Текст выступления:

Жетісу суреттері
1. Жетісу суреттері: негізгі тақырыптар мен тың қырлар

Жетісу табиғаты мен мәдениетін өнер арқылы тереңірек тану – бұл аймақтың сұлулығы мен маңыздылығын көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл өңірдің ғажайып табиғаты мен бай мәдени мұрасы сурет өнерінің негізі ретінде алынған.

2. Жетісудың табиғаты мен тарихына шолу

Қазақ тарихында Жетісу – маңызды аймақтардың бірі. Бұл өңір Қазақстанның оңтүстік-шығысында, үш ірі өзен – Іле, Қаратал, Лепсі өзендерінің бойында орналасқан. Іле Алатауы мен Балқаш көлінің көрінісімен әсемделген ол, ежелден керуен жолдарының қиылысы болғандықтан мәдениеттер тоғысқан, экономикалық дамудың ошағы болды. Орта ғасырларда Жібек жолының тармақтары осында өтіп, оның этникалық құрамы мен мәдениеті ерекше байып, бүгінгі күні де өнер мен мәдениет орталығы ретінде бағаланады.

3. Жетісу табиғатының көріністері

Жетісудың табиғаты – оның табиғи байлығы мен көркем бейнелері арқылы көрінеді. Мысалы, Іле Алатауының биік шыңдары маңында орналасқан тайғақ тастар мен жабайы өсімдіктер табиғатының ерекше сұлулығын ашады. Қаратал өзенінің терең шатқалдары мен Орта Азияның кең далалары суретшілердің шабыт көзіне айнала отырып, табиғаттың тыныштығын жеткізеді. Сонымен қатар, таңғы тұман мен күннің бату кезіндегі әсем көріністер табиғат пен адам арасындағы үндестік сезімін арттырады.

4. Жетісудағы сурет өнерінің қалыптасуы

XX ғасырдың басында Жетісу өлкесінде кәсіби кескіндеме мектебі құрылды, бұл жергілікті суретшілерге табиғат пен ауыл өмірін талғампаздықпен бейнелеуге мүмкіндік берді. Кеңес дәуірінде суретшілер экспрессивті және реалистік стильдерді қолданып, ұлттық дәстүрлерді күнделікті тұрмыс сәттерімен үйлестіріп көрсетті. Осылайша, өңірдің шығармашылық шеберлері табиғат сұлулығы мен көркем композицияны ерекше сезіммен суретке түсіріп, жергілікті өнердің дамуына зор үлес қосты.

5. Жетісу табиғатының жылдық ауысымдары

Жетісудың жылдық табиғи өзгерістері суретшілердің шығармашылығында ерекше орын алады. Көктемнің алғашқы күндері қар еріп, жылы лепі жануарлардың жанданғанын бейнелейді. Жаз айларында даланың жасыл шөбі мен жап-жарық аспан суреттерде тіршілік шуағын жеткізеді. Қыркүйектегі алтын күз түсі мен күзгі жауындар табиғаттың өз бояуын өзгертетіні көркем шығармаларда анық айқындалады.

6. Ауыл өмірі және тұрмыстық көріністер

Жетісу суреттерінде ауыл өмірі мен дәстүрлі тұрмыс нақыштары нақты бейнеленеді. Киіз үйдің құрылыс ерекшеліктері мен жазғы жайлауда мал бағу дәстүрлері ерекше сипатталады. Мал шаруашылығы мен егін егу еңбек құндылықтарының негізі ретінде айшықталып, ұлттық наным-сенімдермен ұштасады. Отбасылық дастархан мен туған жердің ұлттық тағамдары көркем суретте ұлттық өмір салтының маңызды бөлігі ретінде көрсетіледі. Сонымен қатар, тұрмыста қолданылатын күнделікті заттар мен бұйымдар аймақтың дәстүрлі мәдениетін толықтырады.

7. Жетісу суреттеріндегі негізгі тақырыптар

Облыстық өнер мұражайы мен зерттеулер негізінде жинақталған мәліметтер Жетісу өңірінің көркем суреттеріндегі тақырыптық алуан түрлілікті көрсетеді. Олар табиғат көріністерінен бастап, ауыл тұрмысы, тарихи адамдар мен оқиғаларға дейін кең ауқымды қамтиды. Мұндай баға берушілік бұл аймақтың мәдени және тарихи негіздерін терең түсінуге септігін тигізеді.

8. Жетісу тауларының көркем бейнелері

Жетісу тауларының бейнесі – сурет өнеріндегі маңызды тақырыптардың бірі. Таулардың биік шыңдары мен жасыл беткейлері табиғаттың ұлы көріністерін ашады. Аязды қыстағы сұлулық пен көктемдегі қар еріген кезең суретшілерге жанды әрі әсерлі композициялар жасауға мүмкіндік береді. Осылайша таулар ерекше табиғи сұлулығын, тыныштығы мен күшін сурет арқылы өмірлік дәлдікпен жеткізеді.

9. Сулар элементтері мен олардың рөлі

Іле, Қаратал, Лепсі өзендері табиғат әлемінде бейбіттік пен тіршілік энергиясын бейнелейді. Су бетінің айналасындағы жарқырау мен оған жақын орналасқан өсімдік пен жануарлар суреттерге тыныштық пен үйлесімділік сезімін сыйлайды. Ал Балқаш көлі өңірде маңызды су айдыны болып, оның маңызы эко жүйені қолдауда зор. Бұл көлдің бейнесі көркемсуреттегі табиғаттың теңгерімін сипаттайтын ерекше символ ретінде қолданылады.

10. Өсімдіктер мен жануарлар әлемі

Жетісу өсімдіктерінің ішінде арша мен қарағай ормандары ерекше орын алады, олар аймақтың орманды даласын құрайды. Дала гүлдері мен шөптер кең таралғандықтан, суретшілер бұл элементтерді табиғаттың жандылығы мен өзгешелігін көрсету үшін пайдаланады. Жануарлар әлемінде арқар, киік, бүркіт пен қасқыр сияқты аңдар табиғаттың күш-қуатын және үйлесімділігін суреттерде ерекше мәнмен көрсетеді. Осылайша, табиғаттың әртүрлі элементтері шығармашылықта өзара байланыс тауып, ұлттық тынысты паш етеді.

11. Киіз үй және ауыл бейнесі көркемөнерде

Жетісу суретшілері жайлаудағы киіз үйді қазақ халқының дәстүрлі өмірінің басты символы ретінде көркемдетілген. Бұл үйлердің айналасында қой мен ешкілер жайылып жүрген сәттер бейнеленіп, табиғаттың тыныштығы ашылады. Сонымен қатар, қолөнер бұйымдары мен ауылдың тұрмыстық сәттері суретте шаруашылық пен мәдениеттің үйлесімін көрсетеді, осылайша халықтың күнделікті тіршілігі мен ұлттық салт-дәстүрлер көркем туындылар арқылы шынайы бейнеленеді.

12. Ұлттық киімдер мен тұрмыстық заттар суреттегі көрінісі

Жетісу суретшілері ұлттық киімдердің әсемдігі мен тұрмыстық заттардың маңызын суретте ерекше көрсетеді. Киімдердің өрнектері мен түстері халықтың мәдени ерекшеліктерін, өткені мен рухын айшықтайды. Сонымен қатар, тұрмыстық бұйымдардың мазмұны мен формада шеберлікпен бейнеленіп, дәстүрлі өмір түрлерін жеткізеді. Бұл элементтер суреттерге ұлттық нақыш береді және аймақтың рухани байлығын айқындайды.

13. Жанрлық қатынастар диаграммасы

Жетісу көркемсуретінде пейзаж жанры басты бағыт болып табылады, өйткені табиғат сұлулығын суреттеу – өңір суретшілерінің басты мақсаты. Сонымен бірге тұрмыстық және тарихи тақырыптар да маңыздылыққа ие, олар жергілікті халықтың мәдени және тарихи құндылықтарын ашуға көмектеседі. Бұл деректер өңір өнеріндегі жанрлар арасында тепе-теңдік орнағанын, сонымен қатар жаңа бағыттар мен стильдердің дамып келе жатқанын айқындайды.

14. Тарихи тұлғалар мен оқиғалар

Жетісу тарихының көрнекті тұлғаларының бірі – Абылай хан, қазақ халқының тәуелсіздігі мен бірлігін нығайтуда үлкен рөл атқарған. Раимбек батыр да ерлік пен батырлықтың символы болып табылады, осындай тарихи кейіпкерлер суретшілерге шығармашылықта шабыт көзі болды. Сонымен қатар, ұлт-азаттық қозғалыстардың күресі мен Ыбырай Алтынсарин ағартушының еңбегі ұлттық сана мен мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарған, бұл да заманауи өнердегі бірнеше шығармаларға өз әсерін тигізді.

15. Қалалар мен өңір дамуының көркем бейнесі

Жетісу өңірінің тарихи дамуы мен қала құрылысы суретшілердің назарында тұрды. XIX ғасырдағы Қапал, Талдықорған сияқты қалалардың пайда болу кезеңінен бастап, заманауи орталықтардың даму сатысы бейнеленген. Әр кезеңнің ерекшеліктері – архитектура, қоғамдық өмір мен мәдени көріністері сурет өнерінің түрлі туындылары арқылы көрінеді. Бұл хронологиялық бейнелер өңірдің тарихи эволюциясын суреттеуге мүмкіндік туғызады.

16. Ұлттық мерекелер мен ойындардың суреттегі әсем бейнесі

Ұлттық мерекелеріміз бен дәстүрлі ойындарымыз қазақ халқының рухани мәдениетін, бай тарихын және ұлттық болмысын көз алдыңа әсем көрініспен әкеледі. Мұндай суреттерде жап-жарық киіз үйлер, әр түрлі ою-өрнектер, әр аймақтың өзіндік ерекшелігімен өрнектелген киім-кешек пен қолөнер бұйымдары бейнеленеді. Мысалы, Наурыз мейрамы көріністерінде жасыл шөп, гүлдер мен түрлі тағамдар көрініп, қазақтың табиғатпен үндескен өмір салты көрнекі түрде суреттеледі. Сонымен қатар, дәстүрлі ат спорты ойындары — қазақша күрес, теңге ілу, көкпар сынды спорт түрлері батырлық пен ерлік символы ретінде ерекше әсер қалдырады. Осындай суреттер ұлттық рух пен бірлікке шақыратын, жастайынан туған елін сүюге тәрбиелейтін құрал болып табылады.

17. Жетісудың көркемсурет мектебі және шеберлер

Жетісу өңірі көркемөнердің көне орталықтарының бірі болып саналады. Бұл кестеде жазылған негізгі суретшілер — Жетісу мәдениетін дамытқан тұлғалар. Олардың атақты туындылары өңірдің табиғаты мен тұрғындарының поэтикалық бейнесін айқын көрсетеді. Мысалы, белгілі суретші Қаныш Қасымұлының туындылары Жетісу жерінің кең дала, таулар мен өзендердің бейнесін шеберлікте жеткізеді. Бұл суретшілердің жұмыстары тек жеке шығармашылық жетістігі емес, сонымен қатар ұлттық өнердің жаңаруы мен дамуының негізін қалаған мәдени құндылық болып табылады. Осылайша, Жетісу өнер мектебі ұлттың рухани өмірін байыта отырып, жас буынды тәрбиелеуге септігін тигізді.

18. XXI ғасырдағы Жетісу сурет өнеріндегі жаңа ағымдар

Қазіргі заманда Жетісу сурет өнері жаңа бағыттар мен стильдерге жол ашты. Бұл кезеңде дәстүрлі салт-дәстүрлер мен заманауи пластикалық шешімдер үйлесіп, шығармашылық кеңістікте ерекше мәнге ие болды. Біріншіден, авангардтық және эксперименталды тәсілдерді пайдалану арқылы суретшілер ұлттық тақырыпты жаңа формада жеткізе бастады. Екіншіден, цифрлық технологиялар мен мультимедиялық өнердің қосылуы көркем туындылардың көркемдік деңгейін арттырды. Үшіншіден, экологиялық бейнелеу мен табиғатқа саяси мәнерде қарау жаңа мазмұндарды енгізді. Бұл өзгерістер Жетісу өнерінің заманауи өмірге деген икемділігін көрсетіп, оның халықаралық деңгейде танылуына ықпал етті.

19. Жас суретшілер мен шығармашылық болашағы

Қазіргі уақытта 82% мектеп оқушылары мен студенттер көркем өнерге қызығушылық білдіреді, бұл өнер саласының өсуі мен жаңаруына зор серпін береді. Бұл жас буынның шығармашылыққа белсенді араласуы Жетісу тақырыбының жаңа белгілермен көркемделуіне мүмкіндік туғызады. Олар өз туындыларында дәстүр мен өзгерісті үйлестіре отырып, ұлттық мәдениеттің жан-жақты дамуына үлес қосады. Осындай ынталы жас суретшілердің арқасында өңірдің өнері ғана емес, сонымен қатар жалпы Қазақстанның мәдени өмірі де байыған әрі жан-жақты дамыған болады.

20. Жетісу суреттерінің мәні мен болашағы

Жетісу суреттері өңіріміздің бай табиғаты мен ежелгі дәстүрін көз алдыңа әсемдейді, ұрпақтан-ұрпаққа ұлттық рухты сақтауға зор үлес қосады. Заманауи бағыттардың дамуы және жас таланттардың шығармашылығы аймақтың мәдениетін жаңа белестерге көтереді. Бұл өнер түрі тек көркем шығармашылық емес, сонымен қатар қоғамды біріктіруші күш болып табылады. Сондықтан Жетісу сурет өнерін қолдау және дамыту халықтың рухани байлығын арттырады, мәдени мұра ретінде сақтауға ерекше мән береді.

Дереккөздер

Қасымов Т.Ж. "Жетісу өңірінің мәдени тарихы". Алматы, 2018.

Смирнова Е.А. "Художественные традиции Казахстана". Астана, 2020.

Облыстық өнер мұражайының архив деректері, 2023.

Турдыбеков С. "Қазақстанның табиғи байлықтары туралы зерттеулер". Алматы, 2019.

Нұрғалиев Б.К. "Қазақтың ұлттық киімдері мен тұрмыстық мәдениеті", 2021.

Қазақстан суретшілерінің бірыңғай реестрлері, Алматы, 2022.

Ә. Жұмаділов, "Жетісу өнері тарихы", Алматы, 2019.

Б. Сұлтанов, "Қазіргі қазақ сурет өнері", Нұр-Сұлтан, 2021.

Жетісу өнер мектебінің оқу жылы 2023-2024 статистикасы.