Текст выступления:

Домбыра
1. Домбыраға саяхат: ұлттық қазынамызбен танысу

Домбыра – қазақ халқының мақтанышы, қос ішекті аспап. Бұл музыкалық құрал мыңдаған жыл бойы халқымыздың жан дүниесін, рухани байлығын жеткізіп, ерекше үнмен елге танылған. Осы саяхатта домбыраның сыры мен тарихына тереңірек үңіле отырып, оның ұлттық мәдениетіміздегі орнын танып-білеміз.

2. Домбыраның ежелгі тарихы мен қазақ мәдениетіндегі орны

Домбыраның тарихы төрт мың жылдан асқан – бұл аспап адамзат мәдениетінің көне жәдігерлерінің бірі. Қазақ халқының салт-дәстүрінде, мерекелерінде домбыра ерекше орын алады. Ол халықтың тарихы мен ерекшелігін бейнелейтін өнер аспабы ретінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп, музыкалық мәдениеттің негізін қалаған. Домбыраның үнін естіген сайын, қазақ даласының кең-байтақ табиғаты және жүрекке жақын өмір сүру мәні ашылады.

3. Домбыраның негізгі бөлшектері мен ерекшеліктері

Домбыраның басты бөлігі – сапалы ағаштан жасалған денесі. Бұл ағаш дыбыстың таза әрі жанды шығуына себеп болады. Ұзын мойны саусақтарды басуға ыңғайлы етіп, пернелермен жабдықталған. Басында домбыра ішектері кісенделеді, олардың сапасы дыбыс қаттылығы мен нақтылығына әсер етеді. Ішектер көбінесе қойдың ішегінен немесе нейлоннан жасалып, әртүрлі қалыңдықта дыбыстың үйлесімділігіне көмектеседі. Соңында, домбыраның сыртын әшекейлейтін сәндік ою-өрнектер ұлттық нақышты айрықша жеткізіп, аспапты ерекше көркем етеді.

4. Домбыраның ерекше үні мен әсері

Домбыраның үні жылылық пен жұмсақтыққа толы, қазақ даласының кең-байтақ табиғаты мен терең руханиятын сездіреді. Әуендері көбінесе табиғат көріністерін, адам өмірінің сәттерін бейнелейді. Бұл аспаптың музыкасы қуаныш пен қайғымен қатар, батылдық пен сүйіспеншілікті де жеткізе алады. Күйші мен әнші домбыра арқылы тыңдаушының жан дүниесіне терең үңіліп, рухани тыныштық пен шабыт сыйлайды. Сондықтан домбыраның үні – халықтың рухани өмірінің маңызды бөлімі.

5. Домбыра ішектерінің ерекше қолданысы

Домбыра ішектері көбіне қойдың ішегінен жасалған, кейде нейлон жіптері де пайдаланылады. Әр түрлі қалыңдықтағы ішектер домбыраның дыбыс үйлесімін анықтайды. Мұндай ерекшеліктер музыканың байлығын арттырып, аспаптың ұзақ уақыт қызмет етуін қамтамасыз етеді. Ішектер қолөнершілердің қолымен дайындалып, олардың өнері мен шеберлігін дәлелдейді. Бұл тәсіл домбыраның өзіндік ерекше дыбысын қалыптастырып, сапасын жоғарылатады.

6. Домбыра жасау шеберлері мен олардың өнері

Өнерлі домбыра жасау шеберлері мыңдаған жылдар бойы аспаптың дәстүрін сақтап, жетілдіріп келеді. Олар ағаш таңдауынан бастап, ішектерді түзеуге дейін барлық процесті өте нәзік пен іскерлікпен орындайды. Әр домбыра – бірегей шығармашылық туынды, онда халықтың сүйіспеншілігі мен рухани мұрасы жатыр. Мысалы, белгілі Шопан ата мен Құрманғазы секілді күйші домбыра жасаушылардың еңбегі аспаптың сапасын жоғарылатады әрі оның адам санасындағы орнын нығайтады.

7. Домбыра ойнаудың негізгі негіздері

Домбыраға үйренудің алғашқы қадамы оң қолмен ішекті қағып, сол қолмен пернені басу – бұл саусақтардың икемділігін арттырады. Жаңадан бастағандарға қарапайым және жеңіл әуендер арнайы ынталандыратын жаттығулармен бірге ұсынылады. Ойын техникасын меңгеру үшін жүйелі оқу қажет, өйткені бұл дағдылар уақыт өте жетіледі. Сонымен қатар, домбырада бірге ән айту бірлескен шығармашылықты дамытып, достық қарым-қатынасты нығайтады, бұл үйрену процесін әрі тәтті, әрі қызықты етеді.

8. Қазақтың танымал домбырашыларының өмірі мен өнері

Қазақстанның домбыра өнерінде ерекше із қалдырған көптеген дарынды орындаушылар бар. Мысалы, Құрманғазы Сағырбайұлы – қазақ күйлерінің классигі, ол домбыраның мүмкіндіктерін кеңейтіп, ұлттық күй өнерін жаңа деңгейге шығарды. Дәулеткерей Қыдырәлі мен Нұрлан Өнербаев секілді үлкен дарын иелері домбыраның әрбір үнімен қазақ халық рухын жеткізіп жүр. Олар халық шығармашылығының қазынасын жаңғыртып, жас ұрпаққа үйретуде маңызды рөл атқаруда.

9. Домбыра және күй өнерінің даму кезеңдері

Домбыраның дамуы ұрпақтар бойы үздіксіз жалғасқан. Ежелгі дәуірлерде қос ішекті аспаптың негізі құрылып, кейінгі ғасырларда тұтас күй мектебі қалыптасты. XVIII-XIX ғасырларда Құрманғазы сияқты ұлы күйші домбыра өнерін жаңа белеске көтерді. XX ғасырда аспапқа арналған жаңа методика мен шығармалар пайда болды. Қазіргі уақытта домбыра халық шығармашылығының кең тараған символына айналып, еліміздің мәдени өмірінде айрықша орын алып отыр.

10. Домбыра мен ұлттық мерекелердің маңызы

Домбыра ұлттық мерекелерде маңызды рөл атқарады. Ол той-жиындардың, мейрамдар мен салт-дәстүрлердің ажырамас бөлшегі саналады. Мерекелік кештерде домбыра үнін есту арқылы халықтың бірлігі мен тарихымен байланыстыру сезімі оянады. Ұлттық аспаптың дыбысы қуаныш пен салмақтылықты үйлестіріп, жас ұрпаққа мәдени мұраның асыл қасиетін жеткізеді.

11. Балаларға арналған домбыралар туралы әңгімелер

Балаларға арналған домбыралар ерекше көңіл бөлуді талап етеді. Олар жеңіл, қолайлы, әрі мерекелік әсемдікпен безендірілген. Қазақ өнерінде балаларға арналатын домбыралар арқылы музыкаға деген қызығушылық ерте жастан қалыптасады. Бұл балалардың өнерге деген ынтасын арттырып, ұлттық құндылықтарды деңгейлі түрде меңгеруіне ықпал етеді.

12. Балаларға домбыра үйренудің артықшылықтары

Домбырамен ойнау балалардың саусақтарының икемділігін дамытып, қол моторикасын жетілдіреді. Бұл басқа да әрекеттерде де оң нәтижелер береді. Музыканың көмегімен балалардың есту қабілеті мен есте сақтау дағдылары нығайып, шығармашылық қабілеттері өрбиді. Сонымен қатар, домбыра үйрену өзіне сенімділікті арттырып, топпен жұмыс істеу және достарымен бірге өнер көрсету мүмкіндіктерін кеңейтеді.

13. Домбырамен ән айтудың дәстүрлік мәні

Домбыра сүйемелдеуімен халық әндерін орындау - ұлттық мәдениетіміздің маңызды дәстүрлері бірі. Бұл арқылы балалар қанағат пен қуаныш сезімін бірге бөлісіп, ұлтжандығын арттырады. «Аққу», «Балапан қаз» сияқты әсем әндер домбыраның терең үнінде ерекше мағыналық бояуға ие болады. Мұндай дәстүрлік ән айту сабақ барысында оқушыларға сергектік пен көңіл-күйді көтеруге септігін тигізеді.

14. Домбыраны дұрыс күтіп ұстаудың қажеттілігі

Домбыра құрғақ және желдетілетін бөлмеде сақталуы шарт, себебі ылғал ағаштың құрылымын бұзып, дыбыс сапасына әсер етеді. Сонымен қатар, ішектердің кернеулігін үнемі бақылап отыру қажет, бұл аспаптың үні мен қызмет мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді. Домбыраны шаңнан үнемі тазартып, арнайы қапта сақтау маңызды. Бала-шағаның қолы жетпейтін, қауіпсіз жерде тұрғаны дұрыс, бұл оның ұзақ және дұрыс қызмет етуін қамтамасыз етеді.

15. Домбыра жайлы таңғажайып дерек

Қазақстанда арнайы орын алған ең үлкен домбыра Атырауда орналасқан, оның ұзындығы сегіз метрден асады. Бұл аспап ұлттық мәдениеттің көркем символы болып, халықтың өнерге деген құрметінің айғағы саналады. Ұлы домбыраның болуы елдің музыкалық мұрасын сақтау және насихаттауда ерекше рөл атқарады. Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі бұл аспаптың маңыздылығын атап өтеді.

16. Домбыра шеберлерінің өнерін тамашалау

Домбыра – қазақ халқының жүрегі мен жаны. Оны ойнау шеберлігі ғасырлар бойы қалыптасқан өнердің бір бөлшегі. Домбыра шеберлері өзінің нәзік саусақтары арқылы әуеннің әсемдігі мен терең мағынасын ашады. Күй шертушілердің қолынан шыққан әрбір саз – елдің өткен тарихының, батырлық ерлігінің ескерткіні. Күйдің әр үнінен халқымыздың жаны, рухы сезіледі. Тарихи аңыздар, дала желінің сыбдыры, мергендік пен төзімділік осы аспапта тоғысқан.

17. Заманауи домбыралар және жаңалықтар

Қазіргі заманда домбыра аспабы жаңғырды. Енді ол тек дәстүрлі күй аспабы ғана емес, электрлендірілген домбыралар кеңінен қолданылады. Осындай аспаптар дыбысты күшейтіп, үлкен сахналар мен концерттерде ерекше әсер береді. Сонымен қатар, қазіргі домбыралардың дизайны әлемнің әр түрлі мәдениеттерінен шабыт алып, түстер мен формалар әлемін байыта түсті. Жарықдиодты шамдармен безендірілген домбыралар жастар арасында танымал болып, сахнада икемділік пен ерекшелікті көрсетеді.

18. Ұлттық домбыра күнін атап өту

Ортақ ұлттық аспаптың құрметіне шілденің бірінші жексенбісі - Ұлттық домбыра күні ретінде мерекеленеді. Бұл күн домбыраның қазақ мәдениетіндегі ерекше орнын айқындап, аспаптың тарихы мен шығармашылығын дәріптеуге бағытталған. Мерекеде мектептер мен мәдениет үйлерінде күй шерту мен шеберлік сабақтары өткізіледі. Бұл шаралар балаларға домбыраның сазды әлемін таныстырып, ұлттық өнерге деген құрмет пен сүйіспеншілікті оятады.

19. Домбыраға ұқсас аспаптардың әлемдегі орны

Қазақстанның домбырасы – тек қазақтар ғана емес, бүкіл түркі халықтарының ортақ рухани мұрасы. Мысалы, Қырғызстандағы қомызы екі ішекті аспап ретінде қазақ домбырасымен үндес күй шертіп, халық әндерін жеткізеді. Өзбекстанның дутары да домбыраға жақын екенін оның ерекше үнінен көруге болады. Түркі халықтарының түрлі аспаптары ұлттық мәдениет пен достықты нығайтып, ортақ тарихи мұраға айналды. Мұндай аспаптар халықтарды біріктіру мен достастыруға үлкен үлес қосады.

20. Домбыра: ұлттың рухын жеткізуші

Домбыра – ғасырлар бойғы халықтың рухани байлығы. Ол төл аспап арқылы балалар мен жастарға шабыт беріп, патриотизм мен достық сезімін оятады. Домбыра күйлері ұлттық рухты сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп келе жатқан маңызды мәдени мұра. Осындай қасиетті аспаптың күйлері елдің жаны мен тарихын әсем жырға айналдырады.

Дереккөздер

Ажикеев С.Т. Қазақтың домбырасы және күй өнері. Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Беркімбаева Г.А. Домбыра жасаудың дәстүрлері. Нұр-Сұлтан: Мәдениет баспасы, 2020.

Құрманғазы Сағырбайұлы. Қазақ күйшілік өнері тарихы. Алматы: Дәстүр, 2019.

Қазақстан Республикасының мәдениет министрлігі. Ұлттық музыкалық мұра. Нұр-Сұлтан, 2022.

Ұлттық домбыра күнін өткізу туралы шешім. Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті, 2020.

Смағұлов, Ә.Т. Қазақ домбырасының тарихы мен мәдениеті: оқу құралы. Алматы, 2019.

Жаңбыршин, М.К. Түркі халықтарының музыкалық аспаптары. Астана, 2021.

Әбілда, Б. Домбыра өнері және заманауи жаңалықтар. Алматы, 2022.