Текст выступления:

С. А. Абрамов. «Ваши радости»
1. С. А. Абрамовтың «Ваши радости» – Жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Балалар әдебиетінің ерекше бір туындысы – Сергей Александрович Абрамовтың «Ваши радости» шығармасы қабылет пен шынайы қуаныштың тамаша көрінісі ретінде белгілі. Бұл жинақ балалардың жүрегіне үміт пен ізгілікті жеткізіп, олардың өмірдегі кішкентай бақыттарын бағалауға шақырады. Туындылардың тәрбиелік құндылығы мен адамгершілік маңыздылығы жөніндегі ойлар бүгінгікімізді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

2. Сергей Абрамов: өмірі мен шығармашылығы

1928 жылы дүниеге келген Сергей Александрович Абрамов – кеңес балалар әдебиетіндегі көрнекті тұлға. Оның шығармашылығы бала жанын терең түсініп, достық пен адалдықтың мәнін ашуға бағытталған. «Ваши радости» – оның ең көрнекті туындыларының бірі, мұнда жазушы адамгершілік құндылықтарды әрі қарапайым әрі жылы тілмен суреттейді. Бұл шығарма балаларға өмірдегі нағыз қуаныш пен ізгіліктің мәнін көрсетеді.

3. «Ваши радости» шығармасындағы негізгі тақырыптар

Бұл шығармада ең басты тақырып – өмірден қуаныш табу, яғни күнделікті қарапайым сәттер мен кішкентай жетістіктердің маңыздылығы. Сонымен қатар, достық пен қайырымдылық – адамның арасындағы шынайы байланыс пен мейірімділікті нығайту құндылықтары ретінде бейнеленеді. Сондай-ақ, отбасы мен жақын адамдардың қолдауы бала үшін маңызды тірек болып, шығарманың түпкі идеясын баса көрсетеді. Осы тақырыптар қоғамда адамдар арасындағы түсіністік пен жылылықты сақтау қажеттігін айқын көрсетеді.

4. Кітаптың құрылымы мен мазмұндық ерекшеліктері

«Ваши радости» жинағы бірнеше әңгімелерден тұрады, олар әрқайсысы балалар өміріндегі түрлі қуанышты сәттерді ашады. Әр әңгіме – кішігірім, бірақ мән-маңызы зор оқиға, ол балажанның көңіл күйін көтереді әрі өмірдің жақсы жақтарына үн қосады. Мысалы, балалардың өзара көмегі немесе кішігірім қасиеттері арқылы қоғамдағы ізгілік пен мейірімділіктің көрініс табуы көрсетіледі. Әртүрлі кейіпкерлердің арасындағы қарым-қатынас оқырманға адамгершілік пен шынайылықты түсінуге мүмкіндік береді.

5. Негізгі кейіпкерлер: портреттері мен рөлдері

Шығарманың басты кейіпкерлері – балалар, олар шынайы сезімге толы, бір-біріне мейірімді әрі қиын сәттерде көмектесуге дайын жандар ретінде ұсынылған. Балалардың аңғарымпаздығы мен ішкі ізгі ниеті олардың өміріндегі маңызды қасиеттерге айналады. Сонымен қатар, достық – шығарманың негізгі осі, қатынастардағы сыйластық ерекше орын алады. Ата-аналар бейнесі қамқорлық пен сабырлылықтың символы ретінде суреттеледі, олар отбасының тұрақтылығы мен балалардың тәлімін қалыптастыратын маңызды тұлғалар.

6. Қуаныш ұғымының шығармадан алар орны

Қуаныш ұғымы бұл шығармада күнделікті қарапайым жағдайлардан бастау алады. Мысалы, жақсы сөз айту немесе кішкентай жетістіктерді атап өту арқылы қуаныш сезімі пайда болады. Әр тарау ерекше көңіл күй мен позитивті эмоциялар тудырып, оқырманға өмірді сүйерлік қасиеттерді ұғындырады. Сонымен бірге, бұл туынды балаларға өз қуаныштарын бөлісуді, барлық адамдарға мейірімділік пен құрметпен қарауды үйретеді, бұл мәдениетті қалыптастыруда маңызды.

7. «Кішкене жаңбыр» әңгімесінің мысалы

Оқиғада балалардың бірге ойнап жатқан сәттері мен күтпеген жаңбырдан қалай қолдап, бірігіп әрекет етуі суреттеледі. Кішкентай жаңбыр балалық шақтың тосын сыйлары мен қиындықтарға қарамастан бірге болудың маңыздылығын атап көрсетеді. Бұл мысал достық пен ынтымақтастықтың адам өміріндегі рөлін нақты әрі көрнекі түрде көрсетеді.

8. Достық және ынтымақтастықтың орны

Балалар арасында достықтың мықты байланысы қиын жағдайларда бір-біріне қолдау көрсету арқылы айқындалады. Шығармада достық қуаныштың қайнар көзі ретінде сипатталып, оқиғалар арқылы дәлелденеді. Реніштерді кешіру мен түсіністік дағдысы достықты нығайтып, тәрбиелік мән береді. Сонымен қатар, ынтымақтастық бұл балалық шақтағы қарым-қатынасты тереңдетіп, тұлғааралық байланыстарды құруға ықпал етеді.

9. Отбасы құндылықтары мен ата-ана рөлі шығармада

Отбасы туындыда махаббат пен сенімділіктің негізгі ошағы ретінде бейнеленеді, бұл балаларға тұрақтылық пен қауіпсіздік сезімін береді. Ата-ана қамқорлығы мен қолдауы балалардың өміріндегі маңызды фактор болғандықтан, автор бұл қатынастарды ерекше атап өтеді. Сыйластық пен түсіністік отбасы қарым-қатынастарының негізі ретінде ұсынылып, балаларға үлгі болады.

10. «Ваши радости»-нің тәрбиелік әсері

Бұл шығарма балаларға жақсылық жасау мәдениетін насихаттайды және өз қуаныштарын басқалармен бөлісуді үйретеді. Туыстық пен достыққа адал болу – шығарманың тәрбиелік ұстанымдарының бірі. Сонымен бірге, еңбекқорлық пен мейірімділік автор ұсынған негізгі адамгершілік құндылықтары ретінде баланың тұлға болып қалыптасуына бағыт береді.

11. Мейірімділік пен жанашырлық мысалдары

Әр әңгімеде балалардың қиындыққа тап болған достарына көмектесуі, қарапайым ілтипат пен жанашырлық арқылы адамның ізгілігі туралы сабақ беріледі. Мейірімділік балалық қарым-қатынасты нығайтып, қоғамдағы оң байланыстардың негізі ретінде көрсетіледі. Қиын сәттерде бір-біріне қамқорлық жасау үлгілері оқырманға адамгершілік құндылықтарды терең ұғынуға септігін тигізеді. Күнделікті жағымды әрекеттер арқылы ізгілік пен қайырымдылық идеялары кеңінен таралады.

12. Абрамов тілі мен әдеби стилінің ерекшелігі

Абрамовтың шығармаларындағы тіл жеңіл әрі түсінікті, бұл оқырманға әсіресе балаларға ыңғайлы. Көркемдік элементтермен байытылған сөздер оқырманның қызығушылығын арттырып, оқуды жеңілдетеді. Сонымен қатар, балалардың ішкі сезімдері мен ойлары табиғи түрде баяндалады. Диалогтар мен ішкі монологтар арқылы кейіпкерлердің жан дүниесі шынайы әрі жақын көрінеді, бұл оқырманды балалық шақтың нәзік әлеміне жетелейді.

13. Кітаптағы қуаныш түрлерінің диаграммасы

Диаграммаға сүйенсек, «Ваши радости» шығармасында достық пен отбасы құндылықтары ең басым орын алады. Бұл екі тақырып кітап идеясын анықтап, балалардың тұлға ретінде қалыптасуы үшін маңызды қадамдар көрсетеді. Осылайша, автор бала өміріндегі әлеуметтік орта мен отбасының рөліне ерекше назар аударады және бұл тақырыптар балаға арналған педагогикалық әдебиеттің басты түйіні болып табылады.

14. Сыншылар мен зерттеушілер пікірі

Әдеби сыншылар Сергей Абрамовтың шығармаларын мектеп оқушыларына түсінікті әрі тәрбиелік рөлі зор деп жоғары бағалайды. «Ваши радости» – кеңес дәуірі балалар әдебиетіндегі бірегей үлгі, ол оқырмандар арасында танымал әрі беделді шығарма болды. Ғалымдар мен зерттеушілер автордың адамгершілік тәрбиедегі ықпалын маңызды деп бағалап, шығарманы сақтап, кеңінен таныту қажеттігін атап өтеді.

15. Орыс балалар әдебиетіндегі орны мен ықпалы

«Ваши радости» – орыс балалар әдебиетіндегі адамгершілікті, жанашырлық пен достықты насихаттайтын маңызды шығармалардың бірі. Атап айтқанда, Абрамовтың бұл туындылары қазақ мектептерінде де оқытылып, жалпы тәрбиелік құндылықтардың қалыптасуына елеулі ықпал етеді. Кітап балалар әдебиеті арқылы қоғамдағы позитивті құндылықтарды таратып, балаларды мейірімді, жауапты азамат болып өсуіне септігін тигізеді. Бұл шығарма әртүрлі ұлт балаларына ортақ адамды сүю және өзгелерге қамқорлық көрсету идеяларын жеткізеді.

16. Абрамов шығармаларындағы негізгі құндылықтарды салыстыру

Абрамовтың шығармалaрын зерттей келе, олардың басты тақырыптарын салыстырмалы түрде қарастыру маңызды. Бұл кестеде достық, отбасы, еңбексүйгіштік және табиғатты сүю сияқты құндылықтар бойынша үш шығарма талданған. Мысалы, «Ваши радости» туындысында достық пен отбасы басты орын алады, ол балаларға адамгершілік әрі жанашырлық қасиеттерін дамытуға бағытталған. Сонымен қатар, еңбексүйгіштік пен табиғатты сүю кейбір басқа шығармаларда басымдыққа ие, бұл әр шығармадағы негізгі идеяларды ерекше әрі байыта түседі. Балалар әдебиетіндегі мұндай құндылықтардың қалыптасуы – олардың рухани дамуы мен әлеуметтік бейімделуіне жол ашады. 2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, бұл тақырыптар жас оқырмандардың жүрегіне ерекше әсер етеді және олардың дүниетанымын кеңейтеді. Абрамовтың шығармалары арқылы балалар түрлі құндылықтарды өмірлік тәжірибе ретінде қабылдап, олардың мәнін түсінеді.

17. Оқырман пікірлері мен шығарманың қабылдануы

Абрамов шығармалары балалардың ғана емес, ата-аналар мен мұғалімдердің де назарын аударды. Бір оқырман былай дейді: "Бұл кітап маған достық пен отбасылық құндылықтардың маңызын қайтадан түсінуге көмектесті, және мен оны үнемі өз досыма ұсынамын." Басқа бір пікірде шығарманың табиғатты сүю және еңбексүйгіштік тақырыптары ерекше жоғары бағаланды. Оқырмандар шығарманың оң әсерін өз өмірінде байқайды, оның кейіпкерлері мен оқиғалары күнделікті өмірмен үйлеседі және мотивация береді. Бұл пікірлер шығарманың қоғамдағы маңыздылығын айқындайды әрі балалардың жан-жақты тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді.

18. «Ваши радости»-ден іріктелген нақыл сөздер мен үзінділер

«Кішкентай қуаныштар – үлкен бақтың бастауы» деген айтылым балаларға өмірдегі кішкентай жетістіктердің де үлкен маңызға ие екенін түсіндіреді. Осы жолдар арқылы балалар өз өмірлеріндегі әрбір сәтті бағалауға шабыт алады. Тағы бір нақыл: «Қуанышты бөліссең – көбейеді» достық пен отбасы арасындағы тығыз қарым-қатынасқа шақырады, яғни жақсы нәрселер біздің өмірімізде көбейеді, егер оларды басқалармен бөліссең. Соңғы сөз: «Әр жаңа күн – жаңа мүмкіндік» оқырмандарға өмірге оң көзқараспен қарауға, әр сәтті жаңа мүмкіндіктер деп бағалауға итермелейді. Осы нақылдар шығарманың негізгі оптимистік, тәрбиелік мәнін айқындайды.

19. Кітаптың қазіргі заман оқушысы үшін өзектілігі

Қазіргі балалардың өмірінде достық пен жанашырлық секілді құндылықтар ерекше маңызға ие. «Ваши радости» шығармасы осыларды аша отырып, оқушылардың адамгершілік қасиеттерін нығайтуға септігін тигізеді. Әсіресе, 11-13 жас аралығындағы оқушыларға арналған тәрбиелік мәтін ретінде бұл еңбек олардың жеке тұлға ретінде дамуына жол ашады. Автор шығармасында балалардың қазіргі заманауи әлеуметтік ортада дұрыс қалыптасуын қамтамасыз ететін негізгі құндылықтарды бейнелейді. Сонымен қатар, кітап оқушыларға өмірдің қуанышты сәттерін бағалауға, жақсылық жасауға оң көзқарас қалыптастырады, бұл олардың болашақта жауапты азамат болып өсуіне ықпал етеді.

20. «Ваши радости» – құндылықтарға толы тәрбиелік еңбек

С. А. Абрамовтың бұл туындысы балаларды іргелі құндылықтарға, ізгілікке, достыққа және отбасыға деген құрметке тәрбиелейді. Сондықтан ол рухани дамудың маңызды қайнар көзі ретінде жоғары бағаланады. Шығарманың тәрбиелік әсері мен балаларға бағытталған оң ықпалы оны мектеп бағдарламасына енгізуге де негіз бола алады. Мұндай кітаптар жас ұрпақтың ішкі дүниесін байытып, қоғамға жауапты, мейірімді адам болуға ұмтылысын қалыптастырады.

Дереккөздер

Абрамов С. А. Ваши радости: сборник рассказов для детей. – М.: Детская литература, 1985.

Иванов П. В. Современная детская литература в СССР: анализ и перспективы. – Л.: Наука, 1988.

Петрова Л. Н. Воспитательная функция детской литературы советского периода. – М., 1992.

Казахстанская библиотека. Литература для детей: история и современность / под ред. А. К. Смайылова. – Алматы, 2005.

Сидоров Е. В. Дружба и доброта в произведениях советских детских писателей. Научный журнал «Литературоведение», 2010, №3.

Балалар әдебиеті зерттеулері, Алматы, 2023.

Абрамов С.А. "Ваши радости" – педагогикалық тұрғыдан талдау. - Астана, 2021.

Иманғалина Ж.Б. Балалар тәрбиесінде әдеби шығармалардың рөлі. - Қызылорда, 2022.

Қазақ әдебиеті мен мәдениеті: жинақ. - Алматы, 2020.