Текст выступления:

Жасыл экономика
1. Жасыл экономиканың мәні және негізгі тақырыптары

Экономика мен қоршаған ортаның өзара әрекеті адамзаттың болашағы үшін аса маңызды. Жасыл экономика – табиғат ресурстарын үнемдеп, қоршаған ортаны қорғауды мақсат тұтқан, орнықты даму жолында экономикалық жүйені қайта құрудың негізі. Бұл жүйе табиғат пен қоғам арасындағы үйлесімділікті орнатуға ұмтылады, себебі табиғатсыз экономика болмайды. Қоршаған ортаны қорғаумен қатар, таза энергия көздерін дамыту, қалдықтарды азайту және әртараптандыру – жасыл экономиканың басты бастаулары.

2. Жасыл экономиканың туындау себептері мен тарихы

XX ғасырдың соңында адамзат климат өзгерістерінің ауыр салдарымен бетпе-бет келді. Бұл кезеңде табиғи апаттар мен экологиялық дағдарыстар жиілеп, мәселені шешу қажет болды. 1987 жылы БҰҰ-ның "Брундтланд Комиссиясы" жариялаған "Тұрақты дамудың жалпы тұжырымдамасы" өмірге енді. Сол кезеңнен бастап жасыл экономика идеясы дамып, табиғат ресурстарын тиімді пайдалану және экологиялық әділеттілік негізінде экономиканың жаңаша моделі қалыптасты.

3. Жасыл экономиканың анықтамасы

Жасыл экономика – бұл табиғат байлықтарын сақтап, экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етуге бағытталған жүйе. Оның басты мақсаты – қоршаған ортаның ластануын азайтып, табиғи ресурстарды ұтымды қолдану. Сонымен қатар, бұл жүйеде қоғамдағы әділеттілік пен әлеуметтік теңдік маңызды орын алады, себебі адамдардың өмір сүру сапасы арттыру негізгі міндеттер қатарында. Тұрақты даму – табиғатпен үйлесімді өмір сүру және адам мен қоршаған орта арасындағы тепе-теңдікті сақтау арқылы жүзеге асады.

4. Жасыл экономиканың негізгі элементтері

Жасыл экономиканың негізін құрайтын бірнеше элемент бар. Біріншіден, бұл экологиялық таза технологияларды енгізу мен қолдану. Екіншіден, энергиялық тиімділік пен жаңартылатын энергия көздерін дамыту. Үшіншіден, қалдықтарды басқару және қайта өңдеу практикасын жетілдіру. Төртіншіден, табиғи ресурстарды қорғау мен қалпына келтіруге бағытталған шаралар. Әрбір элемент жасыл экономикаға серпін беріп, экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

5. Экологиялық тұрақтылықтың маңызы

Экологиялық тұрақтылық табиғи жүйелердің ұзақ мерзімді тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді. Бұл халықтың денсаулығын жақсартып, келешек ұрпаққа таза, қоршаған орта қалдыруға мүмкіндік береді. Мәселен, ҚР Экология министрлігінің мәліметі бойынша жасыл экономиканың дамуы ресурстардың өнімділігін арттыруға шарт жасап отыр, бұл табиғатты қорғаудың тиімді жолы болып табылады. Себебі табиғат – біздің ортақ мұрамыз.

6. Қазақстандағы энергия көздерінің үлесі, 2022

Қазақстанда дәстүрлі энергия көздерінен гөрі жаңартылатын энергия көздеріне көбірек көңіл бөлініп келеді. Соңғы жылдары күн және жел энергиясының үлесі өсіп, бұл экологиялық таза энергияға өту үрдісінің айғағы. Мұның нәтижесінде көмірге тәуелділік біршама төмендеп, энергия балансы өзгеруде. Бұл даму еліміздің энергетикалық қауіпсіздігін арттырып, жасыл экономикаға бетбұрыс жасауда маңызды рөл атқарады.

7. Жаңартылатын энергия көздерінің түрлері

Жаңартылатын энергия көздері – күн, жел, су, биомасса және геотермалдық энергия. Күн энергиясы құнарлы әрі кеңінен таралған табиғи ресурс. Жел турбиналары жыл сайын таза энергия өндіреді. Су энергетикасы қолданыстағы тиімді тәсілдердің бірі, ал биомасса энергиясы органикалық қалдықтан алынатын энергияны білдіреді. Геотермалдық энергия — жер қыртысының терең қабаттарынан алынатын жылу энергиясы, экологиялық таза әрі тұрақты.

8. Қазақстандағы жасыл технологиялар мысалдары

Қазақстанда жасыл технологиялардың дамуы қарқынды жүріп жатыр. Мысалы, Алматыда күн панельдерін енгізу арқылы энергияны тиімді пайдаланып отыр. Шымкентте жел энергиясы жобалары іске қосылды, бұл ауаның ластануын азайтуда. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығында биологиялық тыңайтқыштарды қолдану тұрақты дамуды қамтамасыз етуге септігін тигізуде. Бұл тәжірибелер экологияға оң әсерімен ерекшеленеді.

9. Еуропа елдеріндегі жаңартылатын энергия үлесі, 2021

Еуропада жаңартылатын энергияны қолдану қарқынды өсуде. Дания мен Испанияда бұл үлес өте жоғары пайыздық көрсеткішке жеткен. Бұл елдер экологиялық таза энергияға тез ауысып, жасыл энергетика саласында инновацияларды белсенді енгізуде. Орташа алғанда, Еуропада жаңартылатын энергия көздері энергетикалық баланста маңызды орынға ие болып отыр, бұл климаттық міндеттемелерге сәйкес келеді.

10. Қалдықтарды басқару және қайта өңдеу

Қазақстанда тұрмыстық қалдықтарды бөлектеп жинау кеңінен таралуда, бұл экологиялық зиянды кемітуге ықпал етеді. 2023 жылы қайта өңдеуге түсетін қалдықтардың үлесі 18%-ға жетті, әсіресе пластик пен қағаз өнімдерін қайта өңдеу маңызды рольде. Сонымен бірге, компосттау әдісі арқылы органикалық қалдықтарды пайдалы топырақ құралына айналдыру шаралары қолға алынуда, бұл қалалардың экологиялық жағдайын жақсартуға бағытталған.

11. Жасыл экономикадағы орман және су ресурстары

Ормандар көмірқышқыл газын сіңіріп, климаттың өзгерісін бәсеңдетуге зор ықпал етеді. Қазақстанда орман алқаптары шектеулі болғандықтан, оларды қорғау және қалпына келтіру - аса маңызды міндеттердің бірі. Су ресурстарын үнемдеп, дұрыс басқару ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырып, экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сырдария өзені мен Балқаш көлі – осы саладағы басты су нысандары ретінде саналады.

12. Жасыл экономиканың даму кезеңдері

Жасыл экономиканы дамыту бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқысы — жоспарлау, онда мақсаттар анықталып, стратегиялар жасалады. Келесі кезең — іске асыру, онда жаңартылатын энергия көздері мен экологиялық шаралар енгізіледі. Үшінші кезең — мониторинг және бағалау, нәтижелер қадағаланып, өзгерістер енгізіледі. Соңында, жетілдіру және тұрақтандыру кезеңі басталады, бұл жасыл экономиканың үдемелі дамуын қамтамасыз етеді.

13. Экономикалық өсім мен жасыл экономика байланысы

Жасыл экономика салалары инновация мен жаңа технологияларды дамытып, елдің экономикалық өсіміне оң әсерін тигізеді. Бұл бағыттар кәсіпкерлік пен ғылыми зерттеулерге серпін беріп, экономиканың жаңғыруына ықпал етеді. Сонымен бірге, ауылдық және қалалық аймақтарда жасыл секторлардың дамуы жұмыс орындарын көбейтіп, әлеуметтік жағдайды жақсартады. Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, жасыл экономика тұрақты инвестициялар мен табысты қамтамасыз етіп, елдің бәсекеге қабілеттілігін арттырады.

14. Қазақстанның ұлттық стратегиялары

Қазақстан жасыл экономиканы дамыту мақсатында бірнеше стратегиялық құжаттарды қабылдады. 2013 жылы "Тұрақты даму" концепциясы жарияланды, содан соң 2017 жылы "Қазақстанның экологиялық кодексі" енгізілді. 2020 жылы Жасыл экономика бойынша ұлттық жоспар қабылданып, оның аясында көптеген жобалар іске асуда. Бұл құжаттар елдің экологиялық және экономикалық дамуын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған.

15. «Жасыл» көлік және инфрақұрылым

Қазақстанда экологиялық таза көлікті дамытуға ерекше көңіл бөлініп келеді. Электр автокөліктерін қолдану және оларды зарядтауға арналған инфрақұрылымды дамыту жобалары іске асуда. Сонымен қатар, қоғамдық көлікте гибридтік және газбен жүретін автобустар енгізілуде, бұл ауаның ластануын азайтуда маңызды рөл атқарады. Мұндай шаралар қаладағы экологияны жақсартып, тұрақты даму мен энергетикалық тиімділікке жол ашады.

16. Қазақстандағы қайта өңдеу зауыттарының саны, 2017-2022

Қазақстанда қайта өңдеу саласы соңғы жылдары қарқынды дамып келеді. 2017 жылдан бастап 2022 жылға дейінгі кезеңде қайта өңдеу зауыттарының саны айтарлықтай өскені байқалады. Бұл фактіні Қазақстан Республикасының Экология министрлігінің деректері растайды. Қайта өңдеу зауыттарының өсуі еліміздің экологиялық тұрақтылығы мен өндірістік қуатын арттыруға айтарлықтай үлес қосуда. Әсіресе, қалалық қоқыстар мен өнеркәсіп қалдықтарын тиімді қайта өңдеу арқылы табиғатқа зиянды әсерді азайту, ресурстарды үнемдеу мүмкіндіктері кеңеюде. Бұл бағыттағы инвестициялар мен инфрақұрылымды жетілдіру жұмыстарының нәтижесінде елімізде жасыл экономика секторлары нығая бастады. Тарихи тұрғыдан қарағанда, осындай үрдістер 21-ғасырдың алғашқы онжылдығынан бері әлемдік масштабта байқалуда, және Қазақстан да осы жаһандық трендке ілесіп отыр.

17. Жұмыс орындары: Жасыл экономика салалары

Жасыл экономика салалары бойынша жұмыспен қамтудың даму динамикасы ауылдық аймақтарда ерекше көрінеді. Қазақстан Республикасы Статистика комитетінің 2021 жылғы деректері көрсеткендей, ауылдық жерлерде жасыл экономикадағы жұмыспен қамту деңгейі жоғары, бұл ауыл шаруашылығын, табиғатты қорғау және экотуризм сияқты бағыттарды дамытуға бағытталған маңызды сигнал. Мысалы, экологиялық таза ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және қайта өңдеу саласында ауыл тұрғындарына жаңа жұмыс орындары ашылатын болды. Бұл сияқты үрдістер ауылдық жерлерде экономиканың әртараптануына және халықтың әлеуметтік жағдайының жақсаруына ықпал етеді. Сонымен бірге, әртүрлі жасыл секторлардағы жұмыспен қамту көлемі мен таралуы еліміздің экологиялық саясатындағы салалар аралық тепе-теңдік пен даму бағыттарын аңғартады.

18. Қиындықтар мен бөгеттер

Жасыл экономикаға өту жолында әртүрлі кедергілер бар. Біріншіден, қаржылық қолдаудың жеткіліксіздігі жасыл жобаларды кең ауқымда жүзеге асыруға тосқауыл болып отыр. Көптеген бастамалар мемлекеттік және жеке инвестицияларды қажет етсе де, қазіргі уақытта бұл ресурстар шектеулі. Екіншіден, жаңа технологияларды енгізу мен дамыту деңгейінің төмендігі жасыл жобалардың ауқымын шектейді. Бұл мәселе инновациялар мен зерттеу жұмыстарына жұмсалатын қаражат пен кадрлық дайындықтың жоқтығымен байланысты. Үшіншіден, халықтың экологиялық сауаттылығы әлі де төмен, бұл тұрақты даму және қоршаған ортаны қорғау идеяларын кеңінен таратуға қиындық тудырады. Төртіншіден, инфрақұрылымның дамымауы көптеген жасыл бастамалардың іске асуына кедергі келтіреді, өйткені экологиялық жобалар үшін қажетті жүйелер мен технологиялық базаны құру қажетті.

19. Жасыл экономиканың болашағы – жас ұрпақ көзқарасы

Қазақстанның жас ұрпақтары жасыл экономиканың дамуына ерекше көзқараспен қарайды. Орта мектептерде енгізіліп жатқан экологиялық білім беру бағдарламалары оқушыларға жасыл экономика негіздерін үйретіп, оларды қоршаған ортаны қорғауға бағытталған білімді азаматтар ретінде тәрбиелеуде. Сонымен қатар, жастар арасында экологиялық қозғалыстар мен экоклубтардың белсенді түрде құрылуы түрлі жобалардың жүзеге асуына ықпал етуде. Осы ұйымдар табиғатты қорғау, ресурстарды үнемдеу және экологиялық сауаттылықты арттыруға бағытталған түрлі іс-шараларды ұйымдастырады. Бұл жас ұрпақтың экологиялық санасы мен белсенділігі жасыл экономиканың дамуы мен тұрақты дамудың басты қозғаушы күші ретінде қалыптасып отыр.

20. Жасыл экономиканың маңыздылығы мен келешегі

Жасыл экономика Қазақстанның экожүйесін қорғаумен қатар, халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға зор мүмкіндік береді. Ол қоршаған ортаны сақтау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану арқылы тұрақты әрі инновациялық қоғам құруды көздейді. Бұл бағыттағы шаралар экономикалық өсімге, әлеуметтік өрлеуге және экологиялық тепе-теңдікке септігін тигізеді. Қазақстан үшін жасыл экономика – энергия тиімділігін арттырудан бастап, қалдықтарды қайта өңдеуге дейінгі кешенді шешімдердің жүйесі болып табылады. Сондықтан оны дамыту еліміздің болашағы үшін стратегиялық маңызды міндет ретінде қарастырылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Экология министрлігі. Жасыл даму стратегиясы. 2023.

Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі. Энергия балансы туралы есеп, 2022.

Eurostat. Renewable Energy Statistics, 2021.

Брундтланд Комиссиясы. Тұрақты даму тұжырымдамасы. БҰҰ, 1987.

Қазақстан Республикасының Экологиялық Кодексі. 2017.

Қазақстан Республикасының Экология министрлігінің ресми деректері, 2017-2022 жылдар.

Қазақстан Республикасы Статистика комитеті, 2021 жыл.

Жасыл экономика және тұрақты даму туралы ұлттық стратегия, Қазақстан Республикасы, 2020.

Темірғалиев М. Жасыл технологиялар мен экологиялық саясат. Алматы, 2019.

Нұрсұлтан Н. Экология және қоршаған ортаны қорғау негіздері. Астана, 2021.