Текст выступления:

Адамдық – адамдықтың белгісі
1. Адамдық – адам болмысының белгісі

Бала жүрегінде адамдық қасиет ерекше қазына болып табылады. Бұл қасиет – мейірімділік пен ізгілік, әрқашан біздің жанымызда жүрген нақ алтын асыл.

2. Адамдықтың маңызы мен мәні

Адамдық - әрбір адамның жүрегінде пайда болатын жақсылыққа ұмтылудың нышаны. Қазақ халқы адам болмысының осы асыл қасиетін қадірлеп, ұлы Абай Құнанбайұлы мен Ыбырай Алтынсариннің еңбектерінде мадақтап, үлгі еткен.

3. Адамдықтың негізгі белгілері

Адамдықтың басты белгілері – мейірімділік, адалдық, достық және сыйластық. Мысалы, кішкентай балалар бір-біріне көмектескенде немесе қиын жағдайда қол ұшын бергенде, олар өздерінің адамдық қасиеттерін көрсетеді.

4. Мейірімділік дегеніміз не?

Мейірімділік адамды жақсы істер жасауға талпындырады. Ол қиын сәтте басқаға қол ұшын беру, жылы сөз айту арқылы көрініс табады. Қазақта «Жақсылық жерде қалмайды» деген тәмсіл бар, ол мейірімділік қасиетінің адамды адам қылатынын білдіреді. Жақсы сөздер мен көмектесу арқылы адам айналасына жылы шырай таратады.

5. Адалдық пен шыншылдықтың маңызы

Адалдық – адамның өз сөзінде тұрып, сенімді болу қабілеті. Адал адамдар достары алдында әрқашан шындықты айтады, бұл қарым-қатынасты нығайтады. Сонымен қатар өтірік айтпау – адамгершіліктің негізі, ол жүректегі сенімділік пен достықты арттырады.

6. Достық пен бауырмалдықтың рөлі

Нағыз достық – қиын кезде қолдау көрсету, бір-бірінің қуанышы мен қайғысын бөлісу. Бауырмалдық мұндай достықты одан әрі тереңдете отырып, сенімді күшейтеді. Достық арқылы бірге жетістікке жету жеңілдейді, ал бауырмалдық пен достық қоғамды жақсартудың негізін құрайды.

7. Үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету

Қазақ халқында үлкендерді құрметтеу дәстүрі мол. Үлкендердің тәжірибесін тыңдау – қоғамдағы әділеттілік пен мейірімділіктің белгісі. Ал кішіге ізет көрсету – қамқорлық пен мейірімділіктің көрінісі, ол балаларды ұлтымыздың жарқын болашағына дайындайды.

8. Кішіпейілділік және қарапайымдылық

Кішіпейіл адам басқаларға көмектескенде мақтанбайды және өзгелердің сезіміне құрметпен қарайды. Қарапайымдылық өз ортасын жылы қабылдап, достық қатынастарды нығайтады. Балалар арасында осы қасиеттер сенімділік пен жақындықтың пайда болуына себепші болады.

9. Жомарттық – қол ұшын беру үлгісі

Жомарт адамдар әрдайым көмектесуге дайын тұрады. Олар өзге балаларға ойыншықтарын немесе азық-түліктерін бөлісіп, жақсылық жасауды үйретеді. Бұл адамзат арасындағы достық пен ынтымақтастықты дамытып, қоғамдағы жылылықты арттырады.

10. Кешірімділік – үлкен жүрек белгісі

Кешірімділік – ренжіткен адамды түсініп, өшпенділік сақтамауды білдіреді. Бұл қасиет адамдар арасындағы қарым-қатынасты жақсартып, достықты арттырады. Ұжымда кешірім арқылы татулық орнап, балалар бір-біріне мейірімді әрі сыйластықпен қарайды.

11. Сенім – адамдықтың тірегі

Өз-өзіне сену балаға әлемді ашық және батыл қабылдауға көмектеседі. Бұл сенім қарым-қатынаста маңызды орын алады, себебі өзгелерге сену достық пен бірлікті нығайтады. Сенім арқылы балалар бірге қиындықтарды жеңіп, бір-бірін құрметтейді.

12. Отбасындағы адамдыққа оқу

Отбасында адамдық қасиеттерге тәрбиелену – әр баланың өмірлік маңызды мектебі. Мысалы, әкесі баласына адалдық пен жауапкершілікті үйретіп, анасы мейірімділік пен қамқорлықты көрсетеді. Осындай тәрбиенің әсерінен бала адамгершілігін дамытады.

13. Табиғатқа жанашыр болу кезеңдері

Адамдықтың бір бөлігі – табиғатқа қамқорлық жасау. Балаларға өсіп келе жатқан өсімдіктерді күтіп-баптау, жануарларға мейірімді болу сияқты іс-әрекеттер арқылы табиғатты сүю және қорғау дағдылары қалыптасады.

14. Мектеп өміріндегі адамдық істер

Сыныптасқа дәптерін қарызға беру – достықты нығайтатын қарапайым әрекет. Сонымен қатар, қиын уақытта ұстазға көмектесу – оқудағы қиындықтарды жеңілдетіп, ұжымдық жауапкершілікті арттырады. Бұл балаларды жылулық пен қамқорлыққа бейімдейді.

15. Абай Құнанбайұлының адамдық туралы ойлары

Ұлы Абай адамдықты рухани тазалық пен әділдікпен байланыстырады. Оның өлеңдері адамгершілікке шақырып, әрбір адамды мейірімді, адал және білімді болуға үйретеді. "Адам бол!" деген ұраны арқылы Абай әділеттілік пен сезімталдықтың маңызын ерекше атап өтті.

16. Ыбырай Алтынсариннің адамгершілік істері

Ыбырай Алтынсарин қазақ халқының ұлы ағартушысы, оның адамгершілік істері терең мағыналы әрі балаларға үлгі боларлық. Алтынсариннің қызметі тек білім беру емес, сонымен қатар адамдық қасиеттерді тәрбиелеуге бағытталды. Ол балалық шағы кедейлікте өткен балаларға мейірімділік пен мейірбандықты үйретті. Мысалы, Ол бірінші қазақша мектепті ашып, оқушыларға тек білім ғана емес, сонымен бірге адалдық пен әділдіктің маңызын жеткізді. Оның өмірі мен істері балаларға тек біліммен қатар, жақсы адам болуды да көрсетті.

17. Адамдыққа қарсы жаман әдеттер

Қоғамда адамның қадірін төмендететін үш үлкен әдет бар: өтірік айту, алдау және қызғаншақтық. Өтірік айту адалдық принципіне қайшы келеді, сенімділікті жояды, адамдар арасындағы қарым-қатынасты әлсіретеді. Біреуді алдау да достық пен сенімділікті бұзып, топтағы ынтымақтастықты зардап шегеді. Ал қызғаншақтық пен зависть адамның ішкі жан дүниесін тұншықтырып, жақындары арасындағы жылы қарым-қатынасты нашарлатады. Бұл жаман әдеттер адамгершілікке кедергі болып, қоғамдағы бейбітшілікке зардабын тигізеді.

18. Күнделікті өмірдегі адамдық істер

Күнделікті өмірімізде адамгершілікті кішкентай, бірақ маңызды істер арқылы көрсетеміз. Мысалы, көше тазалығын сақтау үшін сыпыруға көмектесу – бұл тек әдептілік емес, адамгершіліктің көрінісі. Сонымен қатар, үлкенге есікті ашып беру, досқа су әкелу сияқты қарапайым әрекеттер адамдық қасиеттерді нығайтады және ұжымдағы жағымды атмосфераны жасайды. Бұл көріністер арқылы әрқайсымыз өз ортамызды жақсартуға қосқан үлесін көрсетеміз.

19. Адамдық істер арқылы қоғамды жақсарту

Әрбір адамдың жасаған кішкентай жақсылықтары үлкен өзгерістерге бастайды. Мектептер мен үйлерде адамгершілікті көрсете білген балалар басқа жандарға үлгі болып, жақсы әдеттер кең тарайды. Көшеде де жақсылық көрсету – мысалы, қарбаласта көмек қолын созу, қоршаған ортаны таза ұстау арқылы қоғамның жайлы және тартымды болуына ықпал етеміз. Адамдық істер ынтымақтастықты арттырып, қоғамдағы бірлік пен тұрақтылықты нығайтады. Осылайша, біз өзіміздің және басқалардың өмір сапасын жақсартамыз.

20. Адамдық – жүректің нұрлы жарығы

Адамдық – бұл жүректен шығатын мейірімділік пен шыншылдық сияқты ең жоғары қасиеттердің бірі. Бұл қасиеттер адамға және оның қоршаған ортасына жарық пен жылу әкеледі. Қоғамымыздағы әрбір адамдық іс бейбітшілік пен қуаныштың негізін қалап, ұрпақтан ұрпаққа жақсы дәстүрлердің жалғасуына себепші болады. Адамгершілік пен мейірімділік арқылы біз тұрақты әрі бақытты қоғам құрамыз.

Дереккөздер

Абай Құнанбайұлы. "Қара сөздер". Алматы: Жазушы, 1985.

Ыбырай Алтынсарин. "Балалар әдебиеті". Астана: Фолиант, 2009.

Қазақтың халық ауыз әдебиеті жинағы. Алматы: Ғылым, 1990.

Рухани құндылықтар жүйесі және қазақ отбасының тәрбиесі. Алматы: Білім, 2018.

Мейірімділік және адамгершілік туралы ғылыми мақалалар жинағы. Алматы, 2020.

Ғарифолла Құрманғалиев. Қазақтың халық педагогикасы. Алматы, 2010.

Мұхтар Әуезов. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2005.

Қазақтың ұлы ағартушысы Ыбырай Алтынсариннің еңбектері мен өмірі. Астана, 2017.

Адамгершілік және оның тәрбиедегі маңызы. Қазақ ұлттық университеті баспасы, 2018.