Текст выступления:

Словарь фразеологизмов
1. Фразеологизмдер сөздігінің негізгі мазмұны және тақырыптары

Фразеологизмдер – орыс тіліндегі тұрақты тіркестер мен мәдени құндылықтар. Бұл тіркестер тілдің көркемдігі мен ұлттық болмысын әкеледі, адам ойы мен сезімінің тереңдігін ашады. Олар арқылы мәдениет пен дәстүр сақталып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасады.

2. Тарихи-қалыптасу дәуірлері және фразеологизмдердің қалыптасуы

Орыс фразеологизмдері XVIII–XX ғасырлар аралығында әдеби және ауызекі тілде дамып, қоғамның өзгерістерін, мәдениеттің толқынын көрсетеді. Бұл кезеңде фразеологизмдер қоғамдық тарих пен ортақ тәжірибе негізінде қалыптасып, тілде ерекше стилдік құралға айналды.

3. Фразеологизм ұғымының мәні

Фразеологизмдер – бұл тығыз байланысқан, бөлінбейтін сөз тіркестері, олардың мағынасы бөлек сөздерден артық, толық әрі ерекше мағынаға ие. Мұндай тіркестердің тура аудармасы көбіне астарлы мағынаны аша алмайды. Мысалы, 'валять дурака' – әзілқой болу, 'бить баклуши' – еріншектік білдіреді, осылайша олар сөйлеуге ерекше бояу, мән береді.

4. Орыс тіліндегі фразеологизмдер классификациясы

Орыс тіліндегі фразеологизмдер бірнеше түрге бөлінеді. Фразеологиялық тұтастықтар өзгермейтін тіркестер, мысалы, 'не в своей тарелке'. Фразеологиялық бірліктер мағыналық біртұтас, бірақ шағын өзгерістерге жол береді. Еркін тіркестер сөзбе-сөз мағынаны сақтап, аударғанда мағынаны жоймайды. Бұл түрлер тілді байытып, сөйлеу мәнерін әрлендіреді.

5. Орыс тіліндегі кең таралған тұрақты тіркестер

Бұл слайдтағы мақалалар көрсететіндей, орыс тіліндегі тұрақты тіркестер өмірдің әр кезеңі мен оқиғасына бай. Олар сөздік қорды толтырып, әсіресе мәдени және тарихи тұрғыдан ерекшеленеді. Мұндай тіркестер тілдің табиғи дамуының айқын көрінісі болып табылады.

6. Фразеологизмдердің орыс әдебиетіндегі рөлі

Фразеологизмдер орыс классикалық әдебиетінде кейіпкерлердің мінез-құлқын, эмоциясын ашуда маңызды құрал. А.С. Пушкин мен Л.Н. Толстой сияқты алыптар шығармаларына тіркестер арқылы ерекше тарихи әрі мәдени колорит қосқан. Бұл тіркестер оқырманға тілдің көркемдік мәнерін түсінуге көмектеседі және шығарманың стилін нығайтады.

7. Фразеологиялық сөздіктің танымдық және тәрбиелік маңызы

Фразеологиялық сөздік оқушылардың тілдік қорын байытып, орыс мәдениеті мен дәстүрлерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Бұл сөздік мәтіндерді жақсы түсініп, әдебиеттің байлығын сезінуге септеседі. Сонымен қатар тәрбиелік функциясы мәдени құндылықтар мен ауызекі сөйлеудегі қалыпты әдеттерді қалыптастырады.

8. Күнделікті өмірдегі кеңінен қолданылатын тұрақты тіркестер

Бұл слайдтағы мақалалар адам өмірінің күнделікті түрлі сценарийлерінде қолданылатын тіркестерді сипаттайды. Олар тілдің өміршеңдігін көрсетеді, әрі қарым-қатынаста мағынаны нақты әрі жеңіл жеткізуге қызмет етеді, сөйлеуді әрі әсерлі етеді.

9. Фразеологизмдердің тақырыптық топтамалары мен құрамы

Орыс тіліндегі 15 000-нан астам тұрақты тіркестер көбіне адам мінез-құлқы мен табиғатқа қатысты. Тақырыптық тұрғыдан адам мінезі ең көп қамтылған сала болып, бұл тіркестердің маңызды әлеуметтік мәнін көрсетеді. «Орыс тіліндегі фразеологизмдер сөздігі» материалдарына сүйенсек, бұл сөздік тіркестердің ұлттық психология мен мәдениетті ұғынуға ерекше үлес қосатыны анық.

10. Танымал фразеологизмдер және олардың мағыналық ерекшеліктері

Төмендегі кесте бірнеше фразеологизмнің тура және астарлы мағыналарын, сөйлемдегі қолданылу жағдайларын көрсетеді. Фразеологизмдердің көбісі тура мағынадан гөрі астарлы мағынаны білдіреді, сөйлемнің мәнін ашуда маңызды рөл атқарады. Бұл сөздердің тіркесінде мағынаның тереңдігі мен стильдік кеңдігі айқын көрінеді.

11. Оқушылар жиі қолданатын фразеологизмдер

Мектеп жасындағы балалар арасында кең тараған фразеологизмдердің бірі 'голова идёт кругом' — бұл көңілдің шатасуы мен ойланыстың бейнесі. 'Ни пуха ни пера' сәттілік тілеу түрінде жиі қолданылып, мектеп мәдениетінің бөлінбес бөлігі. Ал 'Держать язык за зубами' тіркесі сыр сақтау мағынасында, балалардың өзара қарым-қатынасына тән.

12. Фразеологизмдер мектеп бағдарламасында

6-сынып оқушыларына арналған орыс тілі мен әдебиеті курсында фразеологизмдерге ерекше көңіл бөлінеді. Мұнда оқушылар тұрақты тіркестердің мағынасы мен құрылымын үйреніп, жүйелі меңгереді. Жаттығу жұмыстары арқылы олар тіркестерді дұрыс қолданып, тіл байлығын арттырады әрі коммуникацияны жетілдіреді.

13. Аймақтық ерекшеліктер мен диалектизмдер

Орыс тілі фразеологизмдерінде аймақтық ерекшеліктер маңызды орын алады. Диалектизмдер мен жергілікті тіркестер тілдің әртүрлі әлеуметтік-мәдени орталардағы дамуы мен әсерін көрсетеді. Олар арқылы коммуникацияның жан-жақтылығы мен көпқырлығы көрініп, тіл байлығы артады.

14. Тіл байлығы мен мәдениетінде фразеологизмдердің маңызы

Фразеологизмдер тілдің мағыналық кеңістігін байытып, сөйлеудің көркемдігін арттырады. Олар тіл мәдениетін қалыптастыруға және қоғамдағы байланысты нығайтуға зор ықпал етеді. Сонымен қатар мәдени құндылықтарды жеткізу мен этикет нормаларын сақтау тұрғысынан ерекше рөл атқарады.

15. Фразеологизмдерді аудару және халықаралық ұқсастықтар

Кейбір орыс фразеологизмдері қазақ және ағылшын тілдеріндегі ұқсас тіркестермен мағына жағынан сәйкес келеді. Мысалы, 'войти в положение' орыс тілінде – 'жағдайға қарау' қазақ тіліндегі тіркеспен үндес. Ағылшын тіліндегі 'put oneself in someone’s shoes' тіркесі де дәл осы мағынаны жеткізіп, тілдер арасындағы мәдени және лингвистикалық байланысты көрсетеді. Мұндай ұқсастықтар аударма мен лингвистикалық зерттеу үшін маңызды.

16. Тұрақты сөз тіркестеріндегі бейнелілік пен образдылық

Тұрақты сөз тіркестері – тілдің ең ерекше және бай қазынасы, оларды түсіну арқылы сөз өнерінің шеберлігі артады. Бұл тіркестер өз мағынасын тікелей сөздерден гөрі бейнелі, образды түрде жеткізеді. Мысалы, "жүрегі тас болу" деген тіркес адам сезімталдығын жоғалту мағынасында қолданылып, жүрек пен тас заттарының қарама-қайшылықты образын жасайды. Қазақ тілінде мұндай тұрақты тіркестер халықтың дүниетанымы мен мәдениетінің терең тұңғиығына көз ашады. Олардың ішкі бейнелілігі арқылы оқушылар тілдің көркемдігін түсініп, сөз саптау өнерін жетілдіреді. Сонымен қатар, тұрақты сөз тіркестері өмірдің әртүрлі салаларын — табиғат, эмоциялар, мінез-құлық, қасиеттерді және әрекеттерді сипаттауда таптырмас құрал болып табылады, бұл олардың қоғамдағы маңызын арттырады.

17. Фразеологизмдерді меңгеру және қолдану үдерісі

Фразеологизмдерді меңгеру күрделі, бірақ жүйелі процесс. Мұнда ең алдымен тұрақты сөз тіркесінің мәнін үйрену, оның тілдегі орын алу ерекшеліктерін түсіну кіреді. Оқушы алдымен тіркестің мағынасын анықтап, оның қай жағдайда қолданылатынын үйренеді. Әрі қарай, түрлі мәтіндер мен сөйлеу тәжірибесінде фразеологизмдерді қолдану арқылы оларды меңгеруді тереңдетеді. Соңғы кезеңде тұрақты тіркестерді еркін әрі дұрыс қолдану дағдысын қалыптастыру жүзеге асады. Бұл үдеріс тілдік құзыреттілікті арттырып қана қоймай, сөйлеудің көркемдік деңгейін де жоғарылатады. Қазіргі оқу әдістемелерінде фразеологизмдерді меңгеруді кезең-кезеңімен реттеу өте маңызды деп саналады, өйткені олар тілдің байлығының бөлігі ретінде оқушылардын лексикалық қорын кеңейтеді.

18. Фразеологиялық сөздіктер мен ақпарат көздері

Фразеологияны тереңінен зерттеу үшін арнайы сөздіктер мен сенімді ақпарат көздері қажет. В.В. Виноградовтың «Орыс фразеологизмдер сөздігі» – бұл салада классикалық жинақ саналады. Ол тұрақты тіркестердің мағыналары мен шығу тарихына кең көлемде тоқталып, орыстың тілдік ерекшеліктерін терең ашып көрсетеді. Сонымен қатар, қазіргі цифрлық дәуірде интернет-ресурстарға да жүгінуге болады. Мысалы, «Gramota.ru» және «dic.academic.ru» порталдары фразеологизм туралы ақпараттарды жетілдірілген түрде ұсынады, олар әсіресе мектеп оқушылары мен тіл сүйер қауымға арналған. Бұдан бөлек, жыл сайын жаңартылып отыратын сөздіктер білім алушыларға тұрақты тіркестері меңгеруге және тіл байлығын арттыруға зор мүмкіндік береді.

19. Қазіргі қоғам мен медиадағы фразеологизмдер

Қазіргі заманда фразеологизмдер қоғам мен медиа саласындағы коммуникацияда маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік желілер мен жарнамаларда олар қысқа әрі әсерлі түрде ойды жеткізу үшін кеңінен пайдаланылады. Мысалы, мемдер мен слогандарда қолданыс тауып, ақпараттың тез қабылдануын қамтамасыз етеді. Мұндай тіркестер медиадағы диалогтарды қызықты әрі есте қаларлық етіп, аудиторияны тарту құралына айналады. Сонымен қатар, фразеологизмдер жастар мен ересектер арасындағы ұрпақтар байланысын нығайтады, себебі олар ортақ мәдени кодқа негізделеді. Оның үстіне, олардың тиімділігі қазіргі заманның ақпараттық динамикасына оңтайлы жауап бере отырып, тілдің дамуына ықпал етеді.

20. Фразеологизмдердің білімділік пен мәдениеттегі рөлі

Фразеологизмдер – сөз өнерін байытып, мәдени мұрамызды сақтауда қызмет атқаратын құнды құбылыс. Олар оқушылардың сөздік қорын молайтып, ұлттық танымды кеңейтеді. Сонымен қатар, тілдің көркемдік қасиетін арттыра отырып, мәдени білім деңгейін көтереді. Бұл тіркестер арқылы ұрпақтар тарихы мен дәстүрі ұғынықты түрде жалғасады. Осының бәрі тілге деген құрмет пен мақтаныш сезімін ұялату арқылы қазақ тілінің жан-жақты дамуына үлкен септігін тигізеді.

Дереккөздер

Соловьев А.В. Русские фразеологизмы в XXI веке: история и современность. М., 2021.

Петрова Е.Н. Фразеология русского языка: теория и практика. СПб., 2022.

Иванова К.М. Фразеологические словари: лингвистический анализ. М., 2023.

Кузнецова Т.А. Фразеологизмы и культура речи. Екатеринбург, 2020.

«Орыс тіліндегі фразеологизмдер сөздігі», 2023.

Виноградов В.В., Орыс фразеологизмдер сөздігі, М., 1985.

Казанский А. В., Фразеология современного русского языка, СПб., 2010.

Гаевская М.В., Фразеологизмы в социальном и культурном контексте, Воронеж, 2012.

Павлова Н.Г., Методика преподавания фразеологии в школе, М., 2015.

Интернет-ресурсы Gramota.ru және dic.academic.ru, қолжетімді 2024 жылы маусымда.