі жаңа үлгілер мен технологияларды енгізумен ерекшеленді. Бұл кезеңдер ұлт тарихы мен білімінің сақталуына мол үлес қосты, көптеген жаңалықтар мен идеялар пайда болды. Жазба мәдениеттің дамуы үздіксіз әрі өзгермелі құбылыс болып, әр дәуір ұлттық руханияттың іргелі негізін қалыптастырды. Бұл деректер ҚР Ұлттық ғылым академиясының 2023 жылғы зерттеу қорытындыларына сәйкес ұсынылған.

13. Қазақ шежіресі мен халық тарихнамасының ерекшелігі

Қазақ шежіресі – ру-тайпа шығу тегін жүйелі түрде көрсетіп, ұлттық сананың негізін қалыптастыратын маңызды тарихи құжат. "Тауарих хамса" және "Абылай хан шежіресі" сияқты жазбалар халық тарихы мен саяси оқиғаларды жан-жақты сипаттай отырып, зерттеушілер үшін баға жетпес материалдар ұсынады. Осы тарихи жазбалар арқылы қазақтың этнографиялық және мәдени зерттеулері кеңейіп, ұлттың өзіндік ерекшелігі мен дәстүрлері нақты көрсетіледі.

14. XIX ғасырдағы қазақ баспасөзі және ағартушылық бағыт

XIX ғасырда қазақ баспасөзі мен ағартушылық қозғалыс жаңа белестерге көтерілді. Газеттер мен журналдар қоғамдық сананы жаңартуға, білім мен мәдениетті таратуға күш салды. Бұл кезеңде ұлттың әлеуметтік, саяси мәселелері кеңінен талқыланып, жаңа ұрпақтың пікірі қалыптасты. Ағартушылар қазақ тілінің дамуына және халықты оқытуға айтарлықтай үлес қосты.

15. Ағартушылық қозғалыс және қазақ жазуының жаңғыруы

Ағартушылық қозғалыс қазақ жазуының жаңғыруына себеп болды, XIX ғасырдың соңында жаңа әліпби мен жазу жүйелері пайда болды. Бұл өзгерістер халықтың білім деңгейін арттыруға және мәдени өмірін жандандыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ағартушылар мен жазушылар қоғамдағы жаңалықты насихаттап, ұлттық сана мен бірліктің дамуына елеулі әсер етті.

16. XX ғасырдағы латын және кириллица әліпбилерінің енгізілуі

1929 жылдан бастап қазақ жазуы латын графикасына көшіріліп, бұл өзгеріс кеңестік мәдени және әлеуметтік реформалардың маңызды бөлігі болды. Бұл шешім ұлттық жазба жүйелерін жаңғыртуға және бірізділікті қамтамасыз етуге бағытталды. Латын әліпбиінің енгізілуі қазақ тілін оқыту мен жазуда жаңа дәуір туғызды, оның нәтижесінде қазақ әдебиеті мен баспасөзінің дамуына қолдау көрсетілді. Сонымен қатар, 1940 жылдан кейін кириллица әліпбиі ресми түрде қабылданып, ол қазіргі қазақ тілінің жазба нормасы ретінде бекітілді. Кириллицаның енгізілуімен қазақ тіліндегі жазба әдебиеті мен ғылыми еңбектер кеңінен таралып, тілдің мемлекеттік құжаттарда қолданылуы стандартталды. Осылайша, екі түрлі әліпби кезеңдері қазақ тілінің мәдени әрі ғылыми дамуына өз үлесін қосты.

17. Қазақ жазба мәдениеті алфавит өзгерістерінің кестесі

Қазақ тілінің жазба мәдениеті түрлі тарихи кезеңдер арқылы дамыған, алфавит таңбалары осы даму жолының айнасы болды. Әрбір кезең өзінің ерекше белгілерін алып келіп, қоғам мен мәдениеттердің қажеттіліктеріне сай реттелді. Ұлттық ғылым академиясының мәліметтерінен көрінетіндей, әр алфавиттың өзгерісі жазба тілінің үздіксіз дамуына жағдай туғызды. Мұның арқасында қазақ жазба мәдениеті өз ерекшелігін сақтай отырып, заманауи талаптарға сәйкес жаңарып отырды. Бұл кесте қазақ тілінің жазба тарихындағы сабақтастық пен айырмашылықтардың көрінісі болып табылады.

18. Тәуелсіздік жылдарындағы жазба мәдениеттің дамуы

Тәуелсіздікке жеткеннен кейін қазақ жазба мәдениеті жаңа серпіліс алды. Бұл кезеңде латын графикасына қайта ауысу талпыныстары байқалды, оның мақсаты — ұлттық жазуды заманауи әрі қолжетімді ету. Елдегі баспа ісі мен ақпараттық технологиялар да үлкен жетістіктерге жетті, бұл қазақ тіліндегі материалдардың сапасын арттырды. Сонымен қатар, цифрлы құралдар қолданылып, қазақ жазба шығармалары халықаралық деңгейге шықты. Яғни, тәуелсіздік жылдары жазба мәдениет жаңа мүмкіндіктер мен даму жолдарын іздестіру кезеңі болды.

19. Жазба мәдениет: бүгінгі күні және болашақтағы міндеттер

Қазіргі кезде жазба мәдениет ұлттық бірегейліктің басты құралы ретінде қалыптасқан, ол білім мен ғылымның іргетасын құрайды. Бұл мәдениет қоғамның тұрақты дамуына қажетті ақпараттық базаны қамтамасыз етеді. Цифрлы технологиялардың дамуы ақпаратты жинақтау және тарату ісін анағұрлым тиімді етуде, жазба материалдар кең аудиторияға жетуде маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ, бүгінгі басты міндеттердің бірі — қазақ жазба мұраларын сақтау және оларды халықаралық деңгейде таныту болып табылады. Бұл этникалық және мәдени құндылықтардың кеңінен таралып, ұлттық руханиятты нығайтуға мүмкіндік береді.

20. Қазақ жазба мәдениетінің сабақтастығы мен келешегі

Қазақ жазба мәдениеті ғасырлар бойы әртүрлі әліпбилер мен әдеби үлгілер арқылы дамып, ұлттық руханияттың бай қазынасына айналды. Әр кезеңнің жетістіктері мен тәжірибесі бүгінгі күнге жетіп, болашақ ұрпақ үшін мықты негіз қалауда. Бұл сабақтастық қазақтың мәдени бірлігі мен ұлттық сәйкестігін қамтамасыз етіп, тіл мен мәдениеттің дамуына жол ашады. Қазақ жазба мәдениетінің тарихи сабақтастығы мен даму перспективалары еліміздің рухани жаңғыруының басты кепілі болмақ.

Дереккөздер

Қуанышбеков, Н. Тарихи жазба мәдениеті: ұлттық сана қалыптасуы. Алматы, 2018.

Жолдасов, А. Орхон-Енисей жазба ескерткіштері және түркі әлемі. Астана, 2020.

Серікбаев, Е. Қазақ шежіресінің этнографиялық аспектілері. ҚазҰУ журналы, 2021.

Құрманғазы, М. Ислам және қазақ жазба мәдениеті: тарихи зерттеу. Шымкент, 2019.

Нұрқасымова, Ж. Қазақ хандығының мемлекеттік жазба дәстүрі. Тарихи зерттеулер, 2022.

Архипова, Г. В. Қазақ тілінің жазба мәдениеті тарихы. Алматы, 2018.

Нұрпейісов, Ә. Қазақ жазба мәдениетінің даму кезеңдері. Астана, 2020.

ҚР Ұлттық ғылым академиясының материалдары. Қазақ тілі және әдебиеті, 2019.

Сүлейменова, М. Тіл және мәдениет: тарихы мен болашағы. Шымкент, 2021.