Текст выступления:

Словесные «раскопки»
1. Словесные «раскопки»: негізгі тақырыптар мен бағыттар

Бүгінгі баяндамамызда сөздердің шығу тарихына және олардың мағынасының қалыптасу процестеріне назар аударамыз. Сөздердің мән-мағынасы қалай өзгергенін, тілдің терең қабаттарындағы құпияларды зерттеу – бұл біздің зерттеуіміздің негізгі бағыты.

2. Словесные «раскопки» ұғымы және зерттеу мақсаты

Сөздердің шығу тегін, мағыналық дамуын зерттеу – тілдік қорды байытуға, оқушылардың сөздік мәдениетін арттыруға бағытталған ерекше зерттеу. Бұл жоба сөздердің тарихын ашып, әдебиеттік шығармалардағы мағыналық көріністі түсінуге көмектеседі.

3. Сөздердің тарихы: қазақ және орыс тілінен мысалдар

Қазақ және орыс тіліндегі сөздердің тарихи даму жолы өте бай. Мысалы, қазақ тілінде «жар» деген сөз ежелгі замандарда «жарылысты» білдірсе, бүгін ол кейде «жариялау» мағынасында қолданылады. Орыс тілінде «древо» сөзі көне орыс тілінен келеді және «ағаш» деген мағынада болған, ал қазіргі тілде ол ғылым саласында «генеалогиялық ағаш» түсінігінде кең қолданыста. Сол сияқты, екі тілдегі сөздердің трансформациясы олардың мәдени және тарихи байланысын көрсетеді.

4. Сөз мағынасының уақыт өте өзгеруі: орыс және қазақ тілдеріндегі үлгілер

Уақыт өте тілдегі сөздердің мағынасы әртүрлі бағытта өзгеріп отырады. Мысалы, қазақ тіліндегі «терек» сөзі бұрын тек ағаш түрін білдірсе, қазір кейбір өңірлерде «тұрғын үй» мағынасында да қолданылады. Орыс тілінде «компьютер» сөзі 20 ғасырдың соңында пайда болып, қазір күнделікті өмірдің ажырағысыз бөлігіне айналды. Бұл өзгерістер тілдің өміршеңдігін білдіреді әрі мәдени дамуымен тығыз байланысты.

5. Көнерген сөздер мен олардың қазіргіде қолданылуы

Тілде қазіргі таңда қолданылмайтын көнерген сөздер бар. Мысалы, қазақ тіліндегі «бұтақ» сөзі бұрындары көпжақты мағынада қолданылған, ал қазіргі сайынмағында қолданылуы шектеулі. Ал орыс тіліндегі «баян» сөзі өткен ғасырларда баянды аспап ретінде түсіндірілсе, бүгін ол көбінесе тарихи контекстте кездеседі. Көлденең мағынасында көнерген сөздердің кейде әдеби қызметінде, кей сөздік қорда сақталуы ерекше құндылық.

6. Көп мағыналы және көнерген сөздердің салыстырмалы кестесі

Төмендегі кестеде қазақ және орыс тілдеріндегі кейбір сөздердің ежелгі және қазіргі мағыналары көрсетілген. Мысалы, қазақ тіліндегі «жол» сөзі бір кезде «жолақ» мағынасында болса, қазіргі кезде «жол» ретінде кең тараған. Осы деректер сөздердің мағынасының уақыт өткен сайын қалай кеңейіп, өзгеріп отырғанының айқын дәлелі болып табылады. Мұндай салыстыру тілдік динамиканы түсінуге көмек көрсетеді.

7. Сөздің түбірі мен туынды сөздердің байланысы қазақ және орыс тілдерінде

Қазақ тілінде түбір сөзге қосымшалар жалғану арқылы жаңа мағыналы сөздер жасалады. Мысалы, «жаз» түбірінен «жазушы» сөзі туындайды, осы арқылы белсенді біреуді анықтаймыз. Орыс тілінде де ұқсас үрдіс бар: «писать» – бұл түбір, ал «писатель» сөзі қосымшалар арқылы жасалады және «жазушы» мағынасын білдіреді. Мұнда қосымшалардың мағынаны байытып, сөздердің табиғатын өзгертуі тілдің байлығын арттырады. Туынды сөздер әртүрлі тәсілдермен сөйлемде жаңа қызмет атқарады, сөйтіп тілдік жүйеге жаңа реңк береді.

8. Сөзжасам тәсілдері және мысалдар

Сөзжасам – тілдің табиғи эволюциясының бір бөлігі. Қазақ тілінде жаңа сөздер түбірлер мен қосымшалардың құралуы арқылы жасалады. Мысалы, «оқу» түбірінен «оқушы», «оқыту» сөздері пайда болады. Орыс тілінде сөздерді құрастыру қосымшалар мен ұқсас тәсілдер арқылы жүзеге асырылады, мысалы «читать» (оқу) – «читатель» (оқырман). Бұл тәсілдер тілдің лексикалық қорын байыта түседі.

9. Көнерген сөздердің қолданылу жиілігінің диаграммасы

Тіл білім институтының 2023 жылғы зерттеулеріне сәйкес, мектеп оқулықтары мен бұқаралық ақпарат құралдарында көнерген сөздердің қолданылуы соңғы 50 жылда едәуір азайды. Бұл үрдіс тілде қолданыстан шығып қалған сөздердің бар екенін, сонымен қатар қазіргі тілдің серпінді жаңарғанын көрсетеді. Дегенмен, әдебиет пен фольклорда олардың қолданысы сақталуда.

10. Халық ауыз әдебиетіндегі көнерген сөздер мен тіркестер

Халық ауыз әдебиеті көнерген сөздердің қазынасы ретінде бағаланады. Ежелгі эпостар, жырлар мен аңыздарда бүгінгі тілде сирек қолданылатын сөздер көптеп кездеседі. Бұл сөздер мен тіркестердің мағынасы заманауи тілге қарағанда терең әрі бай мағыналық қабаттарды қамтиды, олар халықтың өмір салтын, дүниетанымын бейнелейді.

11. Ежелгі зат атаулары мен олардың бейнелері

Тілдің ежелгі кезеңдерінде болған зат атаулары бізге тарихи мәдениет туралы маңызды мәлімет береді. Қазақ тіліндегі «қазан», «талы» сияқты сөздер ежелгі тұрмыс-салттарды көрсете отырып, олардың бейнелерін сақтап қалды. Орыс тіліндегі «корабль» немесе «меч» сөздері де ежелгі қоғам өміріндегі құрал-саймандарды бейнелейді. Бұл сөздердің зерттелуі тарих пен тіл арасындағы байланысты ашады.

12. Сөздің өзгеру процесінің негізгі сатылары

Тілдік эволюция процесінде сөздердің мағынасы бірнеше кезеңнен өтеді: туындау, кеңею, тарылу және қайта жаңғыру. Алдымен жаңа мағына пайда болады, одан кейін ол қолданыста кең таралады, сосын бір мағынадан тарылып, кей кезде толығымен өзгеруі мүмкін. Бұл кезеңдер тілдің дамуы мен қоғамдағы өзгерістердің айнасы болып табылады.

13. Словесные «раскопки» – танымдық және шығармашылық ізденіс

Сөз тарихын зерттеу оқушылардың зерттеу және аналитикалық дағдыларын дамытуға ықпал етеді, олардың тіл байлығын арттырады. Көнерген сөздерді талдау әдеби шығармалар мен ауыз әдебиеті сабақтарында маңызды орын алады. Танымдық ізденістер оқушылардың қызығушылығын оятып, шығармашылық қабілетін дамытса, жаңа сөздер мен түбір сөздердің байланысын түсіну олардың сөздік қорын байытады.

14. Заманауи және көнерген сөздер: байланыс мысалдары

Заманауи тілде көнерген сөздер кейде жаңа мағыналарға ие болады немесе белгілі бір контекстте қайта қолданылады. Мысалы, қазақ тілінде «қалам» сөзі бұрын тек жазу құралын білдірсе, қазіргі кезде «қаламмен сурет салу» дегенге айналды. Орыс тілінде «старина» сөзі «ескілік» ұғымына аударылып, кейбір заманауи шығармаларда қолданылады. Бұл мысалдар тілдің мәдениет пен уақытпен қалай байланысып өзгеретінін көрсетеді.

15. Жастар тіліндегі жаңа сөздердің қалыптасуы

Жаңа технологиялар мен әлеуметтік желілердің дамуы жастар тілінде жаңа сөздердің пайда болуына себеп болды. «Чат», «смартфон», «лайк» сияқты терминдер кеңінен таралды. Орыс тіліндегі жастар арасында ағылшын тілінен енген «вайфай», «инста», «блогер» сөздері жиі қолданылады. Бұл жаңа лексика заман талабына сай коммуникация әдістерінің өзгерісін нақты көрсетеді.

16. Сөздердің көнеруден жаңаруға көшуінің динамикасы (1980-2020)

1980 жылдан бастап қазақ тіліндегі сөздік қордың даму траекториясы айқын өзгерістерге ұшырады. Алғашқы кезеңде көнерген, яғни ескірген сөздердің жиі қолданылуы байқалды, бұл тілдің дәстүрлі жағдайын көрсетті. Алайда, уақыт өте келе, жаңа ұғымдар мен технологиялардың пайда болуымен лексикалық жаңару үрдісі басталды. Мысалы, ақпараттық технологиялардың дамуы жаңа терминологияның көбеюіне ықпал етті. Бұл үдеріс тілдің тіршілігі мен дамуының көрсеткіші ретінде қарастырылуы керек. Тіл білім институтының мәліметтері сөздік қордың елеулі түрде жаңарғанын, көне сөздердің қолданысының біртіндеп азайғанын дәлелдейді. Бұл өзгерістер ұлттық сананың дамуымен, қоғамдағы инновациялармен тығыз байланысты.

17. Зерттеу мысалы: ауыл шежіресі және көнерген сөздер

Ауыл шежірелерін зерттеу – тіл тарихы мен мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Мысалы, кейбір ауылдарда ғасырлар бойы қолданылып келе жатқан ерекше көнерген сөздер кездеседі, олар қазіргі күнгі сөздік қорға енбеген немесе қолдану аясы тарылған. Бұл сөздер ауыл тұрғындарының күнделікті өмірі, мамандықтары, салт-дәстүрлерімен тығыз байланысты. Осындай зерттеулер қазақ тілінің диалектілерін, сонымен қатар оның тарихи дамуын жан-жақты түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, кейбір ескі сөздер қазіргі заманға сәйкес жаңа мағынаға ие болуы мүмкін немесе мүлде қолданыстан шығып қалуы ықтимал. Осылайша, ауыл шежіресін зерттеу тілдің лексикалық қоры мен мәдени ерекшеліктерінің сақталуына қызмет етеді.

18. Сөздің тарихын зерттеу әдістерінің салыстырмалы сипаттамасы

Тіл тарихын зерттеу бірнеше әр түрлі әдістер арқылы жүзеге асады, оларды салыстыру олардың тиімділігі мен қолдану аяларын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, тарихи-филологиялық әдіс мәтіндерді саралауға бағытталса, лексикографиялық әдіс сөздердің мағыналық және қолдану ерекшеліктерін зерттеуге қолданылады. Этнографиялық әдіс тілдің мәдени контекстін түсінуге ықпал етеді, ал компьютерлік әдістер үлкен көлемдегі мәтіндерді өңдеуде тиімді. Біріккен тәсілдер зерттеу процесін тереңдетіп, сөз тарихының толық кескінін ашады. Тіл білімі институтының мәліметтері бойынша, осы әдістердің үйлесімі зерттеушілерге сөздердің өткенін, өзгерісін және қазіргі қолдану ерекшеліктерін жан-жақты сипаттауға жол ашады.

19. Сөздік қорды дамыту жолдары: мектеп оқушыларына ұсыныстар

Сөздік қорды байыту үшін мектеп оқушыларына бірнеше маңызды тәсіл ұсынылады. Біріншіден, көнерген және жаңа сөздерді жүйелі түрде жаттау тілдік қабілетті арттырады, әрі сөздік қорды кеңейтеді. Екіншіден, ертегілер мен мақал-мәтелдерді оқу арқылы оқушылар қазақ тілінің тарихи түсінігі мен мағына тереңдігін меңгереді. Үшіншіден, әдеби шығармаларды зейінді оқу сөздердің түрлі мағыналарын ажыратып, ұлттық мәдениетпен танысуға жол ашады. Төртіншіден, қазақ және орыс тілдерін қатар үйрену тілдік сана мен мәдени айырмашылықтарды түсінуге мүмкіндік береді, бұл екі тілдің үйлесімді дамуын қамтамасыз етеді. Барлық осы тәсілдер оқушылардың тілдік дамуына ықпал етеді және олардың коммуникативтік дағдыларын нығайтады.

20. Словесные «раскопкалардың» маңызы мен болашаққа көзқарас

Сөздердің тарихын білу ұлттық мәдениеттің сақталуы мен тілге құрметтің негізі болып табылады. Тілдің өткенін зерттеу оқушыларға өз мәдениетімен тереңірек танысуға мүмкіндік береді, бұл олардың әдебиетке деген қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар, осындай зерттеулер рухани мұраны ұрпақтарға жеткізуге және тілдің дамуын қолдауға маңызды үлес қосады. Тілдік зерттеулердің болашағы – бұл өміршең ұлттық тілдің дамуы үшін жаңа мүмкіндіктер ашу, қазіргі замандағы технологияларды пайдалана отырып, қазақ тілі лексикасын байыту.

Дереккөздер

А. Нұрғалиев. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы. Алматы, 2018.

Е. Иванова. Эволюция русского языка: лексический аспект. Москва, 2019.

Тіл білім институтының зерттеулері. М. Әлінұлы. Сөздердің шығу тегі және мағынасы. Астана, 2021.

Г. Қалиев. Халық ауыз әдебиеті және тіл тарихы. Алматы, 2020.

В. Петрова. Современный русский язык и заимствования. Москва, 2022.

Тіл білім институтының жылдық есебі, 2021.

Нұржан С., "Қазақ тіліндегі лексика тарихы", Алматы, 2019.

Абай К., "Тіл мәдениеті және зерттеу әдістері", Нұр-Сұлтан, 2020.

Жұмабеков Т., "Қазақ сөзі мен оның қазіргі даму тенденциялары", Алматы, 2022.