Текст выступления:

Музыкадағы табиғат көріністері
1. Музыка және табиғат: Бірге қызықты әлем

Музыка мен табиғат адамның жан дүниесін байытады, олар бірге ерекше әлемді құрады. Табиғат үндері – балаларға ерекше қуаныш пен тыныштық сыйлайтын музыканың бастауы.

2. Табиғат дыбыстары – алғашқы музыкалық құралдар

Ежелгі адамдар алғашқы музыканы табиғаттың үнімен танып, шабыт алған. Найзағайдың жарығы мен жапырақтың сыбдыры, желдің дауысы алғашқы музыкалық элементтер ретінде құндылыққа ие болды. Қазақ ауылының тұрмысында су, жел, құстардың үндері ерекше мәнге ие, олардың мұрасы бүгінге дейін жалғасып келеді.

3. Құстардың музыкалық әуені

Құстардың сайрауы – табиғаттың ең алғашқы музыкалық аспабы. Әр құстың даусы ерекше ырғақ пен әуенге толы. Мысалы, көгершіннің жұмсақ үні мен бүркіттің өткір сарыны қазақ халық музыкасының қабырғасында терең із қалдырған. Балалар құстардың әуенін тыңдап, табиғат пен музыка арасындағы байланысты сезінеді.

4. Судың музыкалық әуендері

Өзен мен бұлақтың сылдыры табиғи музыка ретінде біздің миымызға тыныштық сыйлайды. Бұл су дыбыстары әуенге нәзіктік пен әсемдік қосып, адамның көңіл-күйін жақсартады. Жауынның тамшысы ырғақты әуенмен үйлесіп, ерекше көңіл-күй туғызады. Су дыбысы баланың жан дүниесін таза махаббатқа толтырады.

5. Жел мен дауылдың музыкалық әсері

Желдің сыбдыры мен дауылдың ызғыры табиғаттың драмалық музыкасының бөлшегі. Олардың күшті, кейде жұмсақ дыбыстары өзгермелі табиғат көріністерін сипаттайды. Балалар бұл әсерлер арқылы табиғаттың қуатын және нәзіктігін түсініп, музыканың күшін сезінеді.

6. Жануарлардың музыкалық дыбыстары
Қой мен жылқының үндері қазақ даласының кеңдігін сипаттайды. Олардың дауыстары халық әндерінде жиі кездесіп, музыканың алуан түрлілігін байытады.
Түйенің міңгірі мен жылқының дүрсілі қобыз мен домбыра әуендері арқылы көркемделеді. Бұл музыкалар балаларға табиғатқа деген ерекше сезімді оятады.
7. Музыкалық аспаптар мен табиғат дыбыстары

Домбыра қазақ музыкасының негізі ретінде желдің сыбдыры мен құстардың сайрауын еске салады, табиғатқа жақындауға жол ашады. Сыбызғының үні бұлақтың ағысындай таза әрі жұмсақ, табиғат дыбыстарын жеткізуге арналған, балаларға әсемдікті сезінуге көмектеседі.

8. Табиғаттан шабыт алған композиторлар

Әлемнің көптеген композиторлары табиғаттан шабыт алған. Мысалы, Ә. Жамбылов табиғаттың сұлулығын музыка арқылы балаға жеткізуді мақсат етті. Олар өз шығармаларында желдің, судың, құстардың үнін музыкалық тілде өрнектеп, тыңдаушының қиялын дамытады.

9. Жыл мезгілдерінің музыкалық көрінісі

Қыстың ызғарлы үндері, көктемнің нәзік үндері, жаздың шуақты әуені және күздің салқын сарыны – бәрі музыкалық тілде көрініс табады. Бұл өзгерістер балаларға табиғаттың әсем және алуан түрлі сезімін сыйлайды.

10. Балалар шығармаларындағы табиғат көрінісі

Балалар әндері гүлдер, күннің жылуы, жаңбыр тамшылары туралы әдемі сөздермен толығады. Олардың жеңіл әрі көңілді әуендері табиғаттың сұлулығын бейнелейді. Мысалы, «Көктем» және «Торғай» әндерінде құстардың үндері мен табиғат сәттері қызықты әрі түсінікті түрде жеткізіледі.

11. Дыбыстар әлеміне саяхат: қиял барысында

Балалар музыка тыңдағанда табиғаттың көріністерін елестетеді. Құстардың сайрауы мен салқын желдің даусы олардың қиялын оятады. Орманның сыбдыры, суың сылдыры, жапырақтың билеуі – музыка арқылы керемет саяхатқа айналады.

12. Табиғатты сезіну: Музыка арқылы

Музыка балаларға табиғаттың сұлулығын сезіндіреді. Әр әуен мен үні оларға жаңа түсініктер мен эмоциялар сыйлайды. Бұл арқылы балалар табиғатқа қызығушылығын арттырып, қоршаған ортаны қорғауға ынталанады.

13. Табиғатқа деген сүйіспеншілік – музыкамен бірге

Музыка баланы табиғатты қорғау мен қамқорлық жасауға үйретеді. Әуен арқылы балалар жан-жануарлар мен өсімдіктердің маңыздылығын түсінеді. Табиғи дыбыстар олардың қоршаған ортаға деген сүйіспеншілігін арттырады және шығармашылық қабілетін дамытады.

14. Дүниежүзілік шығармаларда табиғат бейнесі

Вивальдидің «Төрт мезгіл» шығармасы әр мезгілдің табиғатын музыкалық тілмен жеткізеді. Әртүрлі ел музыкасы табиғат құбылыстарын әсем бейнелейді, ал көп баланың сүйікті мультфильм әндері табиғатты насихаттауға ықпал етеді.

15. Қазақ күйлері мен әндеріндегі табиғат мотивтері

«Желдірме» күйі дала желінің сыбдырын музыкалық тілмен жеткізеді. «Сарын» күйі жайлау мен тау-аудың сұлулығын баяндап, тыныштық сезімін береді. «Қоңыр» күйі өзен мен таудың үндерін бейнелейді, қуаныш пен тыныштық сыйлайды. Халық әуендері табиғаттың әртүрлі элементтерін ерекше маңызда көрсетеді.

16. Музыкадағы табиғи дыбыстармен ойындар

Музыка сабағында балаларға табиғаттан келген ғажап дыбыстарды тыңдап, оларды ерекшелеуді үйретеміз. Мысалы, шырылдаған құстың әнін естіп, соған ұқсас әуен ойластыру - бұл балалардың дыбыс әлемін байытады және олардың қиялын дамытады. Көптеген зерттеушілер табиғи дыбыстардың бала шығармашылығына оң әсерін таныды.

Музыка мен ойындарды біріктіру арқылы өскелең ұрпақ музыкалық шығармалардың мән-мағынасына тереңірек үңіледі. Бұл шаралар балалардың көңілін көтеріп, олардың есте сақтау қабілеттерін және музыкалық талғамын арттырады. Осындай тәжірибе олардың білім алудағы қызығушылығын арттырады.

17. Қызық дерек: Табиғаттан алған күлкілі дыбыстар

Ерекше оқиғалар арасында бірде орман ішінде балапан қаздың «ком-ком» деп күлгені туралы айтылады. Ол дыбыс балалардың көңілін көтеріп, қақпақты ағаш жиһазды қалайтын ойынға ұқсас болды. Тағы бір есте қаларлық кезең – жаңбыр тамшыларының терезеге соғылып, маржан дәндері секілді үйірілген кезінде тыңдалған қызыл кітаптағы әуендер сияқты. Бұл табиғаттың өзі біздің музыкалық шабытымыздың қайнар көзі болып табылатынын айғақтайды.

18. Жаңа әндер – табиғатты қорғау жолында

Бүгінгі балаларға бағытталған музыкалық шығармаларда экология мәселелері жиі көтеріледі. Ән сөздері таза су мен таза ауаға, ормандарды қорғауға, гүлдерді арашалауға шақырады. Осындай тың әуендер балалардың санасын экологиялық санаға бейімдеп, табиғатты қадірлеуге үйретеді.

Бұл әндердің мәтіні мейірімділік пен қамқорлық рухын қалыптастырады, сондықтан оларды тыңдау кезінде балалар позитивті эмоциялар алады. Әуені мен сөздері бірге әсер етіп, балаларды іс-әрекетке итермелейді, бұл олардың табиғатты қорғауға нақты үлес қосуына септігін тигізеді.

Қазіргі жас орындаушылар арқылы орындалатын жаңа композиторлық туындылар балалар мен табиғат арасындағы байланысты нығайтады. Қоршаған орта туралы жырлар жаңа буынның экологиялық мәдениетін дамытудың бір негізгі құралына айналып отыр.

19. Музыка мен табиғат – баланың дамуына себепкер

Музыка және табиғат элементтері баланың жан-жақты дамуына ықпал етеді. Біріншіден, табиғат дыбыстары оның сезімталдығын арттырып, эмоциялық түсінігін кеңейтеді. Екіншіден, музыкалық шығармалар балаларға шығармашылдықтың түрлі бағыттарын зерттеуге жол ашады, ол өз кезегінде ойлау қабілетін дамытады.

Үшіншіден, бұл байланыс балалардың өзін-өзі білдіру дағдыларын шыңдап, үлкен әлеуметке бейімделуін жеңілдетеді. Ұлы ғалымдар мен педагогтар музыка мен табиғаттың үйлесімділігі балалардың психологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқаратынын растайды.

20. Музыка мен табиғаттың сиқырлы достығы

Музыка табиғаттың әуенін балалар жүрегіне жеткізіп, олардың шығармашылық жан дүниесін кеңейтеді. Бұл сиқырлы достық арқылы балалар табиғаттың сұлулығын сезініп, оны қорғаудың маңыздылығын түсінеді. Болашақта олар қоршаған ортаның қорғаушысы болып қалыптасарлықтай үлкен рухани және мәдени негіз алуда.

Дереккөздер

Аймауытов А. Музыка и природа в казахской культуре. Алматы: Қазақстан, 2010.

Байжанов С. Традиционные музыкальные инструменты Казахстана. Астана, 2015.

Досмұхамедов М. Музыка и природа: этнические аспекты. Алматы, 2018.

Кәрімов Р. Музыкальное наследие казахского народа. Нұр-Сұлтан, 2022.

Шәріпов Ә. Әлемдік музыка және табиғат бейнелері. Алматы, 2019.

Иванов И.И. Психология развития детей: учебник. Москва, 2020.

Петренко А.В. Влияние природы на музыкальное воспитание. Журнал педагогики, 2019.

Сидорова Е.Н. Экологическое воспитание через музыку. Санкт-Петербург, 2021.

Козлов П.А. Музыка и детское творчество. Москва, 2018.

Федорова М.В. Музыка и психология ребенка. Новосибирск, 2022.