Текст выступления:

Тұңғыш президент
1. Тұңғыш Президент: Мақсаты, басты тақырыптары және маңызы

Қазақстанның Тұңғыш Президенті – Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен ел тәуелсіздігінің қалыптасу жылдарындағы рөлі ерекше. Бұл кезең – ұлы өзгерістер мен ауқымды мақсаттардың уақыты, елдің жаңа дәуірге қадам басуының толымды көрінісі.

2. Тұңғыш президент институтының қалыптасуына тарихи жағдайлар

1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы бүкіләлемдік саясатты түбегейлі өзгертті. Қазақстан тәуелсіздік алуға ұмтылып, халық бірлік пен тұрақтылықты сақтауға ерекше мән берген жаңа басқару форматын іздеді. Сол кезде Нұрсұлтан Назарбаевтың саяси беделі өсіп, ол жаңа мемлекет құру жолында көшбасшыға айналды. Осылайша, Тұңғыш президент институты қалыптасып, елдің саяси өмірінде өз орнын нығайта бастады.

3. Назарбаевтың балалық шағы мен алғашқы еңбек жолдары

Нұрсұлтан Назарбаев 1940 жылы Қарағанды облысында қарапайым отбасында дүниеге келді. Оның балалық шағы еңбекқорлық пен табандылыққа негізделген. Ерте жастан ауыл шаруашылығында және шахтада жұмыс істей бастады. Бұл кезеңде ол қарапайым халықтың тұрмыс-тіршілігі мен қиыншылықтарын жақыннан танып, болашақтағы жетекшілік қызметіне қажетті тәжірибе жинақтады.

4. Саясатқа келу және алғашқы мансап кезеңдері

1950–1960 жылдары Назарбаев еңбек жолын металлургия саласынан бастады, кейін партия жүйесінде түрлі қызметтер атқарды. 1984 жылы Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болды. Бұл лауазым оған республика саясатын басқарып, реформаларды жүргізу мүмкіндігін берді. Осы кезеңде оның екінші тынысы ашылып, елдің экономикалық және әлеуметтік жағдайын жақсартуға бағытталған шаралар қолға алынды.

5. Қазақстан тәуелсіздігі және Президент лауазымы

1991 жылдың 1 желтоқсанында Қазақстанның тұңғыш президентін таңдау үшін бүкілхалықтық сайлау өтті. Назарбаев 98,78% дауыс жинап, халықтың сенімі мен қолдауын көрсетті. Осы жылдың 16 желтоқсанында Қазақстан тәуелсіздігін жариялап, тұңғыш Конституция қабылданды. Президенттік басқару жүйесі республикада орнығып, жаңа мемлекеттік институттардың қалыптасуына жол ашты.

6. Дипломатиялық байланыстар динамикасы (1992-1996)

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан сыртқы саясатты қарқынды дамытуға кірісті. Қысқа мерзімде 100-ден астам елмен ресми дипломатиялық қатынастар орнатылды. 1993 жылы жаңа халықаралық әріптестіктердің ең үлкен өсімі байқалды. Бұл кезеңде Қазақстан өзінің тәуелсіздігін халықаралық аренада бекітіп, көпвекторлы сыртқы саясат ұстанымын қалыптастырды.

7. Экономикалық реформалар және нарыққа көшу

1990-жылдардың басында Қазақстанда нарықтық экономикаға өту басталды. Бұл күрделі кезеңде бағаны либерализациялау, мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру және сыртқы инвестицияларды тарту саясаты қолға алынды. Реформалардың мақсаты – экономиканы әртараптандыру, инновацияларға негізделген даму жолын табу еді. Осылайша, ел нарықтық қарым-қатынастарға бейімделді және әлемдік экономикалық жүйеге қосылды.

8. Астананы Ақмолаға көшірудің негізгі аспектілері

1997 жылы Қазақстанның астанасы Алматыдан Ақмолаға көшірілді. Бұл шешім геосаяси, экономикалық және мәдени факторларға негізделді. Ақмола елдің орталығында орналасуы арқасында барлық аймақтарға тең қолжетімділік қамтамасыз етті. Көшіру – жаңа астана құрылысы мен дамуы үшін үлкен мүмкіндік берді, ел имиджін жаңартуға әсер етті.

9. Әлеуметтік бағдарламалардың нәтижесі (1999-2008)

1999-2008 жылдар аралығында Қазақстанда халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту бағытында кең ауқымды бағдарламалар жүзеге асырылды. Олардың арқасында көптеген тұрғын үймен, медициналық және білім беру қызметтерімен қамтылды. Бұл шаралардың нәтижесінде халықтың өмір сүру сапасы артты, әлеуметтік қорғау жүйесі нығайтылды және тұрақтылық қамтамасыз етілді.

10. Қазақстан халқы Ассамблеясының маңыздылығы мен қызметі

Қазақстан халқы Ассамблеясы – көпэтносты елдегі бейбітшілік пен келісімді сақтаудың маңызды институциясы. Ассамблея этникалық топтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтады, мәдениеттердің өзара түсіністігін арттырады және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Ұйым елдің дамуына үлесін қосып, саяси диалог пен қоғамдық бірлікті қолдайды.

11. Білім мен ғылымға арналған мемлекеттік бағдарламалар

1993 жылы бастау алған «Болашақ» халықаралық стипендиясы шет мемлекеттерде білім алатын жастардың санын арттырды. Назарбаев университеті мен зияткерлік мектептер жүйесі елде білім мен ғылымның жаңа деңгейін айқындап берді. Мемлекеттік қолдау инновациялық жобаларды дамытуға және халықаралық олимпиадаларда жетістіктерге жетуге ықпал етті, академиялық орта мен жастардың әлеуетін кеңейтті.

12. Ядролық қаруды таратпау және халықаралық қауіпсіздік

1991 жылы Семей ядролық полигоны жабылып, Қазақстан ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан алғашқы ірі елдердің бірі болды. Бұл шешім халықаралық қауымдастық тарапынан жоғары бағаланып, бейбітшілік пен қауіпсіздіктің маңызды кепіліне айналды. Қазақстан ядролық қауіпсіздік саласында үлгі болып, жаһандық қарусыздану үрдісіне айтарлықтай үлес қосты.

13. Қазақстан экономикасының өсуі (ЖІӨ, 1993-2010)

1993-2010 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы тұрақты түрде дамыды, жыл сайын орташа есеппен 6-8% өсімге жетті. Инвестициялар активті түрде тартылып, негізгі өндіріс салалары кеңейді. Бұл кезең елдің экономикалық құрылымын әртараптандыруға және халықаралық нарықтармен интеграцияға ықпал етті. Экономикалық өсім халықтың әл-ауқатын арттыруға және мемлекеттік бағдарламаларды іске асыруға мүмкіндік берді.

14. Еуразиялық ынтымақтастық идеясы және оның дамуы

1994 жылы Нұрсұлтан Назарбаев алғаш рет Еуразиялық экономикалық одақ құру идеясын жариялады. Бұл бастама елдер арасындағы экономикалық байланыстарды нығайтып, аймақтық тұрақтылық пен даму үшін іргетас болды. 2015 жылы Еуразиялық экономикалық одақ ресми түрде құрылып, сауда мен транзиттің дамуына үлкен жол ашылды. Бұл аймақтық серіктестік халықаралық аренада маңызы артып, Беларусь, Ресей және басқа елдермен ынтымақтастықты тереңдетті.

15. Тұңғыш Президенттің халықаралық марапаттары мен мойындалуы

2009 жылы АҚШ-та Нұрсұлтан Назарбаевқа «Ядролық қарусыздану көшбасшысы» атағы берілді, бұл бейбітшілік пен қауіпсіздікке қосқан үлесін мойындатты. БҰҰ, ЕҚЫҰ және басқа да халықаралық ұйымдардан құрмет грамоталары мен арнайы марапаттар алды. Ресей, Түркия, Қытай сияқты мемлекеттер жоғары мемлекеттік ордендермен марапаттап, оның дипломатиялық қызметі мен елдің халықаралық беделін арттыруындағы рөлін бағалады.

16. Тәуелсіз Қазақстанды құрудың негізгі кезеңдері

Қазақстанның тәуелсіз дамуы бірнеше маңызды кезең арқылы өтті, әрқайсысы мемлекеттің қалыптасуы мен орнығуына зор үлес қосты. Осы процесстің басты кезеңдерін қарастырайық. Бірінші кезеңде Қазақстан КСРО құрамынан бөлініп, тәуелсіздік алу қарқын алды. Бұл тарихи сәт 1991 жылы 16 желтоқсанда ресми түрде жарияланды. Келесі кезең — республиканың экономикалық және құқықтық дербестігін нығайту; жаңа заңдар мен конституция қабылданды. Үшінші кезеңде әлеуметтік-саяси реформалар жүзеге асырылып, ұлттық бірлік пен болашаққа сенім қалыптастырылды. Төртінші кезең тәуелсіз Қазақстанның халықаралық аренаға толыққанды қатысуын қамтамасыз етті, елдің беделі артты. Бұл тарихи даму бағыты еліміздің егемендігі мен тұрақты өрлеуінің үлгісі ретінде бағаланады, және де әр кезең бір-біріне логикалық түрде жалғасып, еліміздің заманауи бейнесін қалыптастырды.

17. Президенттің отбасы және тұлғалық қасиеттері

Қазақстанның тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың өмір жолы оның басшы ретінде қалыптасуына ерекше ықпал етті. Оның отбасы — мемлекет пен елге деген жауапкершіліктің негізі. Назарбаевтың тұлғалық қасиеттеріне келсек, ол табандылық, дана басқару стилі және адамдармен жылы қарым-қатынас жасау қабілеті арқылы ерекшеленді. Мысалы, оның шешімділігі мен стратегиялық көзқарасы еліміздің тәуелсіздік алған алғашқы жылдарындағы қиындықтарды жеңуге көмектесті. Сондай-ақ, оның адамгершілік қасиеттері халық арасында сенім мен құрметтің қалыптасуына зор әсер етті. Бұл факторлар Президенттің ел болашағына деген сенімділігін арттыра отырып, оның мемлекеттік қызметіндегі тұлғалық болмысын айқындады.

18. Саяси жаңғыру мен демократиялық реформалар

2007-2017 жылдар аралығында Қазақстанда саяси жүйенің негіздері түбірімен өзгеріске ұшырады. Президенттің өкілеттігі белгілі бір дәрежеде шектеліп, Парламенттің шешім қабылдау құзіреті елеулі түрде кеңейтілді. Бұл кезең демократияның тереңдеп дамуына жағдай жасады. Сонымен қатар, көппартиялы жүйе орнығып, саяси партиялар мен жобалар заңдық қолдауға ие болды, бұл елдегі саяси тұрақтылықтың негізі болды. Оның үстіне, сөз бостандығын қамтамасыз ету мақсатында жаңа заңдар қабылданып, азаматтық пікір білдіру мүмкіндігі артты. Азаматтық қоғам институттарының күшеюі – қоғамның дамуы мен мемлекетпен тиімді диалогтың таянышы болды. Барлық осы реформалар Қазақстанды жаңа саяси кезеңге енгізіп, демократиялық құндылықтарды нығайтты.

19. Ұлт Көшбасшысы және «Елбасы» мәртебесі

2010 жылы Қазақстан Парламенті Нұрсұлтан Назарбаевты «Елбасы» – Ұлт Көшбасшысы атағымен марапаттады. Бұл акт елдің тұрақтылығы мен әлеуметтік-экономикалық дамуына оның қосқан зор үлесін мойындау болды. «Елбасы» мәртебесі – тек құрмет белгісі ғана емес, сонымен қатар оның тарихи рөлін бекітетін және ұлттық бірлік пен бейбітшілік үшін жасаған қызметін ерекше бағалайтын символ. Бұл мәртебе қоғамның оған сенімділігін білдіріп, елдің саяси мәдениетінде бірегей орынға ие болды. Мұндай статус көшбасшы тұлғаның ел тағдырындағы маңызды рөлін айқын көрсетті.

20. Тұңғыш Президенттің тарихи мұрасы және болашақ ұрпаққа әсері

Нұрсұлтан Назарбаевтың мемлекет құрылымын қалыптастырудағы және тәуелсіз Қазақстанның негізін қалаудағы рөлі аса маңызды болды. Оның саяси және экономикалық стратегиялық шешімдері еліміздің тұрақты дамуы мен ұлттық бірлік құндылықтарын сақтауына негіз салды. Бұл мұра болашақ ұрпақ үшін мемлекетшілдік пен патриотизм іргетасы ретінде қызмет етеді. Елбасының еңбегі оның тарихи өкілеттілігін айқындап, Қазақстанның жаһандық аренадағы орны мен беделін көтеруге ықпал етті. Сондықтан оның жетістіктері мен көзқарастары еліміздің тарихында мәңгілік есте қалады.

Дереккөздер

Назарбаев Н.Н. Қазақстан – жаңа тәуелсіздік пен даму жолы. Алматы, 2001.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі тарихы: Ұлттық энциклопедия. Ә.Қ.Жұмабаев, 2010.

Қазақстан СІМ мәліметтері, 1996 жыл.

ҚР Ұлттық статистика бюросы. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы, 2010.

Международные отношения Казахстана: История и современность. Алматы, 2015.

Асанов, М.История Казахстана: события и факты. Алматы, 2018.

Бекенов, Т. Политические реформы в Казахстане. Нур-Султан, 2020.

Жумабаев, С. Тұңғыш Президенттің тұлғалық қасиеттері мен саяси рөлі. Астана, 2019.

Нургабаев, И. Демократия және қоғам. Алматы, 2021.