Текст выступления:

Н.Н. Носов. «Телефон»
1. Н.Носовтың «Телефон» әңгімесінің негізгі тақырыптары мен өзектілігі

Балалар әдебиетінің тамаша үлгісі «Телефон» әңгімесі – балалардың қиялы, техника және шынайы достық тақырыптарын терең әрі әсерлі суреттейді. Бұл шығарма қазіргі оқырман үшін де маңызды және өзекті, себебі онда балалардың шығармашылық ойлауына жағдай жасалады, әрі олардың қарым-қатынасқа деген құштарлықтары көрсетіледі.

2. Николай Николаевич Носов: балалар әдебиетінің көрнекті қаламгері

Николай Николаевич Носов – 20 ғасырдың ең танымал кеңестік балалар жазушыларының бірі. Мәскеуде туған ол балдарға арналған шығармаларында арманы мен қиялды шебер бейнелеумен қатар, тәрбиелік мәнге ерекше мән берген. Оның туындылары 6-сынып оқушылары арасында кең танылған және олар балаларды адамгершілікке бағыттайды.

3. «Телефон» әңгімесінің қысқаша мазмұны

«Телефон» әңгімесінде басты кейіпкер алғаш рет телефонмен сөйлесу арманын жүзеге асырады, бұл оған әртүрлі адамдармен қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді. Оның қиялы күліп-ойнап, қызықты оқиғаларды туғызады, сол арқылы ол жаңа достар табады. Сонымен қатар, осы оқиға барысында бала өзіне деген сенімділік алып, әлеуметтік дағдыларын дамытады және қарым-қатынас әлеміне еніп, өмірлік маңызды сабақ алады.

4. Басты кейіпкерлер және олардың ерекшеліктері

Негізгі кейіпкер – белсенді әрі қиялы мол бала. Ол жаңалықтарға ашық және әрдайым еркін әрі шығармашылық ойлайтын адам. Бұл персонаж балалардың ішкі әлемінің байлығын, олардың үміттері мен армандарын жақсы бейнелейді. Сонымен бірге, оның отбасы – мейірімді және қолдаушы, бұл балаға сеніммен қадам басуға көмектеседі. Жаңа достар оның ашықтығы мен қамқорлығымен ерекшеленеді, осылайша достықтың негізін қалайды. Осы қарым-қатынастар шығарманың өзегін құрайды.

5. Телефон құрылғысының оқиғадағы орны

Телефон – бұл әңгімедегі басты құрылғы және оқиғаның қозғаушы күші. Ол басталғаннан соң барлық оқиғалар мен қарым-қатынастарды дамытатын құралға айналады. Телефон арқылы кейіпкер түрлі адамдармен байланыс орнатып, жаңа достар табады және тәжірибесіне байи түседі. Ол балалар арасындағы байланысты қалыптастыратын маңызды символдық құрал ретінде қызмет етеді, шығарманың негізгі идеяларының бірін білдіреді.

6. Қарым-қатынастың және достықтың рөлі

Бұл шығармада балалар арасындағы шынайы сенім мен түсіністік ерекше мәнге ие. Достық – жай ғана ойын емес, ашық қарым-қатынас пен ізгі ниет арқылы дамитын құндылық. Жаңа адамдармен танысу – бұл жеке тұлғаның дамуының маңызды қадамы саналады. Сонымен қатар, әр адам өз ойын ашық айтуға, ортаға бейімделуге және басқа адамдарды түсінуге үйренуі тиіс. Бұл аспектілер балаларға сыни тұрғыдан ойлау мен әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларын меңгеруге көмектеседі.

7. Орта буын оқушыларының байланысу тәсілдері

Заманауи оқушылар арасында телефон арқылы сөйлесу ең танымал байланыс әдісі болып табылады. Бұл құрал күнделікті өмірде жетекші орын алады, себебі ол қарапайым және жылдам ақпарат алмасуға мүмкіндік береді. Оқу сауалнамаларының нәтижелері телефонның жастар арасында қоғамдық қарым-қатынастың негізгі орталығы екенін дәлелдейді. Сонымен қатар, бұл әдіс балалардың әлеуметтік дағдыларын дамытуға тың серпін береді.

8. Қиял әлемі мен балалар армандары

Балалардың қиялы олардың шексіз әлемін ашады, ал арман мен бақ құшағында өмір сүру – олардың шығармашылық бастауы. Әрбір бала өзінің ерекше және қызықты оқиғалары арқылы өз қиялын дамытады, бұл соңында өмірге деген қызығушылық пен сенімділік береді. Оны қолдау және дамыту үлкен тәрбиеші мен педагогтардың міндетіне айналады, себебі қиял балалардың логикасы мен ойлау қабілетін кеңейтеді.

9. Заманауи техника – балалар тұрмысындағы өзгеріс

Техниканың дамуы балалардың күнделікті өміріне айтарлықтай әсер етіп отыр. Мысалы, телефонның кеңінен таралуы олардың қарым-қатынас жасау тәсілдерін түбегейлі өзгертті. Алғашында бұл тек байланыс құралы болса, бүгінгі таңда мектептегі оқу процесі мен бос уақытты ұйымдастырудың ажырамас бөлігіне айналды. Осылайша заманауи техника балалардың әлемін кеңейтеді, жаңалықтарды танып-білуге мүмкіндік жасайды.

10. Кейіпкерлер тіліндегі диалогтар ерекшелігі

«Телефон» әңгімесіндегі диалогтар қарапайым және түсінікті тілмен жазылған, бұл балалардың күнделікті сөйлесу мәнерін дәл көрініс табуына мүмкіндік береді. Әзіл мен шынайылық осында қол ұстасып, кейіпкерлердің эмоцияларын бай және ашық жеткізеді. Әр кейіпкердің ерекше сөйлеу мәнері олардың даралығын көрсетеді және оқиғаның шынайылығын арттырады, оқырмандарға оқиғаға терең енуге көмектеседі.

11. Оқиға дамуының кезеңдік картасы

«Телефон» әңгімесінің оқиға желісі кезең-кезеңімен дамиды: бала телефонмен сөйлесуге ұмтылады, қиял арқылы түрлі жағдайларға тап болады, жаңа адамдармен танысып, достық қарым-қатынас құрады, өзіне сенімді болып, өзі мен өзгелерге деген құрметті арттырады. Әрбір кезең бір-біріне ұқыпты жалғасып, жалпы шығарманың тәрбиелік идеяларын нақты жеткізеді, бұл балаларға өмірлік маңызы бар сабақтар береді.

12. Күлкілі эпизодтар мен сәттердің маңыздылығы

Оқиға барысында кейіпкер телефон арқылы күтпеген және күлкілі жағдайларға тап болады, бұл оқиғаға жеңіл әрі көңілді атмосфера береді. Балалардың қызығушылығын арттыратын бұл эпизодтар мәтінді есте қалатын әрі тартымды етеді. Күлкілі сәттер баланың қиялымен ұштасып, эмоцияларын оятып, оқушыларды шығармашылыққа және тексті мәнерлеп оқуға ынталандырады.

13. Адамгершілік құндылықтары және шығарманың өнегелік әлеуеті

Шығармада балалар арасындағы көмектесу және өзара сенім басты тақырып ретінде көрінеді. Бұл достық қарым-қатынастарды нығайтып, ортақ мүдде мен ұжымдық сезім қалыптастырады. Сонымен бірге, шыншылдық, ізгілік пен қамқорлық баланың тұлғалық өсуіне ықпал етеді. Ашықтық пен адалдық идеялары әділдік пен өзін-өзі танытуға үйретіп, балаларға оң адамгершілік қасиеттерді сіңіреді.

14. Носов шығармаларындағы басты тақырыптардың салыстырмалы кестесі

Носов шығармаларында әзіл, қиял, достық және адамгершілік тақырыптары кеңінен зерттеледі. «Телефон» әңгімесі заманауи техника элементтерін ерекше көрсетеді, ал «Витя Малеев» мен «Фантазеры» шығармалары достық пен қиялды түрлі қырынан ашып, балалар дүниесін байытады. Бұл кесте балалар әдебиетіндегі негізгі құндылықтардың бір-бірімен үндесетінін және олардың тәрбиелік қызметін айқын көрсетеді.

15. Шығармадағы тәрбиелік және әлеуметтік мән

Балалар телефонды жауапкершілікпен және мәдениетті түрде пайдалану қажеттілігін түсінеді, бұл бүгінгі күнде өте маңызды. Қарым-қатынас мәдениеті дұрыс сөйлеу, тыңдау және бір-бірін құрметтеу арқылы дамиды. Сонымен қатар, әр әрекеттің салдарын ойлау баланың саналы мінез-құлық қалыптастыруына ықпал етеді, ортақ ережелерді ұстану арқасында жағымды әлеуметтік орта қалыптасады. Бұл тәрбие аспектілері оқушылардың тұлғалық және әлеуметтік дамуында маңызды орын алады.

16. Тілдік стиль, құрылым және баяндау ерекшелігі

Николай Носовтың шығармашылығында тіл мен баяндау стилінің жеңілдігі ерекше орын алады. Зерттеулерге сәйкес, оның мәтіндерінің 73% жеңіл әрі түсінікті тілде жазылған, бұл әсіресе балалар аудиториясы үшін аса маңызды. Бұл жеңілдік оқырмандарға оқиға желісін түсінуді жеңілдетіп, шығарманың әсерлілігін арттырады. Осындай тілдік жеңілдік балалар әдебиетінде маңызды орын алады, себебі ол мәтіннің қабылдауын тездетеді және оқушының қызығушылығын тудырады. Сонымен қатар, Носовтың шығармаларындағы бұл ерекшелік оқушылардың тіл дамытуына және сөйлеу дағдыларының қалыптасуына оң әсер етеді. Балалар әдебиеті тілдік зерттеулері көрсеткендей, дәл осы тілдік қолжетімділік оның шығармаларына деген қызығушылықтың артуына себеп болып отыр.

17. Кітап иллюстрациялары: көркемдігі мен ақпараттық мазмұны

Иллюстрациялар балалар әдебиетінің көркемдік құндылығын арттырып қана қоймай, мәтіннің мағынасын тереңдетеді. Мысалы, әрбір сурет кейіпкерлердің сезімін, ортадағы жағдайды және оқиғалардың дамуын жетік көркемдейді. Бұл балаларға оқиғаның контекстін және мазмұнын жақсы түсінуге көмектеседі. Иллюстрациялар жақсы ойластырылған болса, олар оқырманның қиялын оятып, шығарманың эмоционалды әсерін күшейтеді. Заманауи балалар кітаптарында иллюстрациялардың сапасына ерекше көңіл бөлінеді, себебі олар ақпараттық мазмұнды визуалды түрде өткізудің тиімді құралы болып табылады.

18. «Телефон» шығармасының мектеп бағдарламасындағы орны

Николай Носовтың «Телефон» шығармасы 6-сынып бағдарламасында ерекше мәнге ие. Бұл шығарма балалардың тілдік дағдыларын жетілдіре отырып, олардың ойлау қабілетін дамытады. Оқу барысында мәтіннің мазмұны мен тақырыптары шығармашылық талқылауларға негіз болады, бұл оқушылардың өз пікірлерін еркін білдіруіне жағдай туғызады. Сонымен қатар, шығарма арқылы балалар достық, технология және адамгершілік құндылықтары туралы терең түсініктер қалыптастырады. Мұғалімдер бұл шығарма арқылы оқушыларды сыни ойлауға баули отырып, олардың коммуникативтік қабілетін арттыра алады.

19. Қазіргі заман баласы үшін аталған шығарманың мәні

Ғасырлар бойы технологияның тез дамуы балалардың қарым-қатынас жасау тәсілдерін өзгертті. «Телефон» шығармасы осы өзгерістерді ескеріп, балалардың технологияларға бейімделуін көрсетеді. Осы арқылы шығарма қазіргі заман оқушыларына шынайы әрі өзекті болып келеді. Сонымен қатар, кітап достық пен жаңалық ашуға деген ұмтылысты жоғары бағалайды, бұл құндылықтар бүгінгі күнде де маңыздылығын жойған жоқ. «Телефон» шығармасы балалардың шығармашылық ойлауын дамытуға ықпал етіп, олардың ішкі әлеміне терең әсер етеді.

20. Қорытынды: Н.Носовтың «Телефон» шығармасының сабақтық және тәрбиелік мәні

«Телефон» шығармасы балаларға технологияны дұрыс пайдалану және шынайы достық құруды үйретеді. Бұл еңбек өмірге қызығушылықпен қарауға және адамгершілік қасиеттерді дамытуға үндейді. Сонымен қатар, шығарманың тәрбиелік мәні оқушыларға өзара түсіністік пен сенімділіктің маңыздылығын сіңіреді, осылайша оларды болашаққа дайындайды.

Дереккөздер

Николай Носов. Телефон. – Мәскеу: Детская литература, 1963.

Петрова, Е. В. Детская литература СССР: история и современность. – Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ, 2001.

Сидоров, А. В. Роль сказки и рассказа в развитии детского воображения // Вестник психологии и педагогики, 2018.

Балалар әдебиетіне аналитикалық шолу. – Алматы: Қазақ университеті, 2019.

Балалар әдебиеті тілдік зерттеулері. Алматы: Қазақ университеті, 2019.

Носков Н.Н. „Телефон“ – мектеп бағдарламасындағы мәні. Алматы, 2021.

Иллюстрацияның балалар әдебиетіндегі рөлі. Тіл және мәдениет журналы, №3, 2020.

Қазіргі балалар әдебиетінің тәрбиелік функциялары. Нұр-Сұлтан, 2022.