Текст выступления:

Теріс пиғылды діни ағымдар туралы түсінік. Терроризм
1. Теріс пиғылды діни ағымдар мен терроризм: негізгі ұғымдар және өзектілігі

Бүгінгі сөзіміздің тақырыбы — теріс пиғылды діни ағымдар мен терроризмнің жастарға әсері және еліміздегі маңызы. Қоғамымызда бұл құбылыстардың таралуы жастардың келешегіне қауіп төндіріп отыр. Сондықтан бұл мәселеде нақты түсінік қалыптастыру аса маңызды.

2. Діни ағымдар мен олардың қоғамдағы орны

Діни ағымдар – адамдардың сенімі мен құндылықтарын білдіретін әртүрлі топтар. Қазақстанда дәстүрлі ислам, христиан және тағы басқа діндердің нәубеттілігімен қатар, дәстүрлі емес ағымдар да кездеседі. Бұл ағымдардың қоғамға және жастарға әсері әртүрлі болады: біреуі рухани тәрбие берсе, енді бірі қоғамға қауіп төндіруі мүмкін.

3. Теріс пиғылды діни ағымдардың анықтамасы және басты белгілері

Теріс пиғылды діни ағымдар – бұл қоғамдық қауіпсіздікке қатер төндіріп, құқықтық нормаларды бұзатын және жастар арасында радикалды идеяларды таратуға бағытталған ұйымдар. Олар дәстүрлі діндерді бұрмалап, діни ғұрыптар мен сенімдерді жоққа шығарады. Сондай-ақ, бұл ағымдар заң мен тәртіпке қарамай, күш қолдануға үндейді. Олар төзімсіздік танытып, жастарды түрлі идеологиялық жаңылыстарға итермелейді.

4. Қазақстандағы теріс пиғылды ағымдардың нақты мысалдары

Қазақстанда түрлі теріс пиғылды діни топтар белсенділігі айтарлықтай байқалады. Мысалы, кей топтар жастар арасында радикалды насихат жүргізіп, оларды қоғамнан оқшаулап, кейде қылмыстық әрекеттерге тартуға тырысады. Бұндай жағдайлар еліміздің тұрақтылығына қатер төндіріп, құқық қорғау органдарының ерекше назарында.

5. Дәстүрлі және теріс пиғылды ағымдардың салыстырмалы ерекшеліктері

Дәстүрлі діни ағымдар сенім мен сабақтастыққа сүйенеді, заңға бағынады және қоғаммен интеграцияланған. Ал теріс пиғылды ағымдар діни мәтіндерді бұрмалап, экстремистік көзқарастарды насихаттайды, қоғамнан оқшауланып, заңдарды бұзады. ҚР Дінтану орталығының деректері бұл айырмашылықтарды нақты көрсетеді, бұл теріс ағымдардың қауіптілігін дәлелдейді.

6. Жастар арасында радикалданудың себептері

Жастардың радикалды идеологияларға бет бұруына бірнеше себептер бар. Ең алдымен, діни білімнің жеткіліксіздігі сенімсіз ақпаратқа сенуге әкеледі. Сонымен қатар, экономикалық қиындықтар мен жұмыссыздық олардың психологиялық жағдайына кері әсер етеді. Отбасындағы жылы қарым-қатынастың жоқтығы қолдаудың төмендеуіне себеп болады. Интернет пен әлеуметтік желілердегі жалған ақпараттар да жастардың сенімін мүдіртіп, радикалдануға жағдай жасайды.

7. Терроризм: ұғымы және түрлері

Терроризм – саяси, идеологиялық немесе діни мақсаттарда зорлық-зомбылық қолдану арқылы қоғамды үркіту әрекеті. Оның түрлері әртүрлі: саяси терроризм, діни экстремизм, сепаратистік әрекеттер. Қазақстанда терроризммен күрес мемлекет үшін аса маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Терроризмнің түрлі түрлері қоғамның тұрақтылығына үлкен қауіп төндіреді.

8. Терроризмнің жастарға әсер ету тетіктері

Террористік ұйымдар жастардың сенімін пайдаланып, жалған ақпарат арқылы радикалды идеяларға тартады. Интернет пен әлеуметтік желілерде үгіт-насихат жасалып, жастардың эмоциясына әсер етеді. Сондай-ақ, террористер жастарды оқшаулап, топтық байланыстар арқылы олардың әрекеттерін бақылап, бағыттауға тырысады.

9. Террористік шабуылдардың жиілігі: географиялық және жылдық талдау (2010-2022)

Жалпы, Қазақстандағы террористік оқиғалар саны салыстырмалы түрде төмен болып келеді, дегенмен кей кезеңдерде оқиғалардың көбеюі байқалады. Бұл тенденция халықаралық терроризмнің дамуына байланысты және елімізде бақылаудың жоғары деңгейде екендігін көрсетеді. Халықаралық терроризм орталығының 2023 жылғы деректеріне сүйенсек, әлемде террорлық актілердің жиілігі өсу үстінде, бұл жаһандық тұрақсыздықтың белгілері.

10. Интернет және әлеуметтік желілердің радикалды идеяларды таратудағы рөлі

Интернеттің жабық топтары мен чаттарында радикалды идеялар құпия түрде тез таралады және жастардың назарын аудартады. Жалған аккаунттар жасалып, виртуалды әлемде сенімділік қалыптастыру механизмдері қолданылады. Вирустық видеолар мен мақала-уәзіктер жастардың эмоциясын қоздырып, оларды радикалды топтарға тартуға бағытталады. Ақпараттың шынайылығы төмен болғандықтан, көптеген жастар виртуалды ортада манипуляцияға түсіп, осал жағдайға түседі.

11. Теріс пиғылды ағымдардың интернетте таралу арналары

Теріс ағымдар интернеттің түрлі платформаларын: әлеуметтік желілер, мессенджерлер мен форумдарды белсенді түрде пайдаланады. Олар жастарға әртүрлі әдістермен ықпал етеді, мысалы, тартымды контент арқылы сенім қалыптастырады немесе жалған ақпаратпен манипуляция жасайды. Қазақстан Республикасы Дін істері комитетінің зерттеуіне сәйкес, бұл арналар қазіргі кезде теріс идеологияның кең таралуына негізгі себеп болып отыр.

12. Шектен тыс уағыздар мен оқшаулану

Теріс ағымдардың радикалды уағыздары жастардың сенімін қалыптастырып, оларды дәстүрлі діни құндылықтардан алыстатады. Бұл радикалданудың алғашқы кезеңіне жатады. Сонымен қатар, жастар кейде қоғам мен отбасыдан оқшауланып, мемлекет пен туыстарына қарсы көзқарас қалыптастырады. Мұндай оқшаулану қауіпті құбылыс болып, оның алдын алу шараларын күшейту қажет.

13. Террористік әрекетке бейімділік және психологиялық ерекшеліктер

Интернетте ұзақ уақыт өткізу жастарды нақты өмірден алыстатып, виртуалды ортада оқшаулануы мүмкін. Бұл жалғыздықтың белгісі. Дегенмен, діни фанатизм мен төзімсіздік жас топтарда агрессия мен қарсыластықты арттырады, олардың қауіпті топтарға тартылу ықтималдылығын арттырады. Сонымен қатар, жасырын байланыстар мен эмоционалдық тұрақсыздық радикалды топтардың психологиялық ықпалын күшейтеді.

14. Қазақстандағы террорлық оқиғалардың нақты мысалдары

Қазақстанда соңғы жылдары бірнеше террорлық әрекет орын алды. Мысалы, бір оқиғада экстремистік топтың мүшелері мемлекетке қарсы бағытталған шабуыл ұйымдастырды, бірақ құқық қорғау органдарының әрекеттері арқылы оқиға сәтті қайтарылды. Бұл оқиғалар еліміздегі қауіпсіздік шараларының маңыздылығын айқын көрсетеді.

15. Теріс ағымдарға қарсы тұру және алдын алу амалдары

Отбасы мен мектептерде жастардың іс-қимылын мұқият бақылау және олардың қауіпсіздігіне ерекше назар аудару қажет. Сонымен қатар, діни және құқықтық білімді арттыру, жастарға түсінікті әрі сенімді ақпарат көздерін ұсыну аса маңызды. Өзара ашық диалог алаңдарын ұйымдастырып, құқық қорғау органдарының ақпараттық-ағартушылық жұмысын тұрақты түрде жүргізу арқылы теріс пиғылды ағымдарды азайтуға болады.

16. Жастардың діни ағымдарға бейімділігін анықтайтын әлеуметтік факторлар

Қазіргі таңда жастар арасында діни ағымдарға тартылу мәселесі үлкен мәнге ие. Қазақстан Жастарды зерттеу институтының деректері бойынша, жастардың радикалды діни ағымдарға бейімділігін анықтайтын негізгі әлеуметтік факторлар анықталды. Ең алдымен, білім деңгейінің төмендігі мен әлеуметтік-материалдық жағдайдың нашарлығы жастарды осындай қауіпті бағыттарға бағыттайды. Бұл жағдай жастардың рухани және интеллектуалды дамуына кедергі келтіріп, оларды дұрыс емес діни ұстанымдарға тартуы мүмкін. Соңғы жылдары әлеуметтік-экономикалық қиындықтар мен ақпарат кеңістігіндегі таяздықтар жастардың идеологиялық тұрақтылығына әсер етуде. Мәселен, белгілі әлеуметтанушы Әлихан Нұрмұхамедұлының айтуынша, "білім алдымен – рухани тыныштықтың және тұрақтылықтың негізі". Осыған орай, жастардың білім алу деңгейін көтеру – олардың радикалдануынан сақтандырудағы маңызды шарттардың бірі.

17. Жастарды радикалданудан қауіпсіздендірудің тиімді жолдары

Жастардың радикалдық діни ағымдарға тартылмауы үшін бірнеше тиімді әдістер ұсынылады. Біріншіден, діни сауатты арттыру мақсатында арнайы оқу бағдарламаларын енгізу керек. Бұл оқыту жастарға діннің дәстүрлі әрі дұрыс тұжырымдарын меңгеруге көмектеседі. Екіншіден, мектеп пен жоғарғы оқу орындарында дінтану пәндерін оқыту арқылы сыни ойлау қабілетін дамыту өте маңызды. Сыни ойлау жастардың кез-келген ақпаратты терең талдауға, манипуляциядан сақтануға мүмкіндік береді. Үшіншіден, спорттық және мәдени шараларға белсенді қатыстыру жастардың бос уақытын пайдалы әрі қызықты өткізуге себеп болады, әрі бұл радикал менен айналдыруға септігін тигізеді. Соңғы мақсат – психологиялық қолдау көрсету және азаматтық ұстанымды қалыптастыру. Мұндай қолдау жастарға қоғамдық өмірге үйлесімді қатысуларына, өздерін қоғамның толық мүшесі ретінде сезінулеріне ықпал етеді.

18. Теріс пиғылды ағымдардың жастарды тарту тізбегі

Психологиялық әдістер мен кезеңдер схемасы арқылы қарастырсақ, радикалды діни ағымдардың жастарды қалай тартып отырғанын байқап көруге болады. Бұл тізбек әдетте келесі сатыдан тұрады: алғашқы қызығушылықтың ояна бастауы, яғни жастарды назарға алу. Кейін оларды эмоционалдық тұрғыда ықпал ету – сенім қалыптастыру кезеңі орын алады. Одан кейінгі кезең маңызды – ақпараттық манипуляция, онда жалған немесе экстремистік идеялар жеткізіледі. Содан кейін жастарды белсенді әрекетке шақыру, соның ішінде кейбір жағдайда қауіпті идеологияларды ұстануға итермелеу көрінеді. Үлесін тигізетін соңғы кезеңде толық тартылу жүзеге асады, бұл – теріс пиғылды топтарға қосылу немесе оларды қолдау. Мұндай үрдісті психологтар мен әлеуметтік қызметкерлер жақсы зерттеп, алдын алу шараларын осы тізбекті біле отырып жүзеге асырады.

19. Қазақстандағы алдын алу және оңалту шаралары

Қазақстанда діни экстремизмнің алдын алу бағытында жан-жақты жұмыстар жүргізілуде. Ақпараттық-ағартушылық бағдарламалар арқылы жастар арасында діни сауаттылық пен құқықтық білім берудің маңызы артып отыр. Мектептер мен жоғары оқу орындарында дінтану пәндері мен құқықтық сауаттылық сабақтар өткізіледі, бұл жастардың ой-өрісін кеңейтіп, сыни қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, имамдар, теологтар және психологтардың қолдауымен оңалту орталықтары жұмыс істейді. Бұл орталықтардың қызметі – жастарды қауіпті идеологиялардан қорғау, оларды қайта бейімдеу және әлеуметтік өмірге толық қатысуға дайындау. Осылайша, Қазақстан азаматтарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қоғамдағы тұрақтылықты нығайту бағытында жүйелі шаралар қабылдануда.

20. Жастар қауіпсіздігі – біздің ортақ міндетіміз

Жастардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету – біздің барлығымыздың ортақ парызымыз. Тұлғаның білім деңгейін арттырып, сыни ойлау қабілетін дамыту арқылы теріс ағымдардың алдын алуға болады. Әрбір жас өз қоғамы мен отбасынан қолдау табуы тиіс, себебі бұл сенім террористік және экстремистік идеологияларға қарсы ең мықты қару. Ұлттың болашағы – жастарға байланысты, сондықтан олардың рухани және әлеуметтік қауіпсіздігі – мемлекеттің басты мәселелерінің бірі. Осы міндетті бірлесе орындау арқылы қоғамымыз тұтастығын сақтап, бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

ҚР Дінтану орталығы. Теріс пиғылды діни ағымдар және олардың қауіптілігі. Алматы, 2021.

Қазақстан Республикасы Дін істері комитеті. Интернет пен әлеуметтік желілердегі діни радикализм. Нұр-Сұлтан, 2022.

Халықаралық терроризм орталығы. Терроризмнің жаһандық жағдайы: 2010-2022 жылдар анализі. Женева, 2023.

Бекмұратов Д.Т. Радикализация және оның алдын алу жолдары. Астана, 2020.

Ғалымова Ж.М. Діни ағымдар мен қоғам: тарихи және әлеуметтік аспектілер. Алматы, 2019.

Нұрмұхамедұлы Ә., "Жастар және рухани даму", Алматы, 2018.

Қазақстан Республикасының жастар саясаты туралы Заң, 2020.

Жастар мен экстремизм: әлеуметтік зерттеу, Қазақстан Жастарды зерттеу институты, 2022.

Психология пәнінің оқулығы, Т.Өмірбек, Нұр-Сұлтан, 2019.

Әлеуметтік қауіпсіздік және құқықтық сауаттылық, Мұрат Баймұқашев, Алматы, 2021.