Текст выступления:

Условное наклонение
1. Условное наклонение: негізгі мағынасы мен сабақ тақырыбындағы рөлі

Шартты рай – бұл орыс тілінде өтініш, кеңес немесе шартты іс-әрекетті білдіретін ерекше грамматикалық форма. Бұл тақырып өмірімізде жиі кездесетін тіл құбылыстарын түсінуге, сондай-ақ болашақтағы оқиғалардың шарттарына қатысты ойлау қабілетін дамытуға септігін тигізеді.

2. Шартты райдың тарихи дамуы мен тілдік ерекшеліктері

Шартты райдың қалыптасуы ежелгі уақыттарда ауызекі тілден бастау алған. Алғашында ол өтініш пен тілек мағынасында қолданылғанымен, уақыт өте мағынасы өзгеріп, шартты іс-әрекет пен мүмкіндік тұрғысынан кеңейген. Бұл форма орыс тілінің әдебиетінде XVII-XVIII ғасырларда кеңінен тұрақтап, грамматикалық жүйенің маңызды бөлігіне айналды. 7-сынып оқушылары шартты райдың құрылымы мен күнделікті өмірдегі қолданысын зерттей отырып, тілдің функционалды жағын терең түсінуге мүмкіндік алады.

3. Шартты райдың анықтамасы мен тілдік ерекшетігі

Шартты рай дегеніміз — орындалуы нақты емес, белгілі бір шартқа байланысты іс-әрекет формасы болып табылады. Ол орыс тілінде «-бы/-би» жалғаулары мен өткен шақтың негізінде жасалады. Мысалы, "Если бы он пришёл". Бұл рай арқылы автор үміт, арманы немесе кеңес сияқты түрлі мәндерді жеткізеді. Сондай-ақ, сөйлеушінің сезімдері мен ықтималдықтары шарт арқылы байланысады. Лексикалық тұрғыдан, шартты рай сөйлемге шарттылық пен ықтималдық реңкін әкеліп, нақты емес, болжамды әрекеттерді сипаттайды.

4. Етістіктің шартты рай құрылымы мен мысалдары

Шартты райдың құрылымы негізінен етістіктің өткен шақ формасына «-бы/-би» жалғауы қосылуынан құралады. Мысалы, «если бы я знал» – “егер мен білсем”. Бұл форма арқылы өтініш, кеңес немесе армандау сияқты мағыналар беріледі. Күнделікті өмірде: «Если бы погода была лучше, мы пошли бы гулять» – “Ауа райы жақсы болса, серуендеуге шығатын едік” деген сияқты жағдайларды бейнелейді. Әдеби тілде осы құрылым әдеби кейіпкерлердің жағдайларын да тереңірек ашады.

5. Шартты райдың сөйлемдегі қолданылу ерекшеліктері

Шартты рай көбінесе шартты бағыныңқы сөйлемдерде және негізгі сөйлемде өтініш, кеңес немесе ықтималдықты білдіру үшін пайдаланылады. Бұл форманың көмегімен армандау, өкіну сияқты эмоциялар да беріледі, сөйлеушінің ішкі сезімі мен көңіл-күйі көрінеді. Шартты рай әдеби және ауызекі тілде жиі кездеседі, сондықтан ол диалогта және күнделікті қатынаста кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, оның көмегімен әртүрлі стильдегі мәтіндерге мәнер мен реңк беру оңай болады.

6. Шартты райдағы танымал етістіктердің қолдану жиілігі

Зерттеулер мектеп оқулықтары мен балалар әдебиетіндегі шартты рай формаларын негізге ала отырып, белгілі бір етістіктердің жиілігін анықтады. Бұл жиілік көрсеткіштері шартты райды меңгеруде және қолдануда арнайы маңызды болып табылады. Қатынастың осы түріндегі жиі қолданылатын етістіктер оқушыларға тілдің құрылымын табиғи түрде қабылдауға көмектеседі. Осылайша, жиі қолданылатын формалар шартты райдың оқу мен жазудағы орнын айқындайды.

Мысалы, етістіктер «быть», «идти», «смотреть» және «говорить» шартты райда жиі пайдаланылады. Бұл олардың күнделікті тілде кең таралғанын көрсетеді.

7. Күнделікті өмірдегі шартты рай мысалдары

Күнделікті тұрмыста шартты рай тілдің жұмсақтығын және ілтипатын арттыруға қызмет етеді. Мысалы, «Если бы ты позвонил, я бы пришёл» – «Егер сен қоңырау шалтсаң, мен келер едім» деп, біреуге өтініш немесе кеңес нұсқалады. Бұндай сөйлемдер қарым-қатынастағы нәзіктік пен сезімталдықты ашып көрсетеді.

Тағы бір мысал: «Если бы у меня было время, я бы помог тебе» – «Егер уақытым болса, саған көмектесер едім» деген мағынада, бұл тілдің икемділігі мен көп мағыналықтығын көрсетеді.

8. Шарт бағыныңқы сөйлемдердегі шартты райдың қолданылуы

Қалыптасқан тілдік дәстүрге сәйкес, шарт бағыныңқы сөйлемдерде шартты райдың қолданылу пайызы өте жоғары. Бұл грамматикалық форма сөйлемдегі шарттың маңыздылығын, яғни іс-әрекеттің шартқа тәуелді екенін айқын көрсетеді. Мысалы, 90% жағдайда шартты рай дәл осындай сөйлемдерде кездеседі, бұл оның негізгі қызметін айқын әрі сенімді етеді және тілдегі логикалық байланыстарды жандандырады.

9. Шартты рай құрылу кезеңдері

Орыс тіліндегі шартты райдың грамматикалық формасын қалыптастыру бірнеше нақты кезеңдерді қамтиды. Бастапқыда етістік өткен шақ негізінде қойылады, кейін оған «-бы/-би» жалғаулары қосылады. Мысалы, "сделал" – "сделал бы". Осыдан кейін сөйлем құрылымы бойынша бағыныңқы және негізгі бөлік анықталып, ықтималдық мағынасы беріледі. Осы логикамен шартты рай қалыптасқан және грамматикалық жүйеде орныққан.

10. Үш райдың салыстырмалы ерекшеліктері

Орыс тіліндегі изъявительное, повелительное және условное райлардың құрылымы мен қолданылу ерекшеліктерін салыстыру көрсетеді: изъявительное рай нақты іс-әрекетті білдіреді, повелительное – бұйрық пен команда береді, ал шартты рай іс-әрекеттің орындалуы шартқа байланысты екенін ерекшелейді. Бұл ұғымдардың айқындалуы тілдің семантикасы мен синтаксисін түсінуде маңызды, сөйтіп әр райдың қызметі мен қолдану аясы нақтыланады.

11. Қазақ тіліндегі баламаларымен салыстыру

Орыс тіліндегі шартты рай қазақ тілінің -са/-се жұрнақтары арқылы жасалатын баламаларымен үндеседі. Бұл форма іс-әрекеттің шартқа тәуелділігі мен ықтималдылық қасиетін көрсетеді. Мысалы: "Если бы ты пришёл, я бы пошёл" деген сөйлем қазақша "Егер келсең, мен барамын" деп аударылады.

Сонымен қатар, құрылымдық айырмашылықтар бар. Қазақ және орыс тіліндегі шартты райдың грамматикалық жүйелері мен мағыналық ұқсастықтары мен ерекшеліктері мәлім, олар оқушыларға тілдік түрлердің табиғатын терең түсінуге мүмкіндік береді.

12. Шартты райдың эмоционалды реңкі мен қызметтері

Шартты рай тек шартты іс-әрекетті көрсетіп қана қоймай, сөйлеушінің эмоциясын, ниетін және көңіл-күйін жеткізеді. Бұл рай өтініш жасауда жұмсақтық пен сыпайылықты, кеңес беруде мейірімділікті білдіреді. Кейде ол өкіну мен армандау сезімін де ашады, сөйтіп мәтіннің эмоционалды реңкін байытады. Осы ерекшеліктерінің арқасында шартты рай тілдің мәдениеті мен қарым-қатынас стилін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

13. Көркем және ауызекі тілдегі диалог үлгілері

Көркем әдебиет пен ауызекі сөйлеуде шартты рай эмоция мен мәнерлілікті беру құралы ретінде кеңінен қолданылады. Мәселен, кейіпкерлердің ішкі сезімдері, ниеттері осы рай арқылы тиімді жеткізіледі. Ауызекі сөйлеуде ол ілтипат пен сыпайылықты арттырып, қарым-қатынасты жұмсартады. Осындай диалог үлгілері арқылы тілдің табиғаты мен мәдени ерекшеліктері жақсы көрінеді.

14. Өтініш пен кеңесте шартты рай қолдану мысалдары

Шартты рай сыпайы өтініш жасауда кеңінен пайдаланылады, мысалы: «Ты бы мне помог?» – жұмсақ әрі нәзік сұраудың мысалы. Сонымен қатар, ұсыныс жасағанда да шартты райдың формалары жиі қолданылады: «Вам бы перестать шуметь» – бұл қарым-қатынаста тілектестікті білдіретін үлгі.

Кеңес беруде шартты рай маңызы зор: «Если бы ты осторожнее был, проблемалар аз болар еді» деген сөйлем жағдайды түзетуге бағытталған нәзік ұсыныс болып табылады, сөйлеушінің пікірі мен ықпалын көрсетеді.

15. Шартты рай және сыпайы қатынастағы рөлі

Шартты рай тілде сұрау мен көмек сұрауларының барынша жұмсартылған, әдепті формаларын құра отырып, әріптестік қатынасты жеңілдетеді. Мысалы, «Не могли бы вы помочь мне?» – сұраудың сыпайы үлгісі ретінде жиі қолданылады, бұл сөйлеудегі сыйластық пен мәдениетті арттырады.

Қызметтік хаттарда шартты рай ресми және мәдениетті тіл қалыптастыруға ықпал етеді. Мысалы: «Мне бы хотелось узнать больше» деген сөйлем абыройлы және құрметті өтініш қалыптастырады, бұл іскерлік қарым-қатынастың маңызды бөлігі болып саналады.

16. Шартты райдың басқа райлардан айырмашылығы

Шартты райдың ерекшелігі оның шартқа тікелей байланыстылығында жатыр. Яғни, шартты райда іс-әрекет тек нақты бір шарт орындалса ғана жүзеге асатыны айтылады және нәтижесі алдын ала анықталмаған, яғни белгісіз болады. Бұл ерекшелік оны изъявительное райдан айырып тұрады: изъявительное рай нақты, бекітілген, анық шындық ретінде баяндалады және ешқандай шарттық байланыспен ерекшеленбейді. Ал повелительное райда бұйрық немесе талап басым, сөйлеушінің тілегі немесе командасы басты орын алады, сол арқылы сөйлеушінің ниеті мен талабын білдіреді. Осылайша, шартты рай, нәтижеге жету үшін қажетті арнайы шарттың болуын ерекше ескере отырып, оны өзге райлардан ерекше айқындайды. Бұл ерекшеліктер шартты райдың грамматикалық және мағыналық қолданысын түсінуде маңызды әрі басты рөл атқарады.

17. Етістіктің шартты райда жіктелу үлгілері

Шартты райдағы етістіктер тұлға мен санға қарай түрліше өзгереді, бұл олардың сөйлеуші мен іс-әрекеттің қатысын нақтылап, әртүрлі жағдайларда ерекше формалардың пайда болуын талап етеді. Мысалы, бірінші жақта мен іс-әрекетті өзімнің жеке жағдайым ретінде сипаттаймын, ал екінші және үшінші жақтарда басқа тұлғалардың іс-әрекеттерін білдіру үшін арнайы формалар қолданылады. Бұл формалар шартқа тәуелді, яғни қайсыбір шарт орындалғанда ғана жарамды болады. Осындай жіктелу үлгілері сөйлеудің құрылымдық қатынасын нығайтып, тілдің түсінікті әрі жүйелі болуына көмектеседі. Бұл деректер «Орыс тілінің грамматика анықтамалығы» атты сенімді дереккөзге негізделген және шартты райдың грамматикалық ерекшеліктері жайлы толық мағлұмат береді.

18. Оқу және күнделікті өмірден мысал сөйлемдер

Теория мен грамматикалық ережелерді оқу мен күнделікті өмірдегі мысалдарсыз елестету қиын. Мысалы, адам досымен кездесуді ойлап, 'Егер уақыт болса, бірге киноға барар едік' деп ойлайды — бұл шартты райдағы сөйлемнің өмірдегі көрінісі. Сонымен бірге, балалар үй тапсырмасын орындап отырып, 'Егер әкем көмектеспесе, мен оны жасай алмас едім' деген ойға оралады. Күнделікті тұрмыста да адамдар бір әрекетті орындау үшін шақыру, ұсыныс немесе болашақ жоспарды шартқа тәуелді түрде білдіреді. Осы мысалдар шартты райдың грамматикалық құрылымын түсінуге көмектесіп қана қоймай, оның шынайы өмірдегі маңызын жеткізеді.

19. Шартты райды қолдануда жиі кездесетін қателер

Шартты райды қолдануда кейбір жиі кездесетін қателер бар. Біріншіден, өткен шақ түбіріне «-бы» жұрнағын дұрыс жалғамау сөйлемнің мағынасына кері ықпал етеді, себебі бұл жалғау шартты райдың негізі болып табылады. Екіншіден, жіктік жалғауларды шатастыру немесе грамматикалық үйлесімсіздік салдарынан жазба мен ауызекі тілде қателіктер орын алады, бұл тілдің анықтылығын төмендетеді. Үшіншіден, шарт бағыныңқы сөйлемдерін дұрыс құрмау сөйлемнің жалпы мағынасының бұрмалануына, сөйтіп қате түсінілулерге әкеліп соғады. Сондықтан осы қателіктерге ерекше назар аудару шартты райды тиімді әрі дұрыс қолданудың маңызды аспектісі ретінде қарастырылады.

20. Шартты райдың тілде алар орны

Шартты райдың грамматикалық құрылымын дұрыс қолдану белгілі ойды нақты әрі сыпайы жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл тіл арқылы қарым-қатынас мәдениетін арттырып, түсіністік пен ынтымақтастықты нығайтады. Осы себепті, шартты райды меңгеру — 7-сынып оқушылары үшін маңызды және пайдалы грамматикалық тақырып болып табылады, өйткені ол тілдің байлығын және икемділігін арттырады.

Дереккөздер

Русская грамматика: Академическая справка / Институт русского языка РАН. — М., 2022.

Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. А.М. Пешковского. — М., 2019.

Функциональная грамматика русского языка / В.В. Виноградов. — М., 2021.

Калмыкова, Н.А. Русский язык для 7 класса: учебное пособие. — Москва, 2023.

Сравнительный анализ грамматики русского и казахского языков / Журнал языка, №4, 2022.

А.В. Зализняк. Русская грамматика. М., 2004.

Н.Н. Пучков. Современный русский язык. М., 2010.

Е.Б. Павлова. Русский язык: грамматический справочник. СПб., 2015.

В.И. Виноградов. Очерки по исторической грамматике русского языка. М., 1980.