Текст выступления:

Ілияс Жансүгіров лирик ақын
1. Ілияс Жансүгіров – Қазақ Лирикасының Ұлы Ақыны

ХХ ғасырдағы қазақ поэзиясының жарқын жұлдызы, Ілияс Жансүгіров – ұлттық лириканың негізін қалаушы әрі дамытушы. Оның шығармашылығы қазақ поэзиясының жаңа дәуірін ашып, нәзік сезім мен терең философиялық ойды ұштастырып, ұрпақтарға рухани байлық сыйлады.

2. Ілияс Жансүгіров шығармашылығының тарихи негізі

Ілияс Жансүгіров 1894 жылы Жетісу өлкесінде дүниеге келген. Оның поэзиясында Кеңес дәуірінің қоғамдық өзгерістері, ұлттық сана мен руханияттың жаңғыруы айқын көрініс тапты. Сол кезеңдегі әлеуметтік күрестер мен ұлттық идеялардың әсері ақын шығармашылығын терең мағыналы, өзекті етті.

3. Ілиястың лирикалық тақырыптары мен бейнелері

ІІлияс Жансүгіров поэзиясында туған жер, махаббат, табиғат және адам тағдыры басты образдар ретінде пайда болады. Оның өлеңдерінде нәзік лириканың сұлулығы сезіледі. Әсіресе, туған жердің кең дала, тауларымен бетпе-бет келіп, табиғаттың таңғажайып сұлулығын шебер суреттейді. Махаббат туралы өлеңдері – сезімнің шынайы және адал бейнесі, ал адам тағдыры мен өмірлік толғаныстар өрнектеліп, оқырманға терең ой салады.

4. Балалық шақтан ұлттық құндылықтарға дейін

Ілияс Жансүгіровтің шығармашылығы балалық шақтың табиғат аясынан басталып, ұлттық құндылықтарды дәріптеу арқылы өркендеді. Ол өзінің поэзиясында бала кезіндегі туған ауылдың бейнесін есте сақтап, кейін сол ұлттық болмыс пен дәстүрлерді мақтанышпен жеткізді. Ұлт рухының жаңғыруы оның өлеңдерінде айқын көрініс тапқан.

5. Ілияс білім алу жолы

Ілияс Жансүгіровтің білім алу жолы өмірлік ұстанымы мен шығармашылық дамуында маңызды рөл атқарды. Ол алғашқы білімін ауыл молдасынан алып, кейін медреседе терең білім алды. Білімге деген құштарлығы ақынды кең әлемді терең түсіне білетін, поэзияға ерекше талғамы бар тұлғаға айналдырды.

6. Өміріндегі маңызды тарихи кезеңдер

Ілияс өміріндегі тарихи оқиғалар оның шығармашылығына айрықша ықпал етті. Қоғамдағы жаңару, революция және ұлттық сана оянуы кезінде ол поэзиясында осы өзгерістердің символы болды. 1920-1930 жылдары оның ең үздік туындылары дүниеге келді, бұл кезең қазақ әдебиетінің өркендеген тұсы болды.

7. Ілияс Жансүгіровтің шығармашылық кезеңдері

Ілияс шығармашылығы бірнеше кезеңге бөлінеді: алғашқы лирикалық өлеңдер, әлеуметтік-қоғамдық тақырыптарға көшу, ұлттық руханият пен дәстүрді дәріптеу. Әр кезеңде ақын өзінің поэтикалық талантының жаңа қырларын ашып, әртүрлі тақырыптар мен образдар арқылы қазақ поэзиясының дамуына үлес қосты.

8. Туған жер тақырыбының көріністері

Ілиястың поэзиясында туған жердің бейнесі ерекше орын алады. Оның өлеңдерінде кең дала, өркендеген ауыл, таза су мен көкжиек бейнеленеді. Туған жерге деген терең сүйіспеншілік пен шексіз махаббат сезімі оқырмандардың жүрегінде ерекше орын алады, рухани үндесулер тудырады.

9. Махаббат пен нәзіктік әлемі

Ілияс «Сүйемін» атты өлеңінде махаббатты тазалық пен адалдықтың символы ретінде суреттейді. Ақынның поэзиясында нәзіктік, ізгілік пен адамгершілік сезімдері нәзік лирика тілінде шебер баяндалады. Оның туындыларында шынайы эмоциялар мен поэтикалық қиял ұштасып, жүрекпен сырласатын лирикалық бейнелер тудырады.

10. Табиғат лирикасындағы шеберлігі

Ілияс табиғатты бейнелеуде асқан шеберлік танытады. Ол тау, өзен, көлдердің сұлулығын ізгі бояулармен жеткізеді. Поэзиясында теңеу мен эпитеттерді ұтымды пайдалануы арқылы табиғат көріністері көзге көрінердей болады. Сонымен қатар жануарлар мен өсімдіктердің жандандыруы оның шығармаларына ерекше жан береді. Туған жерге деген махаббаты табиғат сұлулығы арқылы оқырман жүрегін баурайды.

11. Ұлттық болмыс пен дәстүр жаңғырығы

Ілияс Жансүгіров поэзиясында қазақ халқының ұлттық ерекшеліктері мен рухани құндылықтары айқын көрініс табуда. Ол салт-дәстүрді, әдет-ғұрыптарды лирикалық тілмен дәріптеп, халықтың өмір салтын бейнелейді. Сонымен бірге оның лирикасы ұлттық бірлік пен тарихи тамырларға сүйенуді насихаттап, қазақ мәдениетінің даму жолында маңызды рөл атқарады.

12. Лирикалық өлеңдерінің тақырыптық үлесі

Диаграммаға қарағанда, Ілиястың шығармаларында туған жер мен табиғат тақырыбы басты орын алып отыр. Бұл тақырыптар ақынның поэзиясындағы ұлттық патриотизм мен табиғат сұлулығына деген терең сүйіспеншілігін айқындайды. Тақырыптық құрылым шығармашылықтың ұлттық мәдениетке тамырын тереңге салғанын байқатады.

13. Образ жасау өнері: көркемдік әдістер

Ілияс Жансүгіров поэзиясында метафоралар мен эпитеттер кеңінен қолданылады, олар шығармалардың мазмұнын байытып, әсерлі көзқарастар ашады. Сонымен қатар символдар арқылы сезім мен табиғаттың сұлулығы ерекше беріліп, шығармаларға терең рухани мән беріледі. Анималистік мотивтер оның поэзиясын жанды, тіршілік әлеміне толы етеді.

14. Әдеби әсері мен рухани мұраындағы орны

Ілияс Жансүгіров қазақ әдебиетінде ерекше орын алады. Оның шығармалары ұрпақ санасына ұлттық құндылықтарды сіңіріп, рухани мұра ретінде сақталуда. Ақынның поэзиясы кейінгі талай жас жазушыларға шабыт беріп, қазақ әдебиеті мен мәдениетін байыта түсті. Оның шығармалары қазақ поэзиясының алтын қорына айналды.

15. Ілияс Жансүгіров және замандас әдебиетшілер

Ілияс Жансүгіровтің әдеби ортадағы байланыстары оның шығармашылық дамуына үлкен әсер етті. Сәкен Сейфуллинмен ынтымақтастығы ақындық стиль мен тақырыптық дүниенің байлығын арттырды. Бейімбет Майлинмен идея алмасуы қазақ әдебиетінің жаңа бағыттарының қалыптасуына септігін тигізді. Мұхтар Әуезовпен достығы рухани байланысты нығайтып, қазақ поэзиясының өркендеуіне үлес қосты.

16. Белгілі өлеңдері мен жазылу жылдары

Ілияс Жансүгіровтің шығармаларындағы әр дәуір мен тақырыптың алуан түрін көруге болады. Қазақ әдебиеті оқулығында берілген кестеде ақынның басты лирикалық өлеңдері мен олардың жазылған жылдары, тақырыптық бағыттары анық көрсетілген. Мысалы, ерлік пен туған жерге деген сүйіспеншілік, адамгершілік пен әділеттік мәселелері оның шығармашылығында тұрақты орын алған. Бұл өлеңдер арқылы Жансүгіровтің қазақ поэзиясы мен әдебиетіндегі орны мен ықпалы анық сезіледі, ол ұрпақтардың рухани өміріне терең әсер еткен шығармалары арқылы әдебиеттің әртүрлі кезеңдерін қамтиды.

17. Ғылыми зерттеулер мен бағалаулар

Ілияс Жансүгіровтің поэзиясы қазақ әдебиетінде поэтикалық жаңалықты бастаған туындылар ретінде жоғары бағаланған. Зерттеушілер оны қазақ поэзиясының алдыңғы қатарлы көшбасшысы деп танып, оның шығармаларын кеңінен талдаған. Кандидаттық және докторлық диссертацияларда ақынның көркемдік тәсілдері мен ұлттық рухының ерекшеліктері ғылыми түрде зерттеліп, үлкен мадаққа ие болды. ХХ ғасыр әдебиеті тарихында Жансүгіров шығармалары маңызды бағыт ретінде танылады, оның туындылары қазіргі әдеби сыншылар мен филологтар арасында да өзекті болып қала береді.

18. Лирикадағы өмірмән мен әлеуметтік ойлар

Ілияс Жансүгіровтің лирикалық өлеңдерінде адамгершілік құндылықтар басты орында тұрды. Оның шығармаларында адалдық, мейірімділік пен әділдік идеялары айқын көрініс тапты, бұл ұрпақтар тәрбиесінде шешуші фактор болды. Ақынның өлеңдерінде еңбек пен ізгілікке деген шексіз құрмет бар, олар жас ұрпақты саналы азамат етіп тәрбиелеуге бағытталған. Өмірлік үміт пен болашаққа сенім мотивтері поэзияның эмоционалдық күшін арттырып, қоғамдағы әлеуметтік мәселелерге де үн қатты. Ол өз замандастарының қиыншылықтарына сезімтал болып, олардың шешімін табуға үндеу жасады, бұл өлеңдерінің қоғамға зор ықпал етуіне септігін тигізді.

19. Қазіргі мектеп оқушылары үшін лирика мәні

Қазіргі мектеп оқушылары үшін Ілияс Жансүгіровтің лирикасы – тек әдеби мұра емес, сонымен қатар олардың рухани дамуына, тұлға қалыптастыруына зор үлес қосатын маңызды құрал. Қарапайым күнделікті өмірдегі оқиғаларды сипаттай отырып, оның өлеңдері оқушыларға адамгершілік, патриотизм және қоғамдық жауапкершілік туралы терең түсінік береді. Мектеп бағдарламасында оның шығармалары арқылы жасөспірімдер тарихи және әлеуметтік контексті сезініп, өздерінің ішкі әлеміне үңіле түседі. Сонымен қатар, ол шығармалары мектеп жасындағы балалардың әдеби талғамы мен ой өрісін кеңейтеді, бұл оларды шығармашылыққа ынталандырады.

20. Ілияс Жансүгіровтің лирикалық мұрасы – ұрпаққа аманат

Ақырында, Ілияс Жансүгіровтің лирикалық мұрасы қазақ ұлттық рухының айнасы әрі адамгершіліктің үндеуі болып табылады. Оның өлеңдері ұрпақты патриотизмге, туған өлкеге деген махаббатқа, рухани ізденіске шабыттандырады. Әр буын бұл мұраны сақтап, дамыту арқылы өзінің мәдени-историкалық тамырларын нығайтады. Ол шығармалары жас ұрпақтың санасына ұлттық құндылықтарды сіңіріп, оларды өмірлік бағыттарымен байланыстырады. Осылайша, Жансүгіровтің поэзиясы тек өткеннің емес, қазіргі мен болашақтың да маңызды рухани қазынасы саналады.

Дереккөздер

Жансүгіров І. Шығармалар жинағы. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2023.

Атбасарова, Ж. Қазақ поэзиясының жаңғыру дәуірі. Астана, 2020.

Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті және ұлттық сана. Алматы, 2019.

Жұмабаев, Б. Ілияс Жансүгіров – ұлттық лириканың классигі. Алматы, 2021.

Қазақ әдебиеті оқулығы. – Алматы: Білім, 2022.

Мырзалиев, Т. Қ. «Ілияс Жансүгіровтің поэзиясы: зерттеу және бағалау». – А., 2018.

Смирнова, Н. А. «Современное состояние исследований Илияса Жансугурова» // Литература Казахстана, 2020.

Ким, Е. «Социальные мотивы в лирике Ілияса Жансүгірова» // Филология и культура, 2019.