Текст выступления:

Қазақстан жеріндегі ислам. Қазақстан аумағындағы діни ұйымдардың қызметі
1. Қазақстан жеріндегі ислам және діни ұйымдар: негізгі бағыттар

Ислам діні мен діни ұйымдардың Қазақстандағы тарихи және қазіргі рөлі аса терең әрі кең. Бұл дін ғасырлар бойы халқымыздың рухани, мәдени және қоғамдық өмірінің негізі болды. Оның елімізде таралуы мен даму тарихы көптеген ерекше оқиғаларға толы.

2. Қазақстандағы ислам діні: тарихы мен дамуының негіздері

VIII ғасырдан бастап Қазақстанда ислам діні тарай бастады. IX-X ғасырларда ол басты дінге айналып, қоғамның сан қырлы салаларына еніп, өмірдің барлық салт-дәстүрі мен құндылықтарына әсер етті. Сауда жолдары, әсіресе Ұлы Жібек жолы, исламның кең таралуына үлкен септігін тигізді. Бұл кезеңде мәдениет пен экономикадағы байланыстар діннің халық арасында қабылдануын жеңілдетті.

3. Ислам дінінің Қазақстандағы таралуының негізгі факторлары

Ислам дінінің Орта Азия мен Дешті Қыпшақ аймағында кеңінен таралуына араб жаулаушыларының келуі себеп болды. Олар арқылы жаңа діни сенім кеңінен дүниеге келді. Сонымен қатар, Ұлы Жібек жолы арқылы сауда мен мәдени идеялар алмасып, ислам ұғымдары қазақ халқы арасында тереңдеді. Миссионерлердің және діни ғалымдардың жүйелі әрекеттері арқасында ислам ілімдері қоғамның барлық деңгейлеріне еніп, оның қағидалары күнделікті өмірдің бір бөлшегі болды.

4. Түркістанның исламдағы маңыздылығы және тарихи тұлғалар

Түркістан — Қазақстандағы исламдық мәдениеттің және руханияттың маңызды орталығы болды. Бұл қалада көптеген ұлы діни тұлғалар өмір сүріп, ілім мен білімнің кең таралуына үлес қосты. Мысалы, Хожа Ахмет Яссауи тұлғасы түркі халықтарының діни және мәдени дамуына негізгі бағыт берген ұлы ұстаз ретінде танылды. Түркістанның мешіттері мен медреселері ғасырлар бойы білім мен сенімнің қайнар көзі болып келді.

5. Қазақ хандығында исламның қоғамдық өмірдегі орны

Қазақ хандары исламды ресми дін ретінде қабылдап, оның қағидаларын мемлекет басқару мен қоғамның әлеуметтік өмірінің негізі етті. Имандылық пен әділеттілік идеялары халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне сіңді, және бұл моральдық нормаға айналды. Исламның құқықтық және моральдық ережелері қоғамдағы қатынастар мен тәртіпті реттеп, қоғамдық келісімді қамтамасыз етті. Сонымен қатар, діни мерекелер мен салт-дәстүрлер қазақ қоғамында рухани бірлік пен ынтымақты нығайтуға көмектесті.

6. Діни білім мен мәдениет дамуының тарихи жолдары

Қазақ жерінде діни білім мен мәдениет ғасырлар бойы дамып, жылдар ішінде терең жүйелі деңгейге жетті. Медреселер мен мешіттерде ислам ілімдерін үйрету арқылы діни білім кеңінен таралды. Бұл рухани білімінің артуына және қоғамның рухани санасының қалыптасуына ықпал етті. Сонымен қатар, ислам мәдениеті көркемөнер, әдебиет және философия салаларында да үлкен жетістіктерге жетті.

7. XIX ғасырдағы діни ұйымдар қызметінің ерекшелігі

XIX ғасырда Қазақстандағы діни ұйымдар қоғамдық және рухани өмірде маңызды рөл атқарды. Олар халықтың бірлігін сақтап, діни тәрбиені ұйымдастырды. Сонымен бірге, бұл кезеңде діни ұйымдар қазақ қоғамының әлеуметтік мәселелерін шешуге үлес қосып, жаңа білім беру және мәдени жобаларды жүзеге асыруға көңіл бөлді. Бұл ұйымдардың қызметі ұлттық сана мен рухани мәдениеттің дамуына да септігін тигізді.

8. Кеңес заманында дінге жасалған қысым және оның салдары

1920-1980 жылдар аралығында кеңес үкіметі діни ұйымдарға қатты қысым жүргізді. Көптеген мешіттер мен медреселер жабылып, діни қызметкерлер қудалауға ұшырады. Осындай саясаттың нәтижесінде халықтың діни сенімі әлсіреді, діни өмірде белсенділік азайды. Идеологиялық насихат халық арасында дінге деген қарсылықты күшейтіп, діни мәдениеттің даму жолына кедергі келтірді.

9. Тәуелсіздікпен бірге діни дәстүрдің жаңғыруы

Қазақстанның тәуелсіздігін алғаннан кейін діни өмір қайта жанданып, діни дәстүрлер жаңға бастады. Мешіттер мен діни ұйымдар қайта ашылып, халық өз сенімін ашық білдіру мүмкіндігіне ие болды. Діни білім беру мекемелері көбейді, рухани мәдениетке деген сұраныс өсіп, діни мәдени мұра қайта жаңғырды. Бұл тарихи кезең – еліміздің рухани өмірінің қайта өрлеуіне негіз болды.

10. Қазақстандағы мешіттер мен ислам ұйымдарының өсуі

1990 жылдан бастап елімізде мешіттер саны күрт өскен. 2022 жылы мешіттердің саны 1990 жылмен салыстырғанда 45 есеге артты, бұл аймақтар арасында айырмашылықтар бар екеніне қарамастан, жалпы өсім тенденциясы анық байқалады. Бұл көрсеткіш еліміздегі діни өмірдің жандануын, қоғамдық сенім мен рухани ынтымақтастықтың нығайғанын айқын көрсетеді.

11. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының құрылымы

1990 жылы құрылып, бас мүфти басшылығымен жұмыс істейтін Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы – еліміздегі исламдық өмірдің ұйымдастырушыларының бірі. Басқарманың әр өңірде филиалдары бар, олар жергілікті діни мәселелерді шешеді. Басқарма имам қызметінен бөлек, халал стандарттау, некелеу рәсімдері, қайырымдылық және оқу-ағарту саласында да белсенді қызмет атқарады. Мемлекеттік деңгейдегі діни тәртіп пен моральдық құндылықтарды сақтау басты міндеттері қатарында.

12. Дәстүрлі ислам ағымы мен жаңа діни топтар

Қазақстанда дәстүрлі ислам негізінен ханафи мазхабы мен матуриди сеніміне сүйенеді, бұл сенімдер халқымыздың дінге деген көзқарасында басты орын алады. Соңғы жылдары елде сәләфизм, уахабизм және тәкфиризм сияқты жаңа діни ағымдар пайда болды, олар қоғамда әртүрлі пікірлер туғызды. Мемлекет осы жаңа топтардың кейбірін экстремизм деңгейінде қарастырып, олардың қызметіне қатаң бақылау жүргізуде.

13. Қазақстан аумағындағы діни ұйымдар саны (2022 жыл)

2022 жылғы ресми деректерге сәйкес, Қазақстанда ислам ұйымдары басым үлесті алып отыр, бұл еліміздегі діни құрылымның негізін құрайды. Сонымен бірге, протестант және православие ұйымдары да айтарлықтай орын алған. Бұл кесте елдегі діни плюрализмнің кеңдігі мен көпбейінділігін ашады, қоғамымыздың діни сенімге деген кең көзқарасын көрсетеді.

14. Жастар мен діни ұйымдар: білім және мәдениет

Жас ұрпақ арасында діни білім мен мәдениетке қызығушылық артып келеді. Бұл ислам колледждері мен медреселердегі оқушылар санының өсуінен байқалады. Діни ұйымдар жастарға арналған әлеуметтік және қоғамдық жобаларды іске асырып, олардың рухани тәрбиесіне ерекше көңіл бөледі. Жастардың белсенділігі діннің құндылықтарын қоғамда насихаттауға және еріктілік қызметке тартылуына мүмкіндік береді.

15. Діни ұйымды тіркеу кезеңдері (ҚР заңнамасы бойынша)

Қазақстан заңнамасы бойынша діни ұйымды тіркеу бірнеше кезеңнен тұрады. Бұл процесс еліміздің құқықтық жүйесіне сай ұйымдастырылған және әрбір қадам нақты талаптарды қамтиды. Тіркеу рәсімдері әкімшілік тұрғыдан реттеліп, ұйымның қызметінің заңдылығын қамтамасыз етеді. Мұндай тәртіп діни ұйымдардың ашықтығын, қоғамдағы орны мен әсерін оңтайлы бақылауға мүмкіндік береді.

16. Қазақстандағы діни мерекелер мен дәстүрлердің қоғамдағы орны

Қазақстан – бірнеше ұлт пен діннің тоғысқан елі. Мұнда барлық басты діндер – ислам, христиандық, иудаизм және буддизм – өз дәстүрлерін сақтап, кеңінен атап өтеді. Діни мерекелер халықтың күнделікті өміріндегі маңызды сәттерді белгілеумен қатар, ұлтаралық және дінаралық үйлесімді нығайтады. Мысалы, Құрбан айт пен Наурыз мейрамдары – бұл халықтардың рухани байлығының айнасы, олар топтасып, көмектесу мен бауырластықты дәріптейді. Мерекелер барысында ұлттық киімдер киіп, дәстүрлі тағамдар дайындалып, қоғамдағы ынтымақ пен бірлік сезімі артады. Мұндай мәдени-көптүрлілік Қазақстанның бейбітшілік пен толеранттылық ордасы ретінде танылуына ерекше ықпал етеді.

17. Қазақстан Республикасы: зайырлы мемлекет және дін

Қазақстан Республикасы өзінің Конституциясында зайырлы мемлекет болып табылатынын айқын реттейді. Бұл – мемлекет пен діннің толық ажыратылғанын білдіреді. Заң жүзінде діни бірлестіктер саяси өмірге араласа алмайды, бұл саяси және діни ортаны анық бөлуді кепілдейді. Сонымен бірге, діни ұйымдар қоғамдағы бірлік пен ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған істермен айналысады, халық арасындағы түсіністікті арттырады. Мемлекет тәуелсіз дінге сенім бостандығын қамтамасыз етіп, әр түрлі конфессиялар арасындағы келісімді қолдау арқылы тұрақтылық пен бейбіт өмірді сақтауда маңызды рөл атқарады. Мұндай саясат көпұлтты және көпдінді Қазақстан үшін аса қажетті әрі орынды.

18. Діни экстремизм және алдын алу іс-шаралары

Қазіргі әлемде діни экстремизм қатері жалпы ұлттық қауіпсіздік үшін үлкен сын болып отыр. Қазақстан бұл мәселеге бей-жай қарамай, «Діни экстремизммен күрес туралы» заң қабылдаған. Бұл заң радикалды идеологиялардың таралуына тосқауыл қойғандықтан, ақпараттық және ағартушылық жұмыстарды міндеттеп, қоғамды дұрыс бағытта тәрбиелеуді көздейді. Экстремизмнің алдын алу ісінде діни ұйымдар арасындағы ашық диалог және жастарға бағытталған арнайы шаралар маңызды. Сонымен бірге, бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілер арқылы түсіндіру жұмыстары жүргізіледі. Бұл әрекеттер кез келген радикал идеялардың қоғамға енуіне қарсы тұруда қажетті негіз болады.

19. Қазақстандық исламның қазіргі мәдени бейнесі

Қазақстандағы ислам – бай рухани және мәдени дәстүрлерге негізделген, оның негізгі қағидалары – толеранттылық пен бейбітшілік. Елдегі діни тәжірибе ұлттық құндылықтармен тамаша үйлеседі, қоғамдық шараларда дәстүрлі және заманауи мәдени элементтер бірігіп, бірегей мәдени бейне жасайды. Сонымен қатар, Қазақстан халықаралық деңгейде ислам ынтымақтастығын дамытуда, дінаралық келісім мен бейбітшіліктің үлгісін паш етеді. Бұл бағыттағы жұмыстар елдің әлем қауымдастығында беделін арттырып, ішкі тұрақтылық пен қоғамдағы татулықты сақтауға қосымша мүмкіндік береді.

20. Ислам мен діни ұйымдардың Қазақстандағы маңызы мен болашағы

Ислам діні Қазақстанның рухани және мәдени өмірінің ең маңызды құрамдас бөлігі ретінде тұрақты даму жолында. Діни ұйымдар болашақта қоғамдық келісім мен толеранттылықты нығайтып, ұлттық құндылықтарды сақтау міндетін әрі қарай атқара береді. Бұл – елдің ішкі бірлігін сақтап, түрлі этномәдени топтарды біріктіретін қуатты күштің көрінісі. Сонымен қатар, діни ұйымдар жастар тәрбиесінде, қоғамдық өмірдің түрлі салаларында қоғамның дамуына үн қосады, осылайша Қазақстанның тұрақтылығы мен гүлденуіне жағдай жасайды.

Дереккөздер

Баймұханова, Г. Қ. Ислам дінінің Қазақстандағы тарихы: зерттеу жұмыстары. Алматы, 2010.

Ислам және қазақ халқы. Алматы: Ралық баспасы, 2015.

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы ресми мәліметтері, 2023.

Нұрқожаев, А. Қазақстандағы діни ұйымдардың құрылымы және қызметі. Нұр-Сұлтан, 2018.

Қазақ хандығы және ислам. Тарихи очерктер, 2012.

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы, 1995.

Әбілдаев М. Дін мен мемлекет қатынастарының Қазақстандағы ерекшеліктері. — Астана, 2018.

Ұлттық қауіпсіздік және экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы. Қабылданған Заң. — Нұр-Сұлтан, 2020.

Ислам және ұлттық мәдениет. Ғылыми мақалалар жинағы. — Алматы, 2019.

Қазақстанның дінаралық келісімі: тарихы мен қазіргі жағдайы. — Нұр-Сұлтан, 2021.