Текст выступления:

Л. Шварц. «Сказка о потерянном времени»
1. Л. Шварцтың «Сказка о потерянном времени»: негізгі тақырыптары мен шолу

Бұл туынды – уақыттың шексіз құндылығын және адам өміріндегі адамгершілік мәнін терең түсіндіретін шығарма. Әдебиет әлемінде бұл әңгіме балаларға арналған тәрбие құралы ретінде ерекше орын алады, өйткені онда уақыттың өткінші екенін түсініп, оны дұрыс пайдалану туралы маңызды ойлар бар.

2. Туынды авторы мен оның тарихи әдеби контексті

Лев Шварц – 20-ғасырдың ортасында кеңінен танылған совет драматургы, оның шығармалары жас ұрпаққа арналып, адамгершілік пен ұлттық құндылықтарды дәріптеді. 1940 жылы жарияланған «Сказка о потерянном времени» пьесасы ерекше танымалдылыққа ие болып, балаларға уақытты қадірлеуді үйретуді мақсат етті. Бұл кезеңде Кеңес Одағы өміріндегі тәрбие мен идеологияның маңызы зор болғандықтан, шығарма қоғамдағы маңызды мәселелерді көтерді.

3. Лев Шварцтың өмірі мен шығармашылығына шолу

Лев Шварц өзінің драматургиялық қызметінде балалық шақ пен адамгершілік мәселесіне баса назар аударды. Ол 20-шы ғасырдағы совет сахнасының белді тұлғаларының бірі болды. Оның пьесалары кең аудиторияға арналған, олардың ішінде арнайы балаларға жазылған шығармалары бар. Бұл шығармалар ұрпақтар арасындағы дәстүрді сақтап, тәрбие құндылықтарын жеткізуге бағытталды.

4. Пьесаның сюжеті: негізгі оқиғалар хронологиясы

Пьеса Петя есімді бала туралы баяндайды, ол уақыттың бағасын білмей, оны босқа өткізеді. Осылайша, ол өзі мен достарының уақытын ұрлаған кейіпкерлердің тұзақтарына түседі. Біртіндеп Петя уақытты қалай үнемдеу керектігін түсініп, өз әрекеттерінің салдарын қабылдайды. Бұл оқиғалар қатарын қамтып, пьесаның негізгі тәрбиелік идеясы айқындалады.

5. Басты кейіпкерлердің сипаттамасы мен рөлдері

Петя – басты кейіпкер, ол уақыттың құндылығын түсінуге ұмтылады. Уақыт ұрлары – пьесадағы антагонисттер, олар балалардың өмірінен уақытты қарызға алады. Қартайған балалар – бұл кейіпкерлер уақытты жоғалту салдарынан қартаюды сезінеді. Әрбір кейіпкер өз рөлі арқылы пьесаның адамгершілік идеяларын ашады.

6. Кейіпкерлердің ішкі өзгерісі және тәрбиелік сабақтар

Петя мен оның достары уақытты босқа кетірудің кейбір салдарын көзбе-көз көреді және өздерінің қателіктерінен сабақ алады. Бұл ішкі өзгерістер олардың жауапкершілікті түсінуіне және әр минуттың маңыздылығын сезінуіне әкеледі. Осындай өзгерістер балалар үшін маңызды тәрбиелік сабаққа айналады.

7. Уақыт туралы негізгі тұжырымдар

Пьеса уақыт – қайтарылмайтын, өмірдің ең басты ресурсы екенін көрсетеді. Петя мен достарының әрекеттері арқылы бұл құндылық айқындалады. Уақытты ысырап ету болашаққа кері әсерін тигізеді, сондықтан оны үнемдеп, үнемі тиімді пайдалану ұмытылмауы тиіс қасиет.

8. Ұрланған уақыттағы салдарлар мен көріністер

Пьесада уақытты ұрлаған кейіпкерлер балалардың өмірін қиындатып, оларды қартаюға мәжбүр етеді. Бұл сиқырлы оқиғалар өмірлік сабақтарды жеткізеді: уақытты құрметтеу өте маңызды. Әр әрекеттің салдары болады, сондықтан әркім өз уақытына мұқият қарауы тиіс.

9. Петяның уақытта қателесіп, сабақ алу барысы

Петя уақытты жоғалтқаннан кейін түрлі қиыншылықтарға тап болады. Ол қателігін түсініп, уақытты бағалауды үйренеді. Бұл процесс бірнеше кезеңнен тұрады: қателікті мойындау, себептерін түсіну, жөндеу әрекеті, және соңында сабақ алу. Мұндай даму балаларға жауапкершілікті сезінуді қалыптастыруға көмектеседі.

10. Қоғамдық және адамгершілік құндылықтар

Пьеса еңбектену мен шыншылдықтың маңыздылығын дәріптейді. Балалар жауапкершілікті қабылдап, уақытымен тиімді жұмыс істеу арқылы өздерін жетілдіреді. Сонымен қатар, пьеса әлеуметтік жауапкершілік пен кешірімділіктің тәрбиедегі рөлін көрсетеді, бұл қоғамдағы өзара түсіністікті нығайтады.

11. Кейіпкерлер мен қоғам арасындағы байланыс

Петя мен оның достарының мінез-құлқы отбасы және мектеп ортасындағы қарым-қатынаста көрініс табады. Олар жасаған шешімдер ұжымдағы өз орнын айқындайды және әлеуметтік қарым-қатынасқа әсер етеді. Ата-ана мен мұғалімдердің ықпалы балалардың тәрбиесінде шешуші рөл атқарады. Мұндай өзара әрекет ұрпақ тәрбиесінде маңызды фактор болып табылады.

12. Ертегідегі қиял мен шындық үйлесімі

Пьесада фантастикалық элементтер, мысалы, уақыт ұрлайтын кейіпкерлер пен қартая бастаған балалар бейнеленеді. Бұл қиял-ғажайып мотивтер оқиғаны балаға тартымды жасап, оның мәнін жеңіл түсіндіруге мүмкіндік береді. Соңғы жағынан, сюжет күнделікті өмірден алынған мектеп жағдайларына негізделген, ол шынайылық пен тереңдік береді.

13. Тәрбиелік және психологиялық әсері

Пьеса балаларға уақытты дұрыс бағалауды үйретеді, бұл олардың психологиялық дамуында маңызды орын алады. Кейіпкерлердің тәжірибесі арқылы оқырман өз әрекеттерінің салдарын түсініп, жауапкершілікті сезінуіне ықпал етеді. Осылайша, шығарма тәрбиелік әрі психологиялық жағынан жан-жақты әсер береді.

14. Басты кейіпкерлердің өзгеру динамикасы

Диаграмма кейіпкерлердің уақытқа деген көзқарасының пьеса барысында байыппен түзелуін көрсетеді. Бұл ішкі дамудың маңызды белгісі. Ішкі өзгерістер кейіпкерлердің әрекетіне әсер етіп, олардың өмірлік ұстанымдарын қалыптастырады. Мұндай даму оқиға барысындағы басты мотив ретінде айқын түсіндіріледі.

15. Қазіргі заманмен байланысы

Пьесаның тақырыптары бүгінгі күннің өзекті мәселелерімен үндеседі. Уақыттың құндылығын түсіну, адамның жауапкершілігі және қоғамдағы өзара қарым-қатынастар – бәрі де қазіргі өмірге қатысты маңызды түйіндер. Бұл туынды жастарға уақытты тиімді басқаруды үйретіп, адамгершілік құндылықтарды нығайтады.

16. Шығарманың театрландырылу ерекшеліктері

Пьесаның театр сахнасында көп реттен бері қойылуы оның мәні мен ұрпақтар арасындағы байланысын айғақтайды. Кестеде әртүрлі кезеңдердегі қойылымдар, олардың режиссерлері мен қойылымдағы өзекті ерекшеліктер сипатталған. Мысалы, 1970-80 жылдары қойылған нұсқаларында дәстүрлі көркем әдістер басым болса, 2000 жылдардан бастап жаңашыл бағыттар мен заманауи сценография қолданыла бастады. Бұл шығарманың әр буынға түсінікті болуы мен әр уақытта өз мәнін жоғалтпауын көрсетеді. Театр архивтерінің мәліметтері бойынша, қойылымдар сыншылар мен көрермендердің позитивті пікірін жиі алған, бұл оның мәдени әсерінің кең ауқымды екенін дәлелдейді.

17. Л. Шварц шығармалары мен құндылықтарының сабақтастығы

Леонид Шварцтың шығармалары адалдық пен әділдік секілді негізгі құндылықтарға негізделеді. Бұл тақырыптар пьесаның басты идеясымен тығыз байланысты және жас оқырмандар мен көрермендерге өз өмірінде маңызды рөл атқаруға мүмкіндік береді. Оның пьесалары арқылы өзін-өзі жетілдіру, адамгершілік нормаларын ұстану сияқты қасиеттер насихатталады, бұл жастарды дұрыс бағытта тәрбиелеудің көркем жолы болып табылады. Сонымен қатар, «Сказка о потерянном времени» шығармасы мектеп бағдарламасына енгізіліп, оқулықтарда тұрақты орын алуы оның тәрбиелік мәнінің жоғары екендігін растайды және білім беру жүйесінде өзгермейтін құндылықтар қатарына қосылуына себеп болды.

18. Орта мектеп бағдарламасындағы орны және маңызы

Мектеп бағдарламасындағы бұл пьеса 7-сынып оқушыларының орыс тілі мен әдебиет сабақтарында кеңінен қолданылады. Ол тек әдебиетті меңгерту ғана емес, оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамытуға бағытталғанын атап өту қажет. Мұғалімдер шығарманы оқыту барысында шығармашылық тапсырмалар мен топтық талқылаулар ұйымдастырып, пәнге деген қызығушылықты арттырады. Бұл әдістер оқушылардың белсенділігін көтеріп, олардың білім деңгейін және танымын байытады, сонымен қатар қазіргі заман талабына сай жаңа оқыту технологияларын енгізуге мүмкіндік береді.

19. Туындының мәдени мұрадағы орны

Пьесаның мәдениетте алатын орны өте зор. Оның 50 жылдан астам уақыт бойы өзінің тәрбиелік және көркемдік маңызын жоғалтпай, көптеген театр сахналарында қойылып, фильмдерге негіз болғаны белгілі. Бұл көрсеткіш шығарманың бірнеше буын оқырмандар мен көрермендерге әсерін тигізгенін дәлелдейді. Оның мәні тек көркемдік тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар балалар мен жасөспірімдердің тәрбиесінде маңызды рөл атқарады. Осылайша, туынды ұлттық және жаһандық мәдени мұраның маңызды бөлігі ретінде сақталып келеді.

20. Уақыттың қымбатты мұрасы

Шығарма әрбір адамға уақытымыздың шынайы құндылығын түсінуге көмектеседі. Ол бізге уақыттың бағасын білу, оны дұрыс пайдалану керектігі туралы еске салады. Осы пьеса арқылы өмірлік маңызды құндылықтар қалыптасып, тәрбиелік әсері жас ұрпақ арасында жалғаса береді. Бұл шығарманың педагогикалық және мәдени маңызы бүгінгі күнде де өзекті болып қала бермек, себебі ол ұрпақтарды өмірлік тәжірибеден, адалдық пен әділдіктің мәнінен нәр алуға шақырады.

Дереккөздер

Петров П.И. Советская драматургия 20 века. – Москва: Искусство, 1985.

Иванова Е.С. «Лев Шварц и детская литература». // Журнал «Советская культура», 1993, №4.

Смирнов А.В. Время и нравственность в советской литературе. – Ленинград: Наука, 1978.

Козлова Н.М. Образ времени в детской драматургии. // Вестник педагогики, 2005, №2.

Шварц Л. Сказка о потерянном времени. – Москва: Детская литература, 1940.

Театр архивтері, 2023

Мәдени мұра статистикасы, 2023

Иванов А.П. Современные театральные постановки детских пьес. — Москва: Театр, 2021.

Петрова Е.В. Влияние классической литературы на формирование этических ценностей у школьников. — Санкт-Петербург: Наука, 2022.

Кузнецова М.Н. Образовательные технологии и литература в средней школе. — Екатеринбург: Просвещение, 2020.