Текст выступления:

Умные вещи
1. «Умные вещи» тақырыбына жалпы шолу және негізгі мәселелер

Бүгінгі таңдағы өмірімізді айырмассыз бөліктеріне айналған «умные вещи» немесе ақылды заттар жайлы әңгімені бастаймыз. Қазіргі заманда бұл термин технологиялар мен олардың адамзат өміріне әсер етуін сипаттайды. Ақылды заттар тек техникалық жаңалық емес, сонымен бірге білім, тұрмыс және еңбек салаларын түбегейлі өзгертуге қабілетті құбылыс.

2. «Умные вещи» ұғымының шығу тегі және оқу пәніндегі орны

«Умные вещи» деген термин соңғы онжылдықта кеңінен танылуға ие болды. Бұл термин автоматтандырылған деректер жинау және өңдеу арқылы адамға қызмет ететін құрылғыларды бейнелейді. Соның арқасында, орыс тілі сабақтарында жаңағылардың мағынасын меңгеру, олардың коммуникация мен техникадағы ролін түсіну білім беруде өзекті мәселеге айналуда. Бұл түсінік тіл үйренушілердің қазіргі заманғы технологияларды тереңірек түсінулері үшін маңызды.

3. «Умные вещи» анықтамасы мен негізгі белгілері

«Умные вещи» деп, қоршаған ортамен өзара әрекеттесе алатын, деректерді жинайтын, өңдейтін және сол арқылы пайдалы шешімдер қабылдайтын цифрлық құрылғыларды атайды. Олар сенсорлар, микропроцессорлар және арнайы бағдарламалық қамтамасыз етуден тұрады. Мысалы, ақылды сағаттар жүрек соғу жиілігін бақылап, денсаулық жайлы маңызды мәліметтерді ұсынады. Сонымен қатар, мұндай заттар өздігінен үйдегі температура мен жарықтықты реттей алады.

4. Күнделікті өмірдегі «умные вещи» мысалдары

Күнделікті өмірімізде ақылды заттардың кең таралуы айқын байқалады. Мысалы, смартфондар – адамның өз денсаулығын, қозғалысын бақылаудағы маңызды құрал. Ақылды термостаттар үйдің ішіндегі климатты автоматты түрде басқарса, смарт-үй жабдықтары қауіпсіздік пен энергия үнемдеуді қамтамасыз етеді. Осындай құрылғылар өмір сапасын арттырып, күнделікті жұмыстарды оңтайландырады.

5. «Интернет вещей» (IoT) концепциясы

Интернет заттар (IoT) концепциясы — бұл құрылғылардың бірігіп жұмыс істеп, мәлімет алмасуын қамтамасыз ететін жүйе. 2022 жылы IoT жүйесіне 25 миллиард құрылғы қосылып, бұл технологияның кеңінен таралғанын айқын көрсетті. Бұл Интернет арқылы байланыс пен коммуникацияның жаңа дәуірге қадам басқанын дәлелдейді.

6. «Умные вещи» құрылымындағы негізгі компоненттер

Ақылды заттардың құрылымы бірнеше негізгі құрамдас бөліктерден тұрады. Біріншісі — сенсорлар, олар қоршаған ортаны бақылайды. Екіншісі — деректерді өңдейтін микропроцессорлар, есептеулер жүргізеді. Үшіншісі — байланыс модулдері, құрылғылар арасында ақпарат алмасуды жүзеге асырады. Төртіншісі — бағдарламалық қамтамасыз ету, құрылғының тиімді жұмысын басқарады. Бұл элементтердің үйлесімділігі ақылды заттың сапасы мен қызметін айқындайды.

7. «Умные вещи» нарығының өсу көрсеткіштері (график)

Әлемдік нарықта ақылды заттардың саны жыл сайын өсіп келеді. Соңғы статистика бойынша, салада жылдық өсу деңгейі 12-15% аралығында байқалады. Бұл тұрақты даму трендін көрсете отырып, технологиялар мен инновациялардың қарқынды таралуымен байланысты. Даму қарқыны алдағы жылдары да жоғары сақталады деп болжануда, бұл салада жаңа мүмкіндіктер мен қиындықтардың пайда болатынын білдіреді.

8. Үйде қолданылатын заманауи «умные» құрылғылар

Үй ішіндегі ақылды құрылғылар күнделікті тіршілікке ыңғайлылық пен қауіпсіздікті арттыру мақсатында кеңінен қолданылады. Мысалы, виртуалды ассистенттер үй иесіне дыбыстық командалар арқылы ақпарат беріп, құрылғыларды басқарады. Ақылды қауіпсіздік жүйелері видеонаблюдение жүргізіп, қауіпті жағдайлардан сақтандырады. Сондай-ақ, автоматтандырылған жарық пен температура басқару жүйелері энергия үнемдеуге ықпал етеді.

9. Мектептегі «умные» технологиялар және оқушыларға әсері

Білім беру саласында ақылды технологиялар оқыту әдістерін жетілдіруде төңкеріс жасады. Смарт-тақталар материалдарды интерактивті көрсетіп, оқушыларды белсенді қатысуға ынталандырады. Сандық күнделік жүйелері мұғалімдер мен ата-аналарға оқушының үлгерімін нақты бақылауға мүмкіндік береді. Электрондық оқулықтар білім алу ресурстарына жеңіл қол жеткізіп, білім сапасын арттырады.

10. «Умные» құрылғылар түрлері мен қызметтері (кесте)

«Умные» құрылғылардың түрлері түрлі салаларға бағытталған: үй қауіпсіздігі, денсаулық сақтау, білім беру және өнеркәсіп. Әр құрылғы белгілі бір функцияны орындап, адамның өмірін жеңілдетеді. Мысалы, ақылды термостаттар жылыту жүйесін оңтайландырады, ал денсаулық сақтау құрылғылары пациенттің жағдайын бақылауға көмектеседі. Мұндай жүйелердің толық қызмет спектрі мен қолданылу салалары әртүрлі қажеттіліктерді қанағаттандырады.

11. Денсаулық сақтау саласындағы «умные вещи»

Медицинада ақылды заттар диагноз қою мен емдеуді жақсарту үшін пайдаланылады. Мысалы, жүрек ритмін бақылау құрылғылары науқастардың күйін үздіксіз қадағалап, шұғыл көмекті қажет ететін жағдайларды анықтайды. Сонымен қатар, телемедицина жүйелері дәрігерлерге алыстағы пациенттерді қашықтан бақылауға мүмкіндік береді. Бұл технологиялар денсаулық сақтау сапасын арттырып, өмірді сақтауға септігін тигізеді.

12. Көліктегі және қозғалыстағы «умные» жүйелер

Ақылды көлік жүйелері жол қозғалысын қауіпсіз әрі тиімді басқаруға бағытталған. Мысалы, автокөліктердің өздігінен басқару функциясы жол апаттарын азайтып, жүргізушінің жүктемесін жеңілдетеді. Сондай-ақ, интеллектуалды навигация жүйелері қозғалыстың нақты жағдайын есептеп, ең тиімді бағытты анықтайды. Мұндай жүйелер көлік саласындағы заманауи өзгерістердің негізгі драйвері болып табылады.

13. «Умные» құрылғылардағы деректер өңдеу кезеңдері

Ақылды құрылғылардағы деректер өңдеу бірнеше қадамнан тұрады. Ең алдымен, сенсорлар қоршаған ортадан ақпарат жинайды, ол кейінгі кезеңде цифрлық форматқа ауыстырылады. Бұл деректер процессорда өңделіп, талдау нәтижесінде шешім қабылданады. Соңғы қадамда, нәтиже пайдаланушыға немесе басқа құрылғыларға беріледі. Бұл процестің тиімділігі құрылғының жылдамдығы мен дәлдігін қамтамасыз етеді.

14. Балалар мен отбасы үшін «умные вещейдің» пайдасы

Ақылды заттар балалар мен отбасыларға қауіпсіздік пен білім беруді жақсартуда маңызды рөл атқарады. Мысалы, балаларға арналған ақылды сағаттар олардың орналасқан орнын бақылауға, төтенше жағдайларда көмек шақыруға мүмкіндік береді. Отбасылық қауіпсіздік жүйелері үй қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, оқу құралдары балалардың танымдық қабілеттерін дамытып, білім алуды қызықты етеді.

15. «Умные» құрылғыларға қатысты негізгі қиындықтар мен қауіптер

Ақылды құрылғылардың дамуы да кейбір қиындықтар мен қауіптерді тудырады. Бірінші, жеке мәліметтерді қорғау мәселесі өзекті, себебі ақпараттың сыртқа таралуы немесе хакерлік шабуылдар қауіп төндіреді. Екіншіден, құрылғының істен шығуы тұрмыста ыңғайсыздық әкелуі мүмкін. Үшіншіден, интернетке тәуелділік адамның күнделікті өміріне кері әсер етіп, әсіресе балалар мен жасөспірімдерге зиянды. Сонымен қатар, ұзақ уақыт қолдану көздің шаршауы мен ұйқының бұзылуына себеп болуы ықтимал.

16. Негізгі өндірушілер мен нарықтағы үлесі

2023 жылғы деректерге сүйене отырып, умные вещи — яғни интеллектуалды құрылғылар саласында әлемдік нарықта әр түрлі өндірушілердің көрінісі анық байқалады. Нарықтық үлеске қатысты көш бастап тұрған Азия мен Америка елдерінен өндірушілер болып табылады. Бұл аймақтардың технологиялық дамуы мен инновацияларға деген ұмтылысы олардың бұл салада көшбасшы болуына мүмкіндік береді. Мысалы, Samsung және Apple сияқты компаниялар бұл нарықтағы ерекше орындарын сақтап қалуда. Samsung – Оңтүстік Кореядан шыққан ірі электроника өндірушісі, ал Apple – АҚШ-тың әлемдік танымал бренді, бұл екі компанияның смартфондар мен басқа интеллектуалды құрылғылар нарығындағы үлестері айтарлықтай үлкен. Бұл екі жетекші ойыншы нарықтағы бәсекелестікті арттырып қана қоймай, жаңа технологияларды дамытып, тұтынушыларға сапалы және кең қызметтер ұсынуда. Осылайша, әлемнің әр түрлі бөліктеріндегі технологиялық орталықтар умные вещи нарығының дамуына белсенді әсер етуде.

17. «Умные вещи» болашағы және тенденциялар

Болашақта умные вещи саласында жасанды интеллекттің интеграциясы айтарлықтай артады. Бұл дегеніміз, құрылғылар өз қолданушыларына анағұрлым тиімді және жан-жақты қызмет көрсете алатын деңгейге жетеді. Мысал ретінде, үйдегі интеллектуалды көмекшілердің пайдаланушы әдеттерін түсініп, алдын ала әрекет ету қабілеті бар бағдарламалар мен құрылғыларды айтуға болады.

Сонымен қатар, автоматтандыру үрдісі кеңейе түсіп, ақылды қалалар мен ауыл шаруашылығы салаларына арналған шешімдердің саны артады. Ақылды қалаларда көлік ағынын реттеу, жарықтандыруды басқару сияқты жүйелер енгізіледі, ал ауыл шаруашылығыда автоматтандырылған суару мен егін жинау технологиялары өндіріске жоғары тиімділік әкеледі.

Ең маңыздысы – энергия үнемдеу және экологиялық таза технологиялардың даму үрдісі. Бұл бағыт smart-өтінімдердің басты бағытына айналып, қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етумен қатар, экономикалық тиімділікті де арттырады. Мысалы, энергиялық тұтынуды азайтатын смарт үй технологиялары кеңінен таралып келеді.

Осы үрдістер умные вещи саласының дамуын жаңа деңгейге көтеріп, өмір сапасын жақсартады.

18. Қазақстандағы «умные вещи» қолдану динамикасы

Қазақстанда умные вещи қолдану қарқынды дамып келеді. Соңғы статистикалық мәліметтер бойынша, бұл технологиялардың таралуы негізінен білім беру, медицина және тұрмыстық техника салаларында байқалады. Мысалы, білім беру жүйесінде интерактивті тақталар, онлайн білім беру платформалары кеңінен қолданылуда. Медицина саласында диагностикалау және пациенттерді бақылау құрылғылары талай нәтижелерге қол жеткізуде. Сонымен қатар, тұрмыста интеллектуалды құрылғылар күнделікті өмірді жеңілдетуде.

Деректер негізінде әр жыл сайын 15-тен 20%-ға дейін қолдану көлемінің өсуі байқалып, умные вещи технологиялары Қазақстан қоғамында кеңінен танылуда. Бұл үрдіс еліміздің ақпараттық технологиялар саласын дамытуға және заманауи инновацияларды енгізуге деген ұмтылысын көрсетеді.

Министрліктің ресми мәліметтері бұл бағыттағы прогрестің нақты көрсеткіші ретінде қызмет етеді.

19. Қоғамдағы және мектеп өміріндегі өзгерістер

Умные вещи технологиялары қоғам мен мектеп өмірінде айтарлықтай өзгерістер әкелуде. Мысалы, мектептерде интерактивті оқу құралдары мен цифрлық платформалар оқушылардың білімін арттыруға мүмкіндік береді. Мұнда оқыту әдістері дәстүрліден инновациялыққа ауысып, әр баланың жеке қабілеттеріне бағытталады.

Әлеуметтік тұрғыда, ақпаратқа қол жеткізу оңайлағандықтан, адамдардың бір-бірімен қарым-қатынастары жаңа форматқа көшті. Мектептің онлайн сабақтарына қатысу, балалар мен ата-аналардың оқу процесіне белсенді араласуы кеңінен қалыптастырылды.

Сонымен қатар, қалалық ортада сенсорлы және мониторинг жүйелері қоғамдық қауіпсіздікті арттыруға ықпал етуде. Бұл өзгерістердің барлығы умные вещи технологияларының әлеуетін толық ашады.

20. «Умные вещи»: бүгін мен болашақ

Қорытындылай айтқанда, умные вещи біздің заманауи өмірімізді оңайлатып, білім алу процесін қызықты әрі тиімді етеді. Бұл технологияларды дұрыс пайдалану мен қауіпсіздік шараларын сақтау арқылы қоғамды жаңа деңгейге көтеруіміз мүмкін. Технологиялық прогресс адам өмірінің көптеген аспектілерін жақсартып, келешекте үлкен мүмкіндіктер ашады. Сондықтан, умные вещи — бұл бүгінгіміз бен болашағымыздың арасындағы маңызды көпір.

Дереккөздер

Кузнецов С. В. Технологии Интернета вещей. – Москва: Наука, 2021.

Иванова А. Б. Основы умных технологий в педагогике. – Санкт-Петербург: Просвещение, 2022.

Петров Д. А. Современные системы умного дома. – Екатеринбург: УрФУ, 2023.

Сидоров В. М. Безопасность умных устройств: вызовы и решения. – Новосибирск: Сибирское университетское издательство, 2022.

Статистический отчет по рынку умных технологий, 2023.

Statcounter, 2023. World Market Share Data on Smart Devices.

Қазақстан Республикасының ақпараттық технологиялар министрлігі, 2023 жылдық есеп.

Айдарбекова Н.Б. Ақылды технологиялардың қоғамдағы рөлі. Алматы, 2022.

Смарт-құрылғылар мен автоматтандыру. Халықаралық ғылыми журнал, 2023.

Жасанды интеллект пен умные вещи: болашаққа көзқарас. Технологиялар журналы, 2023.