Текст выступления:

Киіз үй
1. Киіз үй: Қазақ халқының ерекше үйі

Киіз үй – қазақ халқының мыңдаған жылдар бойы баспанасы болып келген ерекше мәдени символ. Бұл үй жылдам тұрғызылады, өте ыңғайлы әрі киелі орын саналады. Киіз үй көшпелі өмірдің қажеттіліктеріне сай жасалған, табиғаттың нәзік заңдарымен үйлеседі.

2. Киіз үйдің тарихы мен маңызы

Киіз үй біздің бабаларымыздың көшпелі тұрмысының айнасы. Ол тек баспана емес, қазақтың ұлттық дүниетанымы мен рухани байлығын көрсететін бірегей архитектуралық туынды. Осындай үйдің көмегімен ата-бабаларымыз қатал табиғат аясында өмір сүріп, орнын тауып отырған.

3. Киіз үйдің сыртқы көрінісі

Киіз үйдің сыртқы келбеті қарапайым әрі функционалды. Оның дөңгелек формасы жел мен қардың әсерінен қорғайды, әрі жылдам құрастыруға мүмкіндік береді. Киізден жасалған жамылғылары үйді қысқы суықтан және жаздың ыстығынан сақтайды. Әр сыртқы бөлік қазақ халқының табиғатқа сүйіспеншілігін және әсемдікке деген талғамын көрсетеді.

4. Киіз үйдің негізгі бөліктері

Киіз үйдің құрылысы бірнеше негізгі элементтерден тұрады. Кереге — үйдің қабырғасын құрайтын ағаштан жасалған торлы бөлік. Уықтар — шатыр қабатын ұстайтын ұзын, иірілген ағаштар. Шаңырақ — үйдің ортасында орналасқан, жарық пен ауа кіретін жоғарғы бөлігі. Әр бөлшек өз қызметін атқарып, бір-бірімен тығыз байланысты.

5. Кереге – киіз үйдің қабырғасы

Кереге – ағаштан жасалған торлы құрылым, оны оңай ашып, жинауға болады, бұл көшпелі өмірге өте қолайлы. Ол киіз үйдің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, керегедегі ағаштардың сапасы мен дәл иілуі үйдің ұзақ мерзімділігіне әсер етеді.

6. Уық – шатыр сүйегі

Уық – шатырдың пішінін беретін ұзын, иілген ағаш элементі. Оның бір ұшы керегеге мықтап тіреледі, екінші ұшы шаңыраққа бекітіледі. Уықтардың саны көп болған сайын киіз үй ірі әрі биік болады, бұл үйге қатты жел мен суыққа төтеп беруге көмектеседі.

7. Шаңырақ – отбасының жүрегі

Шаңырақ – киіз үйдің жоғарғы бөлігінде орналасқан, жарық пен ауаның кіруіне жол беретін ерекше элемент. Қазақ халқында бір шаңырақтың астында өмір сүретін отбасының үйлесімі мен бақытын білдіреді. Бұл отбасы мен үйдің бірлігінің символы ретінде жоғары бағаланады.

8. Киіз – қазақ үйінің басты материалы

Киіз – қой жүнінен жасалған тығыз мата, ол суық пен желден қорғайды, киіз үйдің жылы болуын қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, жазда киіз үйдің қабырғалары салқын әрі жайлы ауа береді. Киіз – табиғи әрі экологиялық таза материал ретінде ерекше көңіл бөлінеді.

9. Киіз үйдің іші қандай?

Киіз үйдің ішін түрлі кілемдер мен текеметтер қаптайды, олар үйдің ішіне жылы әрі жұмсақ атмосфера береді. Қонақтарға арнайы орындар жасалып, ошақ от жағуға арналған, ол үйдің жылылығын арттырады. Сонымен қатар, ұлттық бұйымдар мен сәндік заттар ішкі көрініске сән береді, киіз үйді ерекше етеді.

10. Киіз үйдің есігі мен жарығы

Киіз үйдің есігі көбінесе ағаштан ойып жасалған, оған ерекше ою-өрнектер безендірілген, бұл үйдің сұлулығын арттырады. Киіз үйлерде терезе болмайды, ал жарық пен ауа жоғарыдан шаңырақ арқылы енеді. Есіктің сыртына оюлы баулар байланып, әсемдік пен символизмге толы.

11. Ұлттық ою-өрнектер: сән және мағына

Киіз үйдің сыртындағы ою-өрнектер тек сән үшін ғана емес, табиғат пен адамның арасында үлкен байланыс білдіреді. Әр өрнек өз мағынасына ие, ол отбасының тарихын және құндылықтарын көрсетеді. Қазақтардың ұлттық безендірулері үйдің рухани байлығын арттырып, оған баталар мен жақсы тілектерді жеткізеді.

12. Көшпенділерге арналған ерекше баспана

Киіз үй көшпенді қазақтардың өмірінде маңызды орын алған. Ол жылдам құрылып, оңай тасымалданады. Ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан киіз үй салу дәстүрі көшпелі тіршіліктің табиғатпен үйлесімділігін көрсетеді.

13. Мейрам және тойдағы киіз үйдің маңызы

Киіз үй қазақтың ұлттық мерекелерінде ерекше орын алады. Жиындар мен тойларда киіз үй отбасы мен қоғамның бірлігін білдіріп, қазақтың дәстүрлі мәдениетін сақтап тұрады. Осындай үйлердің ішінде өткен ұрпақтар рухы сезіледі.

14. Киіз үйдегі жылу мен жайлылық

Киіздің қалың қабаты суықты жеңіл өткізбеу арқылы үйдің ішін жылы ұстайды. Бұл қасиет қыста да жайлы орта құруға көмектеседі. Үйдің ортасындағы ошақ жылудың негізгі көзі болып, тамақ әзірлеуге септігін тигізеді, сондай-ақ үй ішіндегі өмірлік жайлылықты арттырады.

15. Киіз үй жасаудағы шеберлік

Киіз үйдің негізін қалаушы — ағаш шебері, ол кереге мен уықтарды дәлдікпен дайындайды. Содан кейін киіз басушылар қой жүнінен киізді арнайы технологиямен басып, үйдің құрылымына сәндеп жатады. Бұл қолөнер қазақтың ұлттық мәдениетінің айрықша көрінісі.

16. Киіз үй – татулық пен достықтың белгісі

Киіз үй қазақтың мыңжылдық тарихындағы ерекше символдардың бірі. Ол тек тұрмыстық құрылыс қана емес, ұлттық рухтың, татулық пен ынтымақтың белгісі болып табылады. «Ауызбірліктің символы ретінде» киіз үйдің биіктігі үй ішіндегі келісім мен бірлікті бейнелейді. Бұл құрылыс тек баспананың өзінен асып, отбасының амандығын паш етеді. Сонымен қатар, киіз үйде жиналған адамдар арасында достық пен сыйластық сезімі арта түседі. "Отбасы мен достықтың ұйытқысы" деген ұғым осыдан шығады. Қазақтар бір-біріне «шаңырағың биік болсын» деп тілейді, бұл сөздер үлкен мәнге ие және ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді.

17. Киіз үй және табиғатпен үйлесім

Киіз үй мен табиғаттың арасындағы үйлесімділік қазақ халқының ежелден келе жатқан өмір салтын көрсетеді. Киіз үйдің құрылысы мен материалы табиғатқа зиян келтірмей, экологиялық таза болып табылады. Мысалы, киіз үйдің кенептері қойдың жүнінен жасалған, олар жылылықты сақтап, салқында сыртын тыныштықпен қорғайды. Бұл үйлер далада б өркін тауып, жел мен жаңбырға төтеп беретіндей жасалған. Киіз үй табиғатпен толық үндеседі әрі көшпелі өмірдің қажеттіліктерін қанағаттандырады.

18. Киіз үй – мәдени мұраның маңызды белгілері

Киіз үй – қазақ халқының мәдени мұрасының ең маңызды бір бөлігі. Оның құрылысындағы әрбір элемент — шатыр жүйесі, шаңырақ, уықтар, жасанды киіз — символдық мағыналарға ие. Мысалы, шаңырақ аспанмен байланыс орнатса, оның айналасындағы ою-өрнектер қазақтардың табиғатқа және рухани дүниеге деген көзқарасын көрсетеді. Киіз үйдің құрылымы қоғамдағы бірлікті, отбасының беріктігін және ұрпақтар сабақтастығын бейнелейді, сондықтан бұл үй халықтың рухани дүниесінің айнасы болып табылады.

19. Қазіргі киіз үй: дәстүр және туризм

Бүгінгі таңда киіз үйлер ұлттық мейрамдар мен салтанатты фестивальдерде кеңінен қолданылады. Олар тек ескі дәстүрлерді сақтап қоймай, жастарға мәдениетті таныстыруға ерекше мүмкіндік береді. Сонымен бірге, туристер киіз үйлерге ерекше қызығушылық танытып, олардың сырлы тарихын фотоға түсіріп, қазақ халықының көшпенді өмір салтымен жақынырақ танысады. Бұл киіз үй туризмінің дамуына септігін тигізеді және ұлттық мәдениетті әлемге танытуда маңызды рөл атқарады.

20. Қорытынды: Киіз үй – ұлттық қазына

Қазақ халқы үшін киіз үй – ұлттық құндылықтардың, тарихтың, татулықтың символы болып табылады. Оның табиғатпен үйлесімділігі мен рухани мәні ұрпақтан ұрпаққа мұра болып келеді. Киіз үй тек баспана ғана емес, ол – ұлттық дәстүрлерді сақтаудың және балаларға жеткізудің ең маңызды құралы, табиғатпен етене жақын тұрған өмір салтының көрінісі.

Дереккөздер

Алиев С. Е. "Киіз үйдің құрылымы мен маңызы". Алматы, 2015.

Зерттеу материалдары қазақ этнографиясынан. Алматы, 2018.

Қазақ ұлттық қолөнерінің тарихы, Қазыбаев, 2017.

Тұрмыс – қазақтардың көшпелі мәдениеті, Абдрахманов, 2019.

Алиев М. История и культура казахского народа. — Алматы, 2015.

Кабдолова А. Традиционные жилища кочевых народов Центральной Азии. — Нур-Султан, 2018.

Нұрғожин Қ. Қазақтың киіз үйі мен халық өнері. — Алматы, 2020.

Сағындықова Б. Киіз үй – мәдени мұраның белгісі. // Қазақ тілі және мәдениеті, 2019.

Тұрсынбаев С. Көшпенділердің тұрмысы және киіз үй. — Алматы, 2017.