Текст выступления:

Кибербуллинг
1. Кибербуллинг: Өзекті әлеуметтік мәселе және негізгі тақырыптар

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі сөзіміз интернет кеңістігінде өскелең ұрпақты алаңдатып жүрген маңызды мәселе — кибербуллинг туралы. Бұл термин қазіргі заманның қай саласын айналып өтпесін, террорлылықтың жаңа формасы ретінде өскелең ұрпақ арасында зорлық-зомбылықтың кең таралуына әкелуде. Жасөспірімдер күнделікті өмірінде интернеттің теріс әсерімен бетпе-бет келіп, олардың психикалық денсаулығы мен әлеуметтік дамуына кері ықпал ететін жағдайлар көбейіп отыр.

2. Кибербуллингтің шығу тарихы мен халықаралық мәні

Интернеттің 2000-жылдардан бастап кеңінен таралуына байланысты кибербуллинг әлемдік деңгейде күрделі проблемаға айналды. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымы мен ЮНИСЕФ жүргізген зерттеулер бойынша, әлемде жасөспірімдердің үштен бірі виртуалды кеңістікте қысым мен қорлық көрген. Бұл жағдай Қазақстанда да өзекті болып, жыл сайын кибербуллингке ұшыраған жасөспірімдердің саны артып келеді. Бұл үрдіс қоғамның жаңаша қауіптерге қарсы тұру қабілетін арттыруды талап етеді.

3. Кибербуллингтің негізгі белгілері

Кибербуллингтің негізгі белгілерін әр түрлі мысалдар арқылы көрсету маңызды. Мысалы, мектеп оқушысы әлеуметтік желіде әдейі ұятты жағдайға тап болуы үшін жалған ақпараттарымен және қорлайтын сөздерімен ұшырап, бұл оның моральдық күйін түсіреді. Басқа оқушыға интернет арқылы жиі қорқыту хабарламалары келіп, ол өз ойын ашық айтуға және тіпті мектепке баруға қорқады. Үшінші мысал ретінде жәбірленушіге жеке деректерін рұқсатсыз жариялау арқылы оның беделін түсіру әрекеті аталады. Бұл барлық оқиғалар кибербуллингтің әрқилы және күрделі екенін көрсетеді.

4. Кибербуллингтің негізгі түрлері және сипаттамасы

Кибербуллингтің түрлері көп, соның ішінде ең кең таралғаны — қорлау және мазақтау. Бұл жағдайда интернетте дөрекі, ұятты сөздер қолданылып, адамның психологиясына теріс әсер етеді. Қоқан-лоққы жасау да жиі кездеседі, мұнда қорқыту және бопсалау арқылы адамның эмоционалды күйін бұзу көзделеді. Жалған ақпарат тарату да ерекше зиянды, өйткені ол адамның беделіне тікелей нұқсан келтіреді. Сонымен қатар, рұқсатсыз жеке фотосуреттер мен видеоларды жариялау да кибербуллингтің қатарына жатады, бұл жәбірленушінің жеке өміріне араласу болып табылады.

5. Қазақстандағы кибербуллинг статистикасы (2023)

2023 жылғы ресми деректерге сәйкес, Қазақстанда кибербуллингтен зардап шеккен жасөспірімдердің саны жылдан жылға артып келеді. Бірнеше оқушы әлеуметтік желілерде орын алған киберқорлыққа байланысты психологтармен жұмыс істеуді қажет еткен. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда бұл мәселені мектеп әкімшілігі мен ата-аналар арасында үйлестіру жеткіліксіз болып, мемлекет тарапынан да кешенді шаралар қажет екендігі анықталды.

6. 11-13 жас аралығындағы кибербуллинг кездесуі жиілігі

Қазақстан білім және ғылым министрлігінің 2023 жылғы сауалнамасына қатысқан жасөспірімдердің басым бөлігі бірнеше рет кибербуллингке ұшырағанын мойындады. Бұл жас кезеңінде балалардың психикасы өте осал, олар виртуалды қысымға тұрақты жауабын табу қиын. Осындай деректер кибербуллингке қарсы кең ауқымды алдын алу шараларын әзірлеуге қажеттілігін дәлелдейді.

7. Кибербуллингтің психологиялық салдары

Кибербуллинг құрбандары көбінесе үнемі үрей мен қобалжу сезімін сезінеді, бұл олардың күнделікті өміріне айтарлықтай теріс ықпал етеді. Кейбір жасөспірімдерде депрессиялық көңіл-күй туып, олар оқудан алыстайды, әлеуметтік белсенділіктері төмендейді. Сонымен бірге өзін-өзі бағалаудың төмендеуі мен сенімсіздік пайда болып, бұл адамның қоғамнан оқшаулануына әкеледі. Мұндай жағдайларда психологиялық көмек алу өте маңызды, себебі оқшаулану әрі қарай да ауыр салдарға алып келеді.

8. Кибербуллингтің физикалық әсерлері

Кибербуллинг тек психологиялық ғана емес, сонымен бірге физикалық денсаулыққа да зиян келтіреді. Жәбірленушілер жиі ұйқысыздық, тәбеттің төмендеуі және бас ауырсынуларын бастан кешіреді, бұл жалпы әлсіздікке себеп болады. Сонымен қатар, созылмалы шаршау мен стресс иммунитеттің төмендеуін туғызады, бұл олардың ауруларға қарсы тұру қабілетін әлсіретеді. Осылайша кибербуллингтің әсері жан-жақты болып, баланың жалпы әл-ауқатын нашарлатады.

9. Кибербуллингті алдын алу және анықтау әдістері

Ұлттық және халықаралық мәліметтерге сүйенсек, кибербуллингті тиімді түрде алдын алу үшін мектеп, ата-ана және қоғамның бірігіп әрекет етуі қажет. Мектептерде арнайы оқу бағдарламаларын енгізу арқылы балаларды интернет қауіпсіздігіне үйрету маңызды. Ата-аналар балаларының интернет қолдануын бақылап, ашық қарым-қатынас орнатуы керек. Сонымен қатар, қоғамдық ұйымдар ақпараттық науқандар жүргізіп, психологиялық қолдау орталықтарын дамытуда үлкен рөл атқарады. Барлық тараптардың өзара үйлесімді жұмысы кибербуллингтің алдын алуда тиімді нәтиже береді.

10. Кибербуллинг құрбандарының жүріс-тұрысындағы өзгерістер

Кибербуллингке ұшыраған жасөспірімдердің көңіл-күйінде айтарлықтай өзгерістер байқалады. Олар жиі смартфон мен әлеуметтік желілерді пайдалануынан бас тартып, өздерін қоғамнан оқшаулайды. Оқу үлгерімі нашарлап, назар аудару және белсенділік төмендейді. Сонымен бірге, отбасымен және достарымен қарым-қатынасы әлсіреп, әлеуметтік оқшаулану процесі басталады. Бұл өзгерістер олардың психикалық және әлеуметтік дамуына кері әсер етеді.

11. Қоғам және отбасының алдын алудағы рөлі

Мектептер мен отбасы кибербуллинг құрбандарына қолдау көрсетуде шешуші орын алады. Мұғалімдер мен ата-аналар балаларымен ашық сөйлесіп, қауіпсіз интернет мәдениетін насихаттауы қажет. Қоғамдық ұйымдар мен мектептер бірлесіп ақпараттық науқандар өткізіп, тәрбиелік шараларды ұйымдастыру арқылы жәбірленушілердің сенімін арттырады. Бұл шаралар балаларға көмек көрсету мен оларды қорғау жүйесін жақсартуға бағытталған.

12. Балалардың көмек сұрау статистикасы (2022 жылғы зерттеу)

2022 жылғы ұлттық зерттеу нәтижелері бойынша балалар сенім білдіру мақсатында алғаш рет көбінесе жақын туыстарына жүгінеді. Алайда, көптеген жағдайларда олар жалғыз қалуға мәжбүр болып, күйзелісті өз бетімен жеңуге тырысады. Бұл балалардың көмекке қол жеткізу деңгейінің төмендігін және эмоционалдық қолдаудың тиімсіздігін көрсетеді. Сондықтан қолдауды күшейту және балалар арасында ашықтықты дамыту қажеттілігі айқын.

13. Қазақстан заңнамасындағы кибербуллингке қарсы шаралар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде кибербуллингке қарсы нақты баптар қарастырылған. Бұл құқық бұзушылыққа жол бермеу және оны жасағандарды жауапкершілікке тарту механизмін қамтиды. Электрондық коммуникацияда жеке деректерді қорғау міндеттеліп, бұл киберқылмыстың алдын алуда маңызды рөл атқарады. Заң бұзғандарға айыппұл салу немесе бас бостандығынан айыру жазалары қолданылады, құқық қорғау органдары бұл бағытта үнемі белсенді жұмыс жүргізуде.

14. Кибербуллингке ұшыраған кезде қолдану алгоритмі

Балалар мен ата-аналар үшін кибербуллингке ұшыраған кезде нақты әрекет ету алгоритмі жасалған. Бірінші қадам — оқиғаны анықтап, деректерді жинау. Одан кейін жағдайды бағалап, қажет болса психологтар мен құқық қорғау органдарына хабарласу керек. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін жеке ақпаратты қорғау және әлеуетті зиянкестерді жою шаралары қолданылады. Бұл кезең-кезеңмен жүргізілетін процесс жәбірленушінің қауіпсіздігін және психологиялық тұрақтылығын сақтауға бағытталған.

15. Онлайн қауіпсіздік сақтау ережелері

Интернетте жеке деректерді қорғау ең маңызды ережелердің бірі болып табылады. Атын, мекенжайын және басқа да құпия ақпаратты ашық ортада жарияламау қажет. Құпиясөздерді күрделі етіп жасап, үнемі жаңартып отыру керек, сондай-ақ бір парольді бірнеше платформада қолданудан бас тарту қауіпсіздікті арттырады. Бейтаныс адамдардан келген хабарламаларға сақтықпен қарап, күмәнді сілтемелерді ашпау және жауап бермеу өте маңызды. Осы қарапайым ережелерді сақтау кибербуллингтің алдын алуда үлкен рөл атқарады.

16. Кибербуллингке қарсы техникалық мүмкіндіктер

Қазіргі цифрлы ортада балалар мен жасөспірімдерді кибербуллингтен қорғау маңызды. Бұл бағытта әртүрлі техникалық құралдар қолданылады: автоматтандырылған сүзгілер мен жасанды интеллект негізіндегі программалар, олар интернеттегі қауіпті және агрессивті контентті анықтап, жоюға мүмкіндік береді. Мысалы, әлеуметтік желілердегі жазбаларды мониторинг жасау және күдік тудырған мазмұнды блоктау жүйелері. Сонымен қатар, ата-аналар мен мұғалімдерге арналған бақылау бағдарламалары балалардың онлайн әрекетін қадағалауға көмектеседі. Технологиялық жетістіктер адамгершілік құндылықтармен үйлесіп, кибербуллингтің алдын алуда маңызды құрал ретінде қызмет етеді.

17. Әлемдегі кибербуллингпен күрес тәжірибелері

Әлемнің әр түкпірінде кибербуллингке қарсы түрлі әдістер қолданылып, олардың тиімділік деңгейі зерттелді. Мысалы, АҚШ-та мектептерде нақты, қатаң тәртіп ережелері қабылданған, олар кибербуллинг оқиғаларын мектеп әкімшілігіне хабарлауды міндеттейді. Финляндияда заңдық шаралар қатал, және құқықтық жауапкершілік бар. Сонымен қатар, Жапонияда қоғамдық ақпараттық науқандар мен тренингтер жиі өткізіліп, жастардың санасын өзгертуге бағытталған. Бұл кестеде осындай шаралардың әсері мен нәтижелері көрсетілген. Жалпы, жүйелі мектеп ішіндегі ережелер мен құқықтық шаралар ең тиімді, ал қоғамдық ақпараттық жұмыстар қолдаушы фактор болуда.

18. Кибербуллингтің ұзақ мерзімді зардаптары

Кибербуллингтің зияны ұзақ уақытқа созылады және бірнеше жағынан көрінеді. Алдымен, жәбірленушілердің әлеуметтік ортаға сенімі төмендеп, жаңа таныстықтар мен достық қарым-қатынастарға күмәнмен қарауы байқалады. Бұл олардың оқшаулану қаупін арттырады. Сонымен қатар, психологиялық жарақаттар ұзақ сақталып, депрессия, алаңдаушылық сияқты ауыр зардаптарға әкеледі. Ақырында, интернетте қарым-қатынасқа деген қорқыныш пен сенімсіздік қалыптасуы қазіргі цифрлы әлемге интеграцияны қиындатады. Бұл факторлар болашақ ұрпақтардың психикалық денсаулығына терең әсер етеді.

19. Жасөспірімдерге қолдау көрсетудің маңызы

Достық және топтағы қолдау жасөспірімдердің психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Сенімді және жағымды орта қалыптастыру, бір-біріне сенім арту кибербуллингтің алдын алудың маңызды құралы. Сонымен қатар, жауапкершілікті және мейірімді қарым-қатынасты тәрбиелеу жасөспірімдердің өзін қорғау қабілетін арттыра отырып, қиын жағдайларға дұрыс жауап беруге көмектеседі. Осылайша, қолдау көрсету жүйелі түрде жүргізілгенде, кибербуллинг таралуының төмендеуі байқалады.

20. Болашаққа қадам: сандық сауаттылық пен бірлік

Кибербуллингпен күресте ең бастысы – сандық сауаттылықты арттыру және қоғам мүшелерінің бірлескен күш-жігерімен әрекет ету. Ата-аналар, мектептер және жасөспірімдер бірге жұмыс істеу арқылы интернеттің жағымсыз әсерлерін азайтып, қауіпсіз ортамен қамтамасыз ете алады. Бұл тек технологияны меңгеру ғана емес, сонымен бірге адамгершілік құндылықтар мен жауапкершілікті нығайтуды білдіреді. Бірлік пен білім – кибербуллингті жеңудің басты кепілі.

Дереккөздер

Бейсенова А.Ж., "Цифрлық қауіпсіздік және кибербуллинг: Қазақстан жағдайы", Алматы, 2023.

Мамытбеков О.Е., "Жасөспірімдер мен интернет: психология және құқық", Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2023 жылғы есептері.

UNICEF, Қазақстандағы балалар қауіпсіздігі туралы баяндамасы, 2023.

Ұлттық зерттеу орталығы, "Балалардың психикалық денсаулығы және онлайн қауіпсіздік", 2022.

National Bullying Prevention Center. Кибербуллингке қарсы шаралар. 2023.

UNICEF Reports. Әлемдегі жасөспірімдердің қауіпсіздігі. 2022.

Smith, P.K., et al. Cyberbullying: Its Nature and Impact in Secondary School Pupils. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2019.

Wang, C., et al. The Role of Digital Literacy in Preventing Cyberbullying. Educational Review, 2021.

Оксфорд. Психология және әлеуметтік әсерлер. 2020.