Текст выступления:

Төсеніш жасау
1. Төсеніш дегеніміз не?

Төсеніші — қазақтың мыңжылдық мәдени мұрасының айқын көрінісі. Қарапайым көрінгенімен, ол үй ішіндегі жылылық пен сәннің басты нышаны. Бұл жұмсақ бұйым — біздің ата-бабаларымыздың тұрмыста қолданған дәстүрлі өнерінің құнды жемісі.

2. Төсеніштің шығу тарихы мен мәні

Қазақ халқының тұрмысында төсеніш үнемі маңызды орын алған. Киіз үйдің ішін жабу үшін қолданылған ол үйдің жылы әрі жайлы ортасын жасауға септігін тигізген. Бүгінде де төсеніш үйдің көркін келтіріп, ұлттық нақыштың сақталуын қамтамасыз етеді.

3. Төсеніштің негізгі түрлері

Төсеніштің бірнеше түрі бар. Сырмақ — қалың, өрнекті киіз түпнұсқасы. Алаша — жіңішке, тоқылған әмірлі төсеніш. Кілем — тоқу өнерінің биік үлгісі, онда әрбір оюның өз мағынасы бар. Әр түрі өзінің айрықша қолданысы мен мәнін ұсынады.

4. Төсеніш жасауға керек материалдар

Жүн — төсеніштің негізгі материалы, ол жылы әрі табиғи. Киіз жасауда қолданылатын өсімдік бояулары — табиғи және экологиялық таза. Қолданылатын жіптер мен маталар төсеніштің беріктігі мен әсемдігін айқындайды. Сонымен бірге әртүрлі ою-өрнектер жасау үшін арнайы құралдар қажет.

5. Жүнді дайындау жолдары

Бастапқыда жүн бірнеше рет жуылып, кір-қоқыстан толық тазаланады. Кептірілген жүн сабалып, жұмсартылып, ары қарай өңделуге дайындалады. Одан кейін жүнді арнайы құралдар көмегімен таратып, қажетті пішінге келтіреді. Бұл төсеніштің сапасын және оны қолдану ыңғайлылығын арттырады.

6. Төсеніш жасау сатылары

Жүн жинау және тазалау — ең алғашқы қадам. Киіз тоқу кезеңі — мұқият еңбек пен шеберлікті талап етеді. Ою-өрнек салу — төсеніштің көркемдігі мен маңызын арттырады. Соңғы саты — дайын бұйымды алып, оны пайдалануға дайындау.

7. Төсеніш бетіне ою-өрнек салу

Ою-өрнек жасау шеберлердің шығармашылық әлемі болып табылады. Әр өрнек қазақтың ұлттық салт-дәстүрлеріндегі символдардың бейнесі мен мағынасын жеткізеді. Бұл төсенішке ерекше рух пен тіршілік береді.

8. Сырмақ төсеніштің жасалу жолы

Алдымен екі қабат киіз дайындалып, арасына түрлі-түсті оюлар орналастырылады. Оюдың жиектері мықтап тігіліп, төсенішті берік әрі сәнді етеді. Ақырында, дайын сырмақ үйдің ең көрнекті орнын сәндеуге арналады.

9. Алаша — тоқылатын төсеніш түрі

Алаша жіңішке жіптерден станокта тоқылады. Оның түрлі түсті жолақтары ерекше көркемдік береді. Әсіресе балалар бөлмелеріне жарайды, себебі оның жеңілдігі мен ашық түстері жайлы әрі қуанышты атмосфера тудырады.

10. Кілем — өрнекті төсеніштің ерекше түрі

Кілем тоқу — көп еңбекті қажет ететін өнер. Түрлі-түсті жіптер арнайы станокта керіліп, домалақ не төртбұрыш пішінінде тоқылады. Әр үлгінің өрнегі терең мағынаға ие және оның бағасы тоқу техникасына байланысты өседі.

11. Текемет – жылылық сақтаушы төсеніш

Текемет ұзындығы орташа 1 метрге дейін жететін қалың әрі кең төсеніш. Оның үлкен көлемі суықтан қорғап, үй ішіндегі жылылықты сақтауға көмек береді. Бұл төсеніш қазақтың салт-дәстүрінде ерекше орын алады.

12. Маталарды бояу дәстүрі

Табиғи өсімдік бояулары төсеніштерге ерекше түсті береді. Мысалы, қызылша мен қына қызыл түске, ал әртүрлі шөптер көк түске бояйды. Мұндай табиғи бояулар төсеніштің сыртына ерекше көркемдік пен қоректік қасиет қосады. Кәсіпкерлердің үйлесімді түстері үйлерге жылулық пен тыныштық сыйлайды.

13. Төсеніш тігу жолдары

Ірі тігіс төсенішті берік етеді және ұзақ уақыт қолдануға мүмкіндік береді. Ұсақ тігістер көркемдік функция атқарып, жиі қолданылады. Кесте тігісі ұлттық оюларды ерекше көрсетіп, төсенішке даралық пен өнерлілік қосады.

14. Төсенішке сән беру тәсілдері

Төсеніштің шеттерінде шашақтар жиі кездеседі, олар аяқ шетін әсем безендіреді. Кейде моншақтар мен түймелер де қолданылады, бұл бұйымға ерекше тартымдылық қосады. Қымбат үлгілерінде алтын жіппен өрнек шығарылады, бұл оның ұлттық беделін арттырады.

15. Төсеніш пен ұлттық салт-дәстүр

Төсеніш түрлі мейрамдарда сыйлық ретінде ерекше құрметке ие. Туған күндер мен үйлену тойларында оны тарту — жақсылық пен берекенің символы. Қонаққа келгенде де төсеніш сыйлау достық пен құрметті нығайтады. Қазақ отбасыларында төсеніш ұлттық мұраны сақтау мен сыйлаудың белгісі болып саналады.

16. Қазіргі замандағы төсеніш үлгілері

Бүгінгі таңда төсеніштер түр-түсі мен материалы жағынан өте әртүрлі. Қазіргі төсеніш үлгілері заманауи технология мен дәстүрлі қолөнердің шебер үйлесімінен туады. Олар тек жай ғана үйді безендірумен шектелмей, адамның күнделікті тұрмысын жақсартуға түрлі функционалдық қасиеттерімен көмектеседі. Мысалы, табиғи жүннен тоқылған төсеніштер жылу мен жайлылық сезімін береді, ал өсімдік бояуларымен безендірілгендер қоршаған ортаға зиянсыз әрі эстетикалық жағымды. Сонымен қатар, ерекше дизайндағы төсеніштер интерьерге ерекше көркемдік береді, балалар бөлмелеріне арналған түрлі-түсті және ойнайтын мотивтері бар төсеніштер олардың шығармашылығын дамытады.

17. Экологиялық тазалық – маңызды қасиет

Табиғи жүн мен өсімдік бояулары төсеніштерді экологиялық таза әрі қауіпсіз етеді. Бұл материалдар қоршаған ортаға зиянсыз әрі адам денсаулығына пайдалы. Қазақстанның экологиялық зерттеу институтының 2024 жылғы мәліметі бойынша, табиғи материалдардан дайындалған төсеніштердің экологиялық тазалығы 100% құрайды. Ежелден қазақ халқы төсеніштер мен кілемдерді дайындағанда табиғи ресурстарды пайдаланып, химиялық қоспаларды қолданбаған. Бұл дәстүр қазіргі экология талаптарына сай келіп, денсаулық пен қоршаған ортаны қорғауда маңызды рөл атқарады.

18. Балаларға арналған түрлі-түсті шығармашылық төсеніштер

Балалар бөлмесіне арналған төсеніштер ерекше маңызға ие. Олар тек жайлылық ғана емес, баланың шығармашылық қабілетін дамытуға арналған құрал. Мысалы, түрлі-түсті және мүсіндік өрнектермен безендірілген төсеніштер баланың қиялын қозғайды, ойындар мен оқудың қызықты ортасын құрады. Сонымен қатар, балаларға арналған төсеніштер қауіпсіз материалдардан жасалып, оларға күтім жасау оңай. Бұл элементтер баланың қоршаған ортамен үйлесімді, тыныш әрі шығармашылық атмосферада өсуіне септігін тигізеді.

19. Қазақстандағы төсеніш шеберлері мен мұражайлары

Қазақстанда төсеніш өндіру өнері ғасырлар бойы дамып, ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналған. XX ғасырдың ортасында бірнеше талантты шеберлердің қолынан шыққан ерекше үлгілер ұлттық мұра ретінде сақталып, музейлерде көрсетіле бастады. 1990-жылдары Қазақстанда төсеніш өнерін зерттеп, қайта жаңғыртуға бағытталған бірнеше арнайы орталықтар құрылды. Қазіргі кезде де дәстүрлі төсеніш шеберлері өнерін сабақтастыра отырып, заманауи дизайнмен үйлестіреді. Осы ұлы өнерді сақтап отырған мұражайлар мен шеберханалар халықтың рухани байлығын айқындайды.

20. Төсеніш – ұрпақтың ұлттық жадысы

Төсеніш қазақ халқының құрметке ие өнері мен салт-дәстүрін бейнелейді. Әрбір үйде кездесетін бұл керемет бұйым ұлттық мәдениеттің символына айналған. Ол тек үйдің сәнін ашып қана қоймай, ұрпақтан ұрпаққа берілген тарих пен бабалар рухының көрінісі. Төсеніш қазақтың өзіндік даралығын көрсететін мәдени мұра ретінде құнды болып қала береді, оның маңызы уақыт өткен сайын арта түседі.

Дереккөздер

Нұрғани Қ., Қазақтың ұлттық киіз төсеніштері, Алматы, 2018

Жұмабаев М., Қазақ қолөнері және оның дәстүрлері, Нұр-Сұлтан, 2021

Садықов Б., Қазақ қолөнерінің тарихы мен маңызы, Шымкент, 2019

Қазақтың қолөнер зерттеулері, Алматы, 2023

Қазақстанның экологиялық зерттеу институты, 2024. "Табиғи материалдар және олардың қоршаған ортаға әсері".

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. "Қазақтың ұлттық қолөнері тарихы", Алматы, 2018.

Қазақ мемлекеттік дәстүрлі мәдениет орталығы. "Төсеніш өнері және оны сақтау мәселелері", Нұр-Сұлтан, 2021.