Текст выступления:

Қорқыт – күй атасы
1. Қорқыт – күй атасы туралы қызықты әлемге саяхат

Қорқыт – қобыз бен күй өнерінің мәнін ашады. Бүгін біз Қазақстанның мәдени байлығының жарқын тұлғасы Қорқыт жайлы саяхатқа аттанамыз. Оның өнері ғасырлар бойы қазақтың рухани өмірінің негізі болып келеді, қобыз бен күй әлемінің терең сырларын ашады.

2. Қорқыт жайлы негізгі мәліметтер

Қорқыт өмірінің VIII-IX ғасырларда Сырдария жағалауында болғаны белгілі. Ол қобызды алғаш жасап, қазақ күй өнерінің рухани бастауы десе де болады. Ұлы күйші, ғұлама ретінде, оның есімі халқымыздың жүрегінде сақталып, бірнеше ұрпаққа берілді. Бұл тарихи тұлға қазақ мәдениетінде ерекше орын алатыны сөзсіз.

3. Қорқыт – қай кездегі адам?

Қорқыт шамамен мың жыл бұрын өмір сүрген киелі тұлға. Қызылорда өңірінде дүниеге келген ол табиғаттың әуендерімен жасынан таныс болды. Бұл кезеңдегі адамдар табиғатпен үндесіп, музыка мен руханиятқа ерекше мән берген. Қорқыт өз жасынан бастап қобызға ерекше қызығушылық танытып, оның ерекше үнін тыңдауға бейім болды. Ол музыка арқылы адамның ішкі әлемін терең түсініп, оған рухани мән берді. Осылайша, тарихи кезеңінің ерекшелігін айшықтады.

4. Қорқыттың балалық шағы

Қорқыт бала кезінде өзен мен орманның дыбыстарына мән берді. Бақта мал бағып жүріп, ол табиғаттың түрлі үндерінен шабыт алып, жан дүниесін байытты. Табиғатпен жақын араласуы оның музыкалық талғамының қалыптасуына ықпал етті.

Балалық шағында қобызға ұқсас аспаптар жасап көруге талпынды. Бұл оның музыкаға деген алғашқы қадамы болды, әрі ол өз қолымен аспап жасауды меңгеріп, өнердің терең сырларын ашуға ұмтылды.

5. Қобыздың пайда болуы

Қобыз өнерінің пайда болуы бірнеше аңыздармен байланысты. Бірінде Қорқыт табиғатқа құлақ асып, желдің, құстардың үнін қайталауға тырысқан. Басқа аңыздарда қобыз құбыжықтарды бақылап, олардың дыбыстарынан шабыт алғаны айтылады. Қобыздың ерекше құрылымы мен үні оның табиғатпен байланысын көрсетіп, қазақ музыка мәдениетінде өзіндік орны бар жәдігерге айналды.

6. Қорқыттың әйгілі күйлері

Қорқыттың ең белгілі күйлеріне «Қоңыр», «Сарыарқа», «Ұшардың ұлуы» сияқты шығармалар жатады. Бұл күйлер табиғаттың әуендерін, оның тынысын бейнелейді, әрқайсысында ерекше оқиғалар мен адам тағдырының сәттері жасырынады. Күйлер тыңдаушыларды терең ойға жетелеп, қазақ халқының рухани байлығын паш етеді.

7. Қорқыт туралы аңыз-әңгімелер

Қорқыт туралы көптеген аңыздар тараған. Бір әңгімеде ол мәңгілік өмірдің құпиясын іздеп, қайғы мен қуаныш арасындағы сабақтастықты түсінуге ұмтылады. Басқа аңыздарда Қорқыт өнерін, қобызды қолдана отырып, адамдарға үміт пен мейірімділік жеткізеді деп баяндалады. Бұл аңыздар Қорқыттың рухани және мәдени маңызын айқындайды.

8. Қорқыттың мәңгілік ізденісі

Қорқыт өмірлік мағына мен жалғасудың мәнін терең түсіну үшін ізденді. Ол қай жерде болсын өлім мен өмірдің арасындағы шексіз байланысты атап өтті, қайсарлық пен үмітті жоғалтпады.

Бұл ізденіс оның табандылығы мен рухының беріктігін көрсетті. Қорқыт өз ісіне берілген, мәңгілік мағынаны іздеген қанағатсыз ізденуші еді.

9. Қорқыт және табиғат

Табиғаттан шабыт алуы: Қорқыттың күйлері өзеннің, желдің, құстардың дыбыстарынан тұрады. Бұл аспаптағы дыбыстар табиғаттың сұлулығы мен ерекшелігін айқын көрсетеді.

Қобыз үні мен табиғат: Қобыздың үнінде табиғаттың сырлы әсемдігі қалыптасқан. Қорқыт бұл үні қолдан халық пен табиғатты байланыстыратын рухани көпір салды.

10. Қорқыттың халыққа әсері

Қорқыттың өнері халық арасында кең таралып, оның күйлері мен әңгімелері көптеген ұрпаққа рухани азық болды. Оның туындылары қазақ мәдениеті мен руханиятының дамуына елеулі үлес қосты. Қобыз үні арқылы халық өз тарихын, өмірлік ұстанымын, терең сезімін білдірді.

11. Қобыздың ерекше қасиеттері

Қобыздың сырлы үні ерекше, мұңлы әрі жұмбақ болып келеді. Бұл аспап тек техникалық шеберлікпен емес, жүрек пен жанмен тартылу керек. Қобыз дыбысы адам жүрегіне терең әсер етіп, ішкі әлемді қозғалады.

Қобыздың рухани мағынасы: Бұл аспап табиғат пен адамның рухын байланыстырады. Қобызды қолданушылар сана-сезімін, көңіл-күйін, армандарын білдіреді. Қазақ халқы қобызды қасиетті, киелі құрал ретінде жоғары дәрежеде құрметтейді.

12. Қорқыт атымен қандай жерлер белгілі?

Қорқыттың есімімен ел ішінде бірнеше маңызды орындар аталған. Оның ішінде Сырдария өзенінің жағасындағы Қорқыт ата кешені ерекше мәдени және тарихи маңызға ие. Бұл нысан халықтың рухани құндылықтарын сақтау мен насихаттауда маңызды рөл атқарады.

Сонымен қоса, Қызылорда қаласындағы Қорқыт ата университеті және оған қойылған ескерткіштер оның құрметіне арналып салынды. Мектептер мен мәдени мекемелерде дәстүрлі түрде Қорқытқа арналған іс-шаралар өткізіліп тұр.

13. Қорқыттың ақыл-кеңестері

Қорқыт жастарға адалдық пен әділдік жолын ұсынады. «Жақсымен жолдас бол, жаманнан сақтан» деп, ол адамгершілікке бағыт береді және дұрыс өмір сүрудің құпиясын ашады.

Сонымен қатар ол қарттарды құрметтеу мен табиғатты аялай білу қажеттігін ерекше айтқан. Оның осындай нақыл сөздері бүгінгі жастар арасында да кеңінен таралған және ұғындырады.

14. Қорқыт туралы кітаптар мен өлеңдер

Қорқыттың өмірі мен өнерін баяндалған көптеген кітаптар мен өлеңдер жазылған. Олар оның музыкалық мұрасын, философиялық ойларын кеңінен тарқатады. Әдеби шығармаларында Қорқыттың күрделі әрі терең ішкі дүниесі, табиғатқа деген махаббаты мен мәңгілік ізденісі көрініс табады.

15. Қорқыт күйлері қайда орындалады?

Қорқыттың күйлері бүгінгі музыка мектептерінде маңызды сабақ ретінде жүргізіледі. Бұл сабақтар арқылы оқушылар қазақтың дәстүрлі музыкасына құштарлығын арттырады және өнерін дамытады.

Сонымен қатар, Қорқыт күйлері түрлі концерттер мен мерекелік шараларда жиі шеберлікпен орындалады. Көптеген балалар мен қонақтар осы өнер туындыларын зор қызығушылықпен тамашалап, ұлттық өнеріміздің көркемдігін сезінеді.

16. Қорқыттың ел кезген саяхаты

Осы сәтте Қорқыттың ел үстіндегі саяхаты туралы бірнеше ерекше оқиғаны баяндауға болады. Өз заманында Қорқыт бабамыз көшпелі халықтың байырғы дәстүрлерін сақтап, олардың рухани өмірін байытты. Мәселен, бір әңгіме бойынша, Қорқыт даланың кеңдігі мен табиғаттың тамаша сұлулығын тамашалап, күйлері арқылы адамдарды ортақ тыныштық пен татулыққа шақырды. Оның жолы – елдің арманы мен мұратын белгілеудің көркем үлгісі ретінде халық арасында кеңінен тараған.

17. Қорқыт халық шығармашылығында

Қорқыт ата туралы мақал-мәтелдер халық даналығының айқын көрінісі болып табылады. Олар күйдің қоғамдағы орнын, оның мәні мен құндылығын терең түсіндіреді. Сонымен қатар, Қорқыттың есімі қазақтың домбырашылары мен күйшілері үшін рухани бағдар, шабыт көзі ретінде қабылданған. Әрбір ауылда оның есімін құрмет тұтатын сөздер, жыр-дастандар қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.

18. Қорқыт өнерінің мақсаты

Қорқыттың өнері тек музыка ғана емес, ол ізгілік пен мейірімділікке үндеу ретінде де ерекше орын алады. Оның күйлері тыңдаушылардың жүрегін жылытып, жақсы өмірдің символы ретінде қалыптасты. Сонымен бірге, Қорқыттың басты арманы – халқымыздың бақыты мен амандығын қамтамасыз ету. Бұл идея оның шығармашылығында айқын көрініс тауып, оның күйлері ұрпақтан ұрпаққа тән мәдени құндылық ретінде беріліп отырады.

19. Қорқытты мәңгі есте сақтау

Қорқытты ұмытпай, оның мұрасын сақтау – әр қазақтың борышы. Қазір де елімізде оның есімін мәңгілікке есте қалдыруға арналған фестивальдар, ғылыми кітаптар мен көрмелер ұйымдастырылып жүр. Мәселен, Қорқыттың күйлері мен шығармалары мектеп бағдарламасына енгізіліп, жас ұрпаққа рухани тәрбиенің бір бөлігі ретінде ұсынылады. Бұл арқылы біз оның өнерін тек қана музыка ретінде емес, сондай-ақ ұлттық бірегейліктің айқышталы ретінде бағалаймыз.

20. Қорқыт – күй мен мейірімнің мәңгі нышаны

Қорқыттың өмірі мен шығармашылығы жастарға рух береді, достық пен татулықтың мәнін ашып көрсетеді. Оның күйлері қазақ даласының жүрегінде мәңгі сақталып, ұрпақтан ұрпаққа ұлы мұра ретінде жетеді. Осылайша, Қорқыттың күйлері тек музыкалық сарын ғана емес, сонымен бірге бүгінгі және болашақ ұрпақтарға толеранттық пен бірлік символы болып қала береді.

Дереккөздер

Жұбанов Ә. Қорқыт туралы зерттеу. Алматы, 2005.

Нұржанова Б. Қазақ күй өнерінің тарихы. Астана, 2010.

Ахметова Г. Қобыздың рухани мәні мен тәрбиелік маңызы. Қызылорда, 2016.

Қорқыт ата: өмірі мен мұрасы. Қызылорда, 2018.

Сағындық С. Қазақ фольклоры мен музыкалық мәдениеті. Алматы, 2012.

А. Б. Байтұрсынов. Қазақ өнерінің тарихы. Алматы, 1992.

Е. Т. Бекжанов. Тарихи тұлғалар – қазақ мәдениетінің негізі. Нұр-Сұлтан, 2010.

Қазақтың халық әндері мен күйлері. Ғылыми жинақ. Алматы, 2005.

Қорқыттың шығармашылығы мен дәстүрі. Мәдениет журналы, 2018.

Ж. М. Мұхамедханова. Қазақ домбыра күйлері: шығу тарихы және маңызы. Алматы, 2016.